એક સમયે અબજો ટન કાર્બન શોષી શકતાં દુનિયાનાં સૌથી મોટાં વરસાદી જંગલો કેમ સુકાઈ રહ્યાં છે?

ઍમેઝોનનાં વર્ષાવનો દુનિયાનાં ફેફસાં કહેવાય છે. વૈજ્ઞાનિકો મુજબ જળવાયુ પરિવર્તન માટે જવાબદાર માનવામાં આવતા કાર્બન ઉત્સર્જનને ઘટાડવામાં ઍમેઝોનનાં જંગલોનો મોટો ફાળો છે.

55 લાખ વર્ગ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં બ્રાઝિલ, પેરુ અને કોલંબિયા સહિત કેટલાય દેશોમાં ફેલાયેલાં આ જંગલોમાં હવામાનમાંથી અબજો ટન કાર્બન ડાયોક્સાઇડ શોષી લેવાની ક્ષમતા હતી. દુનિયાની બીજી સૌથી મોટી એવી 6,500 કિલોમીટર લાંબી ઍમેઝોન નદી સહિત કેટલીય નદીઓ આ વરસાદી વનોમાંથી વહે છે.

અખૂટ પ્રાકૃતિક અને જૈવિક સંપદા ધરાવતાં ગાઢ જંગલો હવે ભયંકર દુષ્કાળનો સામનો કરી રહ્યાં છે.

આ વર્ષે ઍમેઝોનનાં જંગલોમાં પડેલો દુષ્કાળ અત્યાર સુધીનો સૌથી ભયાનક દુકાળ છે.

જંગલોમાં ઊંડે આવેલાં કેટલાંય ગામો સુધી માત્ર નદીઓ મારફતે પહોંચી શકાય છે પણ હવે તે નદીઓ પણ સુકાઈ ગઈ છે અને આ ગામો સંપર્કવિહોણાં બન્યાં છે.

જંગલોમાં ફાટી નીકળેલી આગમાં વન્યજીવોનો ભોગ લેવાયો છે અને આ ભવ્ય જંગલોને જે નુકસાન થયું છે તેમાંથી ફરી બેઠાં થશે કે કેમ એ વાતને લઈને વૈજ્ઞાનિકો ચિંતત છે.

જંગલની વચ્ચેથી વહેતી નદીઓના કાંઠાના વિસ્તારોમાં ધોવાણ થઈ રહ્યું છે અને ગરમી પણ વધી રહી છે.

ઍમેઝોનનાં જંગલો ખાતે ઑલિવિરા ટિકુનાના ગામે પહોંચવા માટે નદીના રસ્તે એક સાંકડી ખાડીમાંથી પસાર થઈને જવું પડે છે.

તેમની સાથે ધાતુની નાવડીમાં આ પ્રવાસ માટે અમે પણ જોડાયા. પણ ઑલિવિરાનું કહેવું છે કે તેમની નથી લાગતું કે આ પ્રવાસમાં સફળતા મળશે.

જંગલની મધ્યમાં રહેતો 40 પરિવારોનો એક સમુદાય છે, જેને બોમ જીસસ ડી ઇગાપો ગ્રાન્ડે નામથી ઓળખાય છે. આ સમુદાય જંગલમાં નોંધાયેલા અત્યાર સુધીના સૌથી ભયંકર દુષ્કાળથી ખરાબ રીતે પ્રભાવિત થયો છે.

સ્નાન કરવા માટે પાણી નથી. કેળાં, કસાવા, ચૅસ્ટનટ અને અસાઈના પાક ધોવાઈ ગયા છે કારણ કે તેઓ શહેરમાં ઝડપથી પહોંચી શકતા નથી. અને ગામના વડા ઑલિવિરાના પિતાએ કોઈ પણ વૃદ્ધ અથવા અસ્વસ્થ વ્યક્તિને શહેરની નજીક જવા વિશે ચેતવણી આપી છે કેમ કે તેઓ હૉસ્પિટલથી ઘણા દૂર છે.

ઑલિવિરા અમને બતાવવા માગતા હતા કે શું થઈ રહ્યું છે. તેમણે ચેતવણી આપી કે તે લાંબી સફર હશે.

પરંતુ જ્યારે અમે પહોળી સૉલિમોસ નદીમાંથી તેમના ગામ તરફ જતાં ખાડીમાંથી આગળ વધીએ છીએ ત્યારે નદી આગળના ભાગમાં 3.3 ફૂટથી વધુ પહોળી ન હોય તેવા સાંકડા માર્ગમાં ફેરવાઈ જાય છે. થોડા સમયમાં જ બોટ નદીના પટમાં પ્રવેશી જાય છે. અહીંથી તેને બહાર ખેંચવાનો સમય છે.

