या संशोधिकेनं हँडबॅगेतून एड्सच्या विषाणूंची तस्करी का केली होती?

1985च्या सुमारास जग शीतयुद्ध अगदी परमोच्च बिंदूवर होतं. याच काळात जगात एक रहस्यमय विषाणू आला होता. त्याच्या संसर्गामुळे जग भयभीत झालं होतं. मृत्यूची एक लाटच जगभरात पसरली होती. हा विषाणू म्हणजे एचआयव्ही. 

तरुण समलैंगिकांचा मृत्यू होऊ लागल्यानंतर हा एक आजार असल्याचं समजलं आणि 1981 साली एड्स हा नवा रोग म्हणून ओळखला गेला.

इंट्राव्हेनस ड्रग्ज वापरणाऱ्यांना आणि रक्ताच्या संक्रमणातून तो विषाणू पसरत असल्याचं समजलं होतं. या आजारात रुग्णाची प्रतिकारशक्ती नष्ट होत जाते, ती प्राणघातक ठरते आणि अनेक प्रकारच्या संसर्गांना व रोगांचा सामना करावा लागतो असं वर्णन बीबीसीच्या तेव्हाच्या बातमीत म्हटलं होतं. 

काही वर्षांनंतर, ह्युमन इम्युनोडेफिशियन्सी व्हायरस (एचआयव्ही) हे त्याचे कारण म्हणून ओळखले गेले. यामुळे लोक घाबरले आणि जगभरात या आजाराची माहिती घेण्य़ासाठी मोहिमा सुरू झाल्या. 

परंतु बल्गेरिया मात्र मागे राहिला. तिथं अशी काही मोहीम सुरू झाली नाही. कारण तिथं तेव्हा कम्युनिस्ट राजवट होती. 

बल्गेरियन इस्पितळांमध्ये परदेशी विद्यार्थी आणि खलाशी मरत होते तरीही, त्यांच्या अधिकार्‍यांनी या आजाराला धोका मान्य करण्यास नकार दिला, त्याला त्यांनी "समलिंगी रोग" आणि पाश्चिमात्य जगाची अवनती करणारी समस्या असं म्हटलं गेलं.

तज्ज्ञ

बल्गेरियाच्या पहिल्या विषाणूशास्त्रज्ञांपैकी एक असलेल्या डॉ. रडका अर्गिरोव्हा यांनी राजधानी सोफिया येथील उच्चसंशोधन संस्थेत काम केले. 

त्यांनी 1970 च्या दशकाच्या सुरुवातीला मॉस्कोमधील प्रतिष्ठित इव्हानोव्स्की इन्स्टिट्यूटमधून पीएचडी केली होती... "मी बल्गेरियन अकादमी ऑफ सायन्सेसच्या एका प्रयोगशाळेत काम करत होतो आणि त्या संस्थेत विषाणूशास्त्राची एक अतिशय रंजक प्रयोगशाळा होती,"

अर्गिरोव्हा यांनी बीबीसीला सांगितले. त्या आणि त्यांचे सहकारी अभ्यास करत असलेल्या मानवी विषाणूंपैकी एक विषाणू एचआयव्ही होता. 

त्यांनी 1970 च्या दशकाच्या उत्तरार्धापासून अभ्यासक्रम तयार करण्यात त्यांचा वाटा होता आणि ते देशाबाहेरील वैज्ञानिक साहित्यही वाचत होते.

या विषाणूचा परिचय असला तरी एड्स हा रोग गूढच राहिला होता. त्याबद्दलची माहिती उघड करण्यात बल्गेरियन अधिकाऱ्यांना स्वारस्य वाटत नव्हते.

पण डॉ. अर्गिरोव्हा यांनी यावर अभ्यास करण्याचं ठरवलं. हा गूढ आजार काय आहे, त्याचा कसा त्रास होतो याचा अभ्यास करण्यासाठी त्यांनी एक धाडसी मोहीम आखली.

त्यांनी देशाबाहेर जाऊन त्याचा अभ्यास करायचा ठरवलं.

