ઇલેક્ટોરલ બૉન્ડ : દરોડા, બૉન્ડની ખરીદી અને કૉન્ટ્રૅક્ટ ફાળવણી પર ઊઠતા સવાલો

સુપ્રીમ કોર્ટે સ્ટેટ બૅન્ક ઑફ ઇન્ડિયાને 21 માર્ચ સુધીમાં ઇલેક્ટોરલ બૉન્ડ સંબંધિત તમામ માહિતી પૂરી પાડવા માટે કહ્યું છે.

આ માહિતીમાં આલ્ફા-ન્યુમેરિક કોડનો પણ સમાવેશ થાય છે, જે એ જાણવામાં મદદ કરશે કે કયા રાજકીય પક્ષે બૉન્ડ ખરીદનાર દ્વારા આપવામાં આવેલા કયા બૉન્ડને વટાવ્યા છે.

સ્ટેટ બૅન્ક ઑફ ઇન્ડિયા દ્વારા અત્યાર સુધી જારી કરવામાં આવેલ ડેટા માત્ર બે જ બાબતો જણાવે છે.

પહેલો એ કે કોણે કઈ તારીખે કેટલા રૂપિયાના બૉન્ડ ખરીદ્યા અને બીજું એ કે કઈ રાજકીય પાર્ટીએ કઈ તારીખે કેટલા બૉન્ડ વટાવ્યા.

પરંતુ કયા રાજકીય પક્ષને કોના તરફથી કયા બૉન્ડ મળ્યા તે સ્પષ્ટ નથી.

આલ્ફા-ન્યુમેરિક કોડ વિશે માહિતી મેળવ્યા પછી, આ મેચિંગ સરળતાથી કરી શકાશે.

શા માટે સવાલો ઉઠાવવામાં આવી રહ્યા છે?

આલ્ફા-ન્યુમેરિક કોડ વિશેની માહિતી ઉપલબ્ધ હતી તે પહેલાં જ એસબીઆઈના પ્રથમ બેચમાં બહાર પાડવામાં આવેલા ડેટાનું વિશ્લેષણ કરીને, ઘણી પૅટર્ન જોવા મળી છે.

એવી કેટલીક પૅટર્ન છે જેના કારણે ઇલેક્ટોરલ બૉન્ડ સ્કીમને દેશનું અત્યાર સુધીનું સૌથી મોટું કૌભાંડ કહેવાઈ રહ્યું છે.

જો આપણે અત્યાર સુધીના ઉપલબ્ધ ડેટાને ધ્યાનથી જોઈએ તો આવાં ઘણાં ઉદાહરણો છે જ્યાં કોઈ પણ વર્ષમાં એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) અથવા આવકવેરા વિભાગ દ્વારા ખાનગી કંપની પર દરોડા પાડવામાં આવ્યા હતા અને તેના થોડા દિવસો પછી તે કંપનીએ ચૂંટણી બૉન્ડ ખરીદ્યા હતા.

એવા પણ દાખલા છે કે જેમાં કોઈ કંપનીએ ઇલેક્ટોરલ બૉન્ડ ખરીદ્યા હતા અને તેના થોડા દિવસો પછી દરોડા પાડવામાં આવ્યા હતા અને તે પછી કંપનીએ ફરીથી ઇલેક્ટોરલ બૉન્ડ ખરીદ્યા હતા.

કેટલાક કિસ્સામાં એવા આક્ષેપો પણ થઈ રહ્યા છે કે ઇલેક્ટોરલ બૉન્ડ ખરીદ્યાના થોડા સમય બાદ ખાનગી કંપનીને એક મોટો સરકારી પ્રોજેક્ટ મળ્યો.

કૉંગ્રેસ નેતા રાહુલ ગાંધીએ સોશિયલ મીડિયા પ્લૅટફૉર્મ પર લખ્યું કે, "એક પક્ષે કંટ્રાક્ટ આપ્યો, બીજી બાજુએ કટ લીધો અને એક પક્ષે દરોડા પાડ્યા તો બીજી બાજુએ દાન લીધું."

ગાંધીએ કહ્યું કે ED, ઇન્કમ ટૅક્સ અને સીબીઆઈ જેવી તપાસ એજન્સીઓ રિકવરી એજન્ટ તરીકે કામ કરી રહી છે.