નદીના પ્રવાહ સૂકાયા

ઑલિવિરા કહે છે, "હું 49 વર્ષનો છું. અમે આના જેવું કંઈ જોયું નથી."

"મેં આટલા ખરાબ દુષ્કાળ વિશે ક્યારેય સાંભળ્યું નથી."

સુકાઈ રહેલા પ્રવાહમાં બોટને ત્રણ કલાક સુધી ખેંચ્યા પછી અમે હાર માની લીધી અને પાછા વળી ગયા.

ઑલિવેરા કહે છે, "જો તે તેના કરતાં વધુ સુકાઈ જશે, તો મારો પરિવાર ત્યાં અલગ થઈ જશે."

અંદર જવા માટે કે બહાર નીકળવા માટે તેમણે ગામની બીજી બાજુએ તળાવના તળિયા પર ચાલવું પડશે. પરંતુ તે ખતરનાક છે - ત્યાં સાપ અને મગર છે.

ઍમેઝોનમાં વરસાદની મોસમ ઑક્ટોબરમાં શરૂ થવી જોઈતી હતી પરંતુ તે નવેમ્બરના અંત સુધી સૂકી અને ગરમ હતી. આ ચક્રીય અલ નીનો હવામાન પૅટર્નની અસર છે. એ સિવાય આબોહવા પરિવર્તનની પણ અસર જોવા મળી રહી છે.

અલ નીનો પ્રશાંત મહાસાગરમાં પાણીને ગરમ કરે છે. જે ગરમ હવાને અમેરિકા ઉપર ધકેલે છે. આ વર્ષે ઉત્તર ઍટલાન્ટિકમાં પાણી પણ અસામાન્ય રીતે ગરમ રહ્યું છે અને ગરમ, સૂકી હવાએ ઍમેઝોનને ઘેરી લીધું છે.

ફ્લેવિયા કોસ્ટા જેઓ નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફૉર ઍમેઝોનિયન રિસર્ચના પ્લાન્ટ ઇકોલૉજિસ્ટ, જેઓ અહીં 26 વર્ષથી રહે છે અને કામ કરે છે, તેઓ કહે છે કે, "જ્યારે મારો પહેલો દુષ્કાળ હતો ત્યારે મેં વિચાર્યું કે, 'આ ભયાનક છે. વરસાદી જંગલોમાં આ કેવી રીતે થઈ શકે?'

"અને પછી દર વર્ષે, તે રેકૉર્ડ તૂટી રહ્યા હતા. દરેક દુષ્કાળ પહેલાં કરતાં વધુ ગંભીર હતો."

તેઓ કહે છે કે, આ વર્ષના દુષ્કાળે કેટલું નુકસાન કર્યું છે તેનું મૂલ્યાંકન કરવું ખૂબ જ વહેલું છે. પરંતુ તેમની ટીમે ઘણાં છોડ શોધી કાઢ્યાં છે, જે "મૃત હોવાના સંકેતો દર્શાવે છે."

કાર્બન શોષી લેવાની ક્ષમતાનો અંત?

ભૂતકાળની શુષ્ક ઋતુઓ નુકસાનનો સંકેત આપે છે. કેટલાક અંદાજ મુજબ 2015નો "ગોડઝિલા દુષ્કાળ"માં જંગલના માત્ર એક નાના ભાગમાં 250 કરોડ વૃક્ષો અને છોડ મરી ગયાં હતાં - અને તે આ તાજેતરના દુષ્કાળ કરતા ઓછો ગંભીર હતો.

ડૉ કોસ્ટા વધુમાં કહે છે કે, "સરેરાશ રીતે, ઍમેઝોને કાર્બન સિંક તરીકે કામ કરવાનું બંધ કરી દીધું છે."

" અમે મોટે ભાગે હવે તે જ અપેક્ષા રાખીએ છીએ. અને એ નિરાશાજનક છે."

જૈવવિવિધતાની અદ્ભુત શ્રેણીનું ઘર હોવાની સાથે સાથે ઍમેઝોન લગભગ 150 અબજ ટન કાર્બન સંગ્રહિત કરી શકતું હોવાનો અંદાજ છે.

ઘણા વૈજ્ઞાનિકોને ડર છે કે, જંગલ સૈદ્ધાંતિક ટિપીંગ પૉઈન્ટ તરફ દોડી રહ્યું છે - એક બિંદુ જ્યાં તે સુકાઈ જાય છે, તૂટી જાય છે અને નષ્ટ થઈ જાય છે.