तस्करीची योजना आखली

बल्गेरिया सोडणे त्यांच्यासाठी सोपे नव्हते, परंतु जून 1985 मध्ये अर्गिरोव्हा एक अभ्यास सादर करण्यासाठी एका वैज्ञानिक परिषदेत उपस्थित राहण्यासाठी त्या हॅम्बर्ग, तत्कालीन पश्चिम जर्मनीला गेल्या.

ती परिषद ल्युकेमिया आणि या नवीन विषाणूशी त्याचे संभाव्य संबंध याबद्दल होती. ती एक महत्त्वाची बैठक होती.

प्रख्यात अमेरिकन संशोधक डॉ. रॉबर्ट गॅलो यांच्यासह जगातील अनेक महान विषाणूशास्त्रज्ञ उपस्थित होते, जे एड्ससाठी जबाबदार संसर्गजन्य एजंट म्हणून एचआयव्ही कारणीभूत असल्याचं निश्चित करण्यात आणि एचआयव्हीसाठी रक्त चाचणी विकसित करण्यासाठी त्यांच्या भूमिकेसाठी प्रसिद्ध झाले.

त्यानंतरच्या काळातही एचआयव्ही संशोधनात त्यांचे महत्त्वपूर्ण योगदान होते. पण त्यावेळी अजून फारशी माहिती नव्हती. हा आजार इतक्या वेगाने पसरेल याचा विचार कोणीच केला नव्हता. तो इतक्या वेगाने पसरला की तो जगातील अनेक देशांमध्ये गेला. तसेच संसर्ग वाढेल तसं मृत्यूचं प्रमाणही वाढलं, असं गॅलो यांनी सांगितलं होतं. 

एकेदिवशी डॉ. गॅलो आणि डॉ. अर्गिरोव्हा बोलत होते. त्या आठवणीबद्दल अर्गिरोव्ह सांगतात, "त्यावेळी मी धूम्रपान करत होते आणि ते सिगारेट मागण्यासाठी माझ्याकडे आले.

मी कुठून आले हे जेव्हा त्याला समजले तेव्हा त्याने मला विचारले: 'बल्गेरियात एड्सची परिस्थिती काय आहे?' "मी उत्तर दिले: 'मी तुम्हाला सांगू शकत नाही कारण आमच्याकडे कोणतेही निदान नाही, त्यामुळे मला त्याबद्दल काहीही माहिती नाही. आम्हाला चाचण्या कराव्या लागतील.'

तो म्हणाला: 'कृपया त्या चाचण्या करा' आणि मी उत्तर दिले- 'होय, पण त्याच्या अभ्यासासाठी माझ्याकडे व्हायरस नाही.'' 

गॅलोने यावर उपाय शोधला. त्याने एका जर्मन सहकाऱ्याला त्याच्या प्रयोगशाळेत एचआयव्ही तयार करण्यास सांगितले आणि सध्याच्या आधुनिक मोबाइल फोनच्या आकाराच्या कुपीमध्ये पॅक करण्यास सांगितले.

काही दिवसांनंतर त्यांनी ते अर्गिरोव्हाला तिच्या बॅगेत सोफियाला तस्करी करण्यासाठी दिले. 

डॉ. अर्गिरोव्ह सांगतात, "ते लाल होते आणि तुम्हाला विषाणू किंवा पेशी दिसत नाहीत. ते रेड वाईनसारखे होते आणि त्यात दोन कुप्या होत्या: एक संक्रमित पेशी आणि दुसरी इन्फेक्शन नसलेली पेशी," "मी छोट्या बाटल्या घेतल्या, त्या माझ्या बॅगेत ठेवल्या आणि फ्रँकफर्टला गेलो, तिथे मी सोफियाला जाण्यासाठी फ्लाइट घेतली."

भीती आणि मत्सर

एका मैत्रिण त्यांना विमानतळावर भेटली आणि 37 अंश या योग्य तापमानात विषाणू संचयित करण्यासाठी ते एकत्र बल्गेरियन अकादमी ऑफ सायन्सेसच्या प्रयोगशाळेत परतले. 