18 માર્ચે, કર્ણાટકના તબીબી શિક્ષણ પ્રધાન શરણ પ્રકાશ પાટીલે જણાવ્યું હતું કે ઈડી અને આઈટી વિભાગ જેવી કેન્દ્રીય એજન્સીઓ દ્વારા દરોડા પાડ્યા પછી તરત જ ઘણા કૉર્પોરેટ ગૃહો અને વ્યાવસાયિક સંસ્થાઓ દ્વારા ચૂંટણી બૉન્ડની ખરીદી એ માત્ર સંયોગ નથી.

પૅટર્ન શું છે?

આ પૃથક્કરણ વિશે વાત કરતા પહેલાં ચાલો એ સ્પષ્ટ કરી દઈએ કે આ પૅટર્નમાં જે બાબતો ઊભરી રહી છે તે સત્તાવાર તપાસનો વિષય છે.

આલ્ફા-ન્યુમેરિક કોડને કારણે ખરીદનાર કંપનીના બૉન્ડને રોકડ કરતા રાજકીય પક્ષ વચ્ચેનો સંબંધ સ્પષ્ટ થશે ત્યારે આમાંથી ઘણી બાબતો પણ સ્પષ્ટ થશે.

તો ચાલો કેટલીક કંપનીઓ અને તેમની સાથે સંબંધિત ઇવેન્ટ્સ પર એક નજર કરીએ:

1. ફ્યુચર ગેમિંગ ઍન્ડ હોટેલ સર્વિસિઝ પ્રાઇવેટ લિ.

2. ટોરેન્ટ પાવર લિમિટેડ

3. યશોદા સુપર સ્પેશિયાલિટી હૉસ્પિટલ

4. અરબિંદો ફાર્મા

5. શિરડી સાઈ ઇલેક્ટ્રિકલ્સ

6. કલ્પતરુ પ્રોજેક્ટ્સ ઇન્ટરનેશનલ લિમિટેડ

7. માઇક્રો લેબ્સ

8. હીરો મોટોકોર્પ

9. APCO ઇન્ફ્રાટેક પ્રાઇવેટ લિ

10. ડૉ. રેડ્ડીઝ લેબ

જેએનયુના ભૂતપૂર્વ પ્રોફેસર અરુણકુમાર આર્થિક બાબતોના નિષ્ણાત છે. તેમણે બ્લેક મની અને અર્થતંત્ર પર તેની અસર પર "ધ બ્લેક ઇકોનૉમી ઇન ઇન્ડિયા" નામનું પુસ્તક પણ લખ્યું છે.

આ ડેટામાંથી ઊભરી રહેલી પેટર્ન પર તેઓ કહે છે, "ક્વિડ પ્રો ક્વો (કંઈક મેળવવા માટે કંઈક આપવું)નો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. આપણે જાણીએ છીએ કે દેશમાં તમામ પ્રકારની ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ ચાલે છે. ખાસ કરીને શાસક પક્ષો ઇન્કમટેક્સનો ઉપયોગ કરે છે."

"ઈડી આ એજન્સીઓનો ઉપયોગ લોકોને દબાવવા માટે કરે છે.પરંતુ ઇલેક્ટોરલ બૉન્ડના ડેટા દર્શાવે છે કે તે વધુ પડતું થઈ ગયું છે. તે પહેલાં પણ થતું હતું પણ હવે તે ઘણું થઈ ગયું છે."

"શાસક પક્ષ આ એજન્સીઓનો ઉપયોગ કરી રહ્યો છે. તેઓ નાણાંની ઉચાપત કરે છે. અને આ એજન્સીઓનો ઉપયોગ વિપક્ષ પર દબાણ લાવવા માટે કરવામાં આવે છે."

પ્રોફેસર કુમારના કહેવા પ્રમાણે, રાજ્યોમાં પણ શાસક પક્ષો દબાણ કરીને પૈસા વસૂલે છે, પરંતુ "ઇડી અને ઇન્કમટેક્સ કેન્દ્ર સરકારના હાથમાં છે."

