Ирандагы АКШ элчилигин басып алуу: Окуя кандай болгон?

Аятолла Хомейни бийликке келген 1979-жылдагы Ислам ыңкылабы учурунда бир нече радикалдуу маанайдагы студенттер Тегерандагы америкалык элчиликти басып алышкан. Элчиликтин бир нече кызматкерин барымтага алышкан. Бул окуя өлкөнү дипломатиялык кризиске кептеп, азырга чейин уланууда.

Окуя кандай башталып, кандай өнүккөнү Би-Би-Синин сүрөт баяндамасында.

Шахтын качышы, 1979-жылдын 1-январы

1979-жылдын 1-январында Ирандын шахы Мохаммед Реза Пахлави жубайы менен чогуу өлкөдөн чыгып кеткен. Египетке учуп барып, андан кийин Нью-Йоркко сапарын улаган. Ал өлкөнү 1941-жылдан бери башкарып келген эле.

1-февраль - Ислам ыңкылабынын жеңиши

Шахтын эзелки каршылашы, саясий атаандашы болгон аятолла Хомейни 14 жыл Парижде куугунда жүрүп, Иранга 1-февралда кайтып келген. Анын жактоочулары Батыш менен Чыгышка көз каранды болбогон саясат жүргүзүүнү колдогон. Хомейни элдик биримдик өкмөтүн түзүү боюнча парламенттин сунушун четке каккан.

25-февраль: Элчиликке кол салуу

Ирандагы солчул радикалдардан турган топ америкалык элчиликке кол салып, аны убактылуу басып алган. Мехди Базарган башында турган убактылуу өкмөт элчиликти басып алгандарды араң чыгарган.

Убактылуу өкмөттүн тышкы иштер министри Ибрагим Язди бул окуядан кийин америкалык элчиликтин коопсуздугуна кепилдик берген.

1-июнь: Шах Мексикага сапар алды

Шах Реза Пахлави британ өкмөтүнөн саясий башпаанек сурап, бирок тескери жооп алгандан кийин Мексикага келген.

6-октябрда шах Америкага келди

Чет жакта жүргөндө шахтын ден-соолугу начарлай берген. Айрым чиновниктердин каршы болгонуна карабай, АКШ бийлиги шахтын Нью-Йоркко келип, онкологиялык борборго жатышына шарт түзөт.

Айрым америкалык саясатчылар жана дипломаттар шахтын өлкөгө келиши иран-америкалык мамилелерди курчутуп, Ирандагы радикалдар элди убактылуу өкмөткө каршы чыгарууга шарт түзөт деп эскертишкен.

1-ноябрь: Шахты экстрадициялоо талабы

Тегерандагы АКШ элчилигинин алдына миңдеген киши чогулуп, шахты кабыл алганы үчүн Америкага нааразылык билдиришкен.

Ирандык солчулдар АКШ бийлиги ынандырган жүйөөлөрдү айта албады деп, убактылуу өкмөттү сынга алды. Убактылуу өкмөттү АКШ бийлиги менен кызматташкан деп айыпташты.

Ноябрдын башы: Студенттердин жашыруун жыйыны

АКШ шахты кабыл алгандан кийин Иранда нааразылык толкуну басылбай турду. Ушул күндөрдө Тегерандан алыс эмес жердеги тоодо саясий активдүү беш студент жашыруун жолугуп, чечкиндүү чараларды көрүүнү кеңешет. Алар АКШ элчилигине кол салууну чечет.

"Дүйнө бизди угушун каалаганбыз жана шахтын маселеси аркылуу биз дүйнөгө Американын эл аралык калпын көрсөткүбүз келген",-деп кийин ошол студенттердин бири айтып берген.

Элчиликти басып алуу операциясы боюнча бир нече ирет жолугуп, план түзүшкөн. Ага Хомейниге жакын эсептелген Мохаммед Мусави Хоэни дагы катышып турган. Хоэни "бул студенттердин каршылык жүрүшү катары каралат" деп айткан.

Аятолла Хомейниге эч кандай маалымат беришпейт. Элчиликти басып алуу элдик толкундоонун арты менен болгондой көрүнүшү керек эле.

4-ноябрь: Бзежинскийдин убактылуу өкмөт менен жолугушуусу

Ирандын убактылуу өкмөтүнүн башчысы Мехди Базарган, тышкы иштер министри Ибрагим Язди жана коргоо министри Мустафа Чамран алжирлик ыңкылаптын маарекелик датасын белгилөө үчүн уюштурулган иш чарага катышууга кетет.

Алжирде алар АКШ президентинин коопсуздук боюнча кеңешчиси Збигнев Бзежинский менен жолугушууга аракет кылышат. Аягында бул ишке ашып, сүйлөшүүлөр узакка созулат.

АКШ расмийи менен болгон жолугушуу тууралуу жаңылык ирандык ыңкылапчылардын кыжырын келтирген. Студенттер каршылык жүрүштөрүнө чыгат. Базарган студенттерди тарап кетүүгө чакырган. Муну "саясатчылардын маанайы ыңкылапчыл маанай менен дал келбейт" деп кабыл алышкан.

4-ноябрдын түнү: чабуулга даярдык

Студенттик уюмдарды башкарып жүргөндөр элчиликке кол салууга жоопкер болгондорду эрте мененки саат алтыга чогулууга буйрук берет. Автобуста олтуруп алып, элчиликке байкоо салып олтурганбыз, деп кийин эскерген алардын бири. Элчиликтин алдында активисттер тобу жыйналып турган.

Элчиликке кол салуу

Ошентип студенттер элчиликке чабуул жасаган. Күзөтчүлөр көздөн жаш агызган газ колдонот. Бирок студенттер имараттын эшигин бузуп кирип кетишкен. Көпчүлүгүнүн колунда аятолла Хомейнинин сүрөтү бар эле.

Окуя болгон жерге полиция дароо жетип келип, бирок чара көрө алган эмес. Комплексти эки сааттын ичинде басып алышкан.

Студенттер Нью-Йоркто дарыланып жаткан шах Пахлавини берүүнү талап кылган. АКШ дипломаттары, куралын алдырган деңиз аскерлери жана офицерлер, жалпысы болуп 90 киши барымтада калган. Кийин аялдарды, кара терилүүлөрдү жана америкалык жарандыгы жокторду бошотушат. Калган 52 киши туткунда 444 күн болгон.

АКШ "ыңкылапчылардын" талабын четке какты.

Аятолла Хомейни элчиликтин басып алынышын колдогон. Аятолланын уулу Ахмад Хомейни атасынын атынан басма сөз жыйынын өткөрүп, студенттердин аракетин бүтүндөй иран эли колдогонун айткан.

Ушундан көп өтпөй Мехди Базарган убактылуу өкмөттүн отставкасын жарыялады.

9-декабрда шах АКШны таштап чыгып, Панамага өтүп кеткен. Ал жерде деле көпкө турбай, кийин Египетке кайтып келип, август айында оорудан каза тапкан.

АКШ атайын операция аркылуу барымтадагыларды бошотууга аракет кылып, анысы ийгиликсиз болгон. Бороонго кабылган тик учактардын бири кыйроого учурап, өрттөн сегиз аскер кызматкери каза тапкан.

1981-жылы 19-январда АКШ менен Иран келишимге жетип, барымтада кармалгандар боюнча маселеге чекит коюлган.