या प्रवासात त्या पेशी वाचल्या आहेत की नाहीत हे मला माहिती नव्हतं. पण आम्ही प्रयोगशाळेत ते नेले, असं त्या सांगतात.

त्या सांगतात, “पेशी आणि विषाणू जेव्हा 37 अंशांवर नसतात तेव्हा त्यांना थोडा त्रास होतो आणि प्रवास त्यांच्यासाठी थोडा धोकादायक होता, म्हणून त्यांना इनक्यूबेटरमध्ये जावे लागले. परंतु, सोमवारी पेशी किती छान दिसत आहेत हे पाहून मला खूप आनंद झाला आणि सामग्री गोळा करण्यास सुरुवात केली." 

एचआयव्ही पेशी त्यांच्या नवीन घरात वाढू लागल्या असताना, मात्र या प्रयोगाने एक वेगळे वळण घेतले. हा प्राणघातक विषाणू देशात आणल्याची बातमी पसरली आणि तिचे सहकारी शास्त्रज्ञही घाबरले.

"वृत्तपत्रांमध्ये याबद्दल खूप आवाज उठवला गेला होता आणि विषाणू आणल्याबद्दल अनेक सहकारीही नाखूश होते. काही घाबरले होते, काही लोकांबद्दल मला माहिती नाही. त्यात भीतीबरोबर थोडा मत्सरही असावा.”

चौकशी

बातमी फुटल्यावर हे प्रकरण चांगलंच वाढलं. आता डॉ. अर्गिरोव्हा बल्गेरियाच्या कुख्यात सुरक्षासेवेच्या रडारवर आल्या होत्या. हा एचआयव्ही कसा आणला, का आणला याची त्यांनी कसून चौकशी केली. ही चौकशी काही महिने चालली.

"गॅलोने मला विषाणू कसा दिला, का दिला, त्यांचा हेतू काय होता... असे प्रश्न गृह मंत्रालयातील लोक मला दररोज विचारू लागले." अशा प्रकारचे प्रश्न ते विचारू लागले.

दररोज त्यांना समजावून सांगून कंटाळा आला असं त्या सांगतात. या सर्व विरोधामध्येही त्यांनी आपलं काम सुरू ठेवलं.

नंतर या कम्युनिस्ट अधिकाऱ्यांमध्येच त्यांनी काही सहकार्य करणाऱ्यांना शोधलं आणि संशोधक आणि व्यवस्थेतली दरी कमी झाली शेवटी त्यांना चाचणी प्रणाली आणण्याची परवानगी मिळाली. 

1986 मध्ये, देशभरात 28 चाचणी केंद्रं स्थापित करण्यात आली; दोन दशलक्ष बल्गेरियन लोकांची एचआयव्ही चाचणी करण्यात आली. 

एचआयव्ही आणि त्यामुळे होणारा आजार शेवटी लोकांच्या नजरेत आला आणि डॉ. अर्गिरोव्हा आणि त्यांचे सहकारी त्याचा कोणावर परिणाम झाला आणि तो कसा पसरला हे तपासण्यावर लक्ष केंद्रित करू शकले, याची माहिती त्यांनी एका माहितीपटात दिली आहे.

"कोणत्याही प्रकारच्या घरगुती संपर्काचा, जसे की हेडफोन, प्लेट्स किंवा एकमेकांचा चष्मा वापरणे याचा या संसर्गाच्या प्रसाराशी काहीही संबंध नाही," असं त्या सांगतात. 

बॅगेतून विषाणूची तस्करी केल्यानंतर चार वर्षांनी, रडका अर्गिरोव्हाला बल्गेरियन जनतेला एचआयव्ही आणि एड्सबद्दल शिक्षित करण्याची आणि त्याच्या प्रतिबंधावर काम करण्याची भूमिका देण्यात आली. 

आज त्या बल्गेरियातील सर्वात मोठ्या खाजगी रुग्णालयात विषाणूशास्त्रज्ञ आहेत. त्या देशातील सर्वात मान्यताप्राप्त आणि विश्वासू कोव्हिड 19 तज्ज्ञांपैकी एक आहेत.

हेही वाचलंत का?