તેઓ કહે છે, "મોટા મોટા પ્રોજેક્ટ પણ કેન્દ્ર સરકારના હાથમાં છે. તેથી જ એવું માનવામાં આવે છે કે ભાજપ સત્તામાં હોવાથી તેનો સૌથી વધુ દુરુપયોગ કર્યો છે."

બૉન્ડ ખરીદ્યા પછી દરોડાનો અર્થ શું થાય છે?

ડેટાનું વિશ્લેષણ એ પણ દર્શાવે છે કે ઇલેક્ટોરલ બૉન્ડ ખરીદ્યા પછી પણ કંપનીઓ પર દરોડા પાડવામાં આવ્યા છે.

સરકારની તરફેણમાં એક દલીલ આપવામાં આવી રહી છે કે સરકારી એજન્સીઓએ નિષ્પક્ષતાથી કામ કર્યું અને જે કંપનીઓએ ઇલેક્ટોરલ બૉન્ડ ખરીદ્યા હતા તેમના પર પણ દરોડા પાડવામાં અચકાયા નહીં.

પ્રોફેસર અરુણકુમાર કહે છે, "જેના પર પણ આરોપ મૂકવામાં આવશે તે ચોક્કસપણે તેને તર્કસંગત બનાવશે. એક દલીલ એવી પણ હોઈ શકે છે કે બોન્ડ ખરીદ્યા પછી પણ જો દરોડો પડ્યો હતો, તો તેનું કારણ એ હતું કે પાર્ટીને ચૂંટણી બોન્ડ દ્વારા જે રકમ મળી તે તેનાથી સંતુષ્ટ ન હતી."

"એને વધુ પૈસા જોઈતા હતા. શક્ય છે કે જો કોઈએ પૂરતા પૈસા ન આપ્યા હોય તો તે તેને વધુ દબાવવાનો હેતુ હોઈ શકે છે. તેથી કંઈપણ કહેવું મુશ્કેલ છે કારણ કે બંને શક્યતાઓ છે."

પ્રોફેસર કુમારના મતે, જો એ જાણી શકાય કે કોણ કેટલી કિંમતના બૉન્ડ્સ ખરીદી રહ્યું છે, તો તેને દબાવવું સરળ બની જાય છે.

તેઓ કહે છે, "જો કોઈ કંપનીને દસ હજાર કરોડ રૂપિયાનો પ્રોજેક્ટ મળી રહ્યો છે, તો તમે તેમાંથી 8-10 ટકા નિચોવી શકો છો. આ એ પણ દર્શાવે છે કે કોણ કેટલી કમાણી કરી રહ્યું છે અને તે મુજબ તેને નિચોવવા માટે માહિતીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે."

'સત્ય બહાર આવવું જોઈએ'

ઉત્તર પ્રદેશના ભૂતપૂર્વ પોલીસ મહાનિર્દેશક વિક્રમસિંહનું કહેવું છે કે કોઈપણ ગુપ્તચર એજન્સી એ શોધી શકે છે કે ઈડી કે આઈટીના દરોડા ક્યારે પડ્યા અને ઇલેક્ટોરલ બૉન્ડ દ્વારા દાન ક્યારે આપવામાં આવ્યું અથવા કોઈ કંપનીને દાન આપ્યા પછી સરકારી એજન્સીની કાર્યવાહીથી રાહત મળી.

તે કહે છે, "હું જે સમજી શકતો નથી તે એ છે કે જ્યારે આઈટીમાં ડેટા ઉપલબ્ધ છે, તો પછી દરોડા પડ્યા પછી કોઈએ ઇલેક્ટોરલ બૉન્ડ્સ ખરીદ્યા કે કેમ તે શોધવા માટે સૉફ્ટવેર દ્વારા તેનો ઉપયોગ કેમ કરી શકાતો નથી. બાદમાં કેસ બંધ કરવામાં આવ્યું હતા અને કેસ બંધ થયા પછી, ફરીથી દાન પ્રાપ્ત થયું હતું."

વિક્રમસિંહ કહે છે કે, કરોડો લોકો આ બધા પ્રશ્નો પૂછી રહ્યા છે.

તેઓ કહે છે, "દરેકને આના જવાબની જરૂર છે કારણ કે જ્યારે ચૂંટણી બોન્ડ રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા, ત્યારે પારદર્શિતાની વાત કરવામાં આવી હતી કે રાજકીય પક્ષોને આપવામાં આવતું દાન પારદર્શક અને કોઈપણ દબાણ વિના હોવું જોઈએ. દરેકને આ જાણવાનો અધિકાર છે."

"અને સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે તે સાર્વજનિક થવું જોઈએ, તે સાર્વજનિક હોવું જોઈએ. કોઈપણ રીતે વસ્તુઓ છુપાવ્યા વિના સમગ્ર ડેટા જાહેર થવો જોઈએ. એવું ન થવું જોઈએ કે મહત્ત્વપૂર્ણ વસ્તુઓ છુપાવવામાં આવે અને બિન-મહત્ત્વની વસ્તુઓ છુપાવવામાં ન આવે."

વિક્રમસિંહના મતે શેલ કંપનીઓ અને તેમની સાથે જોડાયેલા લોકો વિશે પણ માહિતી જાહેર થવી જોઈએ.

તેઓ કહે છે, "મૂળ દાન આપનારને શોધી કાઢવો જોઈએ. જ્યારે મિલીભગતની તપાસ થાય ત્યારે તેના તળિયે પહોંચવું જરૂરી છે. જો આ મામલામાં માહિતી છુપાવવામાં આવશે તો તે સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશની સંપૂર્ણપણે વિરુદ્ધ હશે."

શું સુપ્રીમ કોર્ટની દેખરેખ હેઠળ તપાસ જરૂરી છે?

પ્રોફેસર કુમારનું કહેવું છે કે, હવે ઇલેક્ટોરલ બૉન્ડ વિવાદમાં બહુ કંઈ બહાર આવશે નહીં. પરંતુ આલ્ફા-ન્યુમેરિક નંબર આવ્યા બાદ એ સ્પષ્ટ થઈ જશે કે કોણે કઈ પાર્ટીને ઇલેક્ટોરલ બૉન્ડ થકી કેટલા પૈસા આપ્યા.

તેઓ કહે છે, "જો એજન્સીઓના દુરુપયોગ અને ક્વિડ પ્રો ક્વો અંગે ગેરકાયદેસરતાનો પ્રશ્ન હોય, તો તે ગેરકાયદેસરતાની તપાસ થઈ શકે છે. પરંતુ ન તો સરકાર કે કોઈ રાજકીય પક્ષ આવી તપાસ ઈચ્છશે. તેમજ વેપારી સમુદાય પણ આ ઇચ્છશે નહીં. ''

"જો તપાસ થશે તો ઘણી બાબતો બહાર આવશે પરંતુ મને નથી લાગતું કે આવું થશે. એવી દલીલ પણ કરી શકાય છે કે આ કેસને પૂર્વનિર્ધારિત રીતે ખોલવો વ્યવસાય માટે સારું નથી. મને નથી લાગતું કે કોર્ટની દેખરેખ હેઠળની એસઆઈટી અથવા કમિશનની રચના કરવામાં આવશે. પરંતુ આવું થવું જોઈએ અને આ ખુલ્લેઆમ લોકો સમક્ષ આવવું જોઈએ."

વિક્રમસિંહનું કહેવું છે કે "સુપ્રીમ કોર્ટે એક કમિટી બનાવવી જોઈએ કારણ કે આજે તમામ સરકારોની વિશ્વસનીયતા પર મોટો સવાલ છે."

તેઓ કહે છે, "સુપ્રીમ કોર્ટના નેતૃત્વમાં એક કમિટી હોવી જોઈએ જે 15 દિવસમાં આ તમામ પ્રશ્નોના જવાબ આપે. સરકારે આ અંગે શ્વેતપત્ર પણ બહાર પાડવું જોઈએ."

તમે બીબીસી ગુજરાતીને સોશિયલ મીડિયા પર અહીં ફૉલો કરી શકો છો

Facebook પર સમાચાર વાંચવા અહીં ક્લિક કરો.

Instagram પર બીબીસી ગુજરાતીને અહીં ફૉલો કરો.

YouTube પર બીબીસી ગુજરાતીના વીડિયો જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો.

Twitter પર બીબીસી ગુજરાતીની ફૉલો કરવા અહીં ક્લિક કરો.