જેમ તે હાલ ઊભું છે તેમાં તે ઍમેઝોન તેની પોતાની હવામાન સિસ્ટમ બનાવે છે. વિશાળ વરસાદી જંગલોમાં પાણી વૃક્ષોમાંથી બાષ્પીભવન થતાં વરસાદી વાદળો બનાવે છે જે ઝાડની છત્ર પર ફરે છે, આ ભેજને પાંચ કે છ વખત રિસાયકલ કરે છે. આ જંગલને ઠંડું અને હાઇડ્રેટેડ રાખે છે, તેને જીવન ટકાવી રાખવા માટે જરૂરી પાણી પૂરું પાડે છે.

પરંતુ જો જંગલનો મોટો હિસ્સો મરી જાય, તો તે આ આખી સિસ્ટમ તૂટી શકે છે. અને એકવાર આવું થઈ જાય પછી રિપેર નહીં થઈ શકે.

તાપમાન, ગરમી અને જોખમ

બ્રાઝિલના ક્લાઇમેટોલૉજિસ્ટ કાર્લોસ નોબ્રેએ સૌપ્રથમ 2018માં આ સિદ્ધાંતને આગળ ધપાવ્યો હતો. તેમનું સહ-લેખિત પેપર કહે છે કે, જો ઍમેઝોનનું 25 ટકા જંગલ કાપવામાં આવે અને વૈશ્વિક તાપમાન પૂર્વ-ઔદ્યોગિક સ્તરોથી બે ડિગ્રી સેલ્સિયસ અને 2.5 ડિગ્રી સેલ્સિયસની વચ્ચે આવે છે, તો ટિપીંગ પોઈન્ટને અસર થશે. .

તેઓ કહે છે, "હું 2018માં હતો તેના કરતા પણ હવે વધુ ચિંતિત છું."

"હું હમણાં જ COP28થી પાછો આવ્યો છું અને હું આશાવાદી નથી કે કરારનાં લક્ષ્યાંકો દ્વારા ગ્રીનહાઉસ વાયુઓમાં ઘટાડો થશે. જો આપણે 2.5 સેલ્સિયસથી વધીએ, તો ઍમેઝોન માટે જોખમો ભયંકર છે."

હાલમાં ઍમેઝોનનાં 17 ટકા જંગલોનો નાશ કરવામાં આવ્યો છે અને વૈશ્વિક તાપમાન પૂર્વ-ઔદ્યોગિક સ્તરો કરતાં 1.1 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી 1.2 ડિગ્રી સેલ્સિયલ ઉપર છે.

પરંતુ ડૉ. નોબ્રેને એ હકીકતમાં થોડી આશા છે કે આ વર્ષે ઍમેઝોનના તમામ દેશોમાં વનનાબૂદી ઘટી છે અને બધા તેને 2030 સુધીમાં શૂન્ય સુધી પહોંચાડવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. તેઓ માને છે કે બ્રાઝિલ ત્યાં પણ વહેલું પહોંચી શકે છે.

બધા વૈજ્ઞાનિકો સંમત નથી કે જો ડૉ. નોબ્રેની ટિપિંગ-પોઇન્ટ પરિસ્થિતિઓ ઊભી થાય તો જંગલ સંપૂર્ણ રીતે બદલાઈ જશે.

ડૉ. ફ્લેવિયા કોસ્ટાનું સંશોધન સૂચવે છે કે, જંગલના ભાગો બચી જશે - ખાસ કરીને ખીણો જેવા ભૂગર્ભજળની સરળ ઍક્સેસ ધરાવતા ભાગો.

પરંતુ બધે જ અધોગતિનાં ચિંતાજનક ચિહ્નો છે. ઍમેઝોનના મધ્યમાં આવેલા શહેર કોઆરીમાં અમે ઑલિવેરાના ગામ તરફ જવા નીકળ્યા ત્યારે હવામાં ધુમાડાના સંકેત હતા.

જ્યારે જંગલ સુકાઈ જાય છે, ત્યારે રોપણી માટે જમીન સાફ કરવાના હેતુથી લગાડવામાં આવેલી નાની આગ નિયંત્રણ બહાર બળી જાય છે. સામાન્ય રીતે તેઓ ઍમેઝોનના પહેલાંથી જ ક્ષીણ થઈ ગયેલાં અથવા જંગલોના નાશ પામેલા ભાગોમાં બળે છે પરંતુ આ વર્ષે અસ્પૃશ્ય અથવા પ્રાથમિક જંગલોમાં વધુ આગ જોવા મળી છે.

અને ત્યાં અન્ય સંકેતો છે કે, ઇકોસિસ્ટમ સંઘર્ષ કરી રહી છે. પ્રદેશનાં બે તળાવોમાં સેંકડો ડૉલ્ફિન મૃત હાલતમાં મળી આવી છે.

ડૉલ્ફિનનાં મોત

ઍમેઝોનનાં વિશાળ જંગલો અદ્ભુત વિવિધતા ધરાવતી જૈવિક સૃષ્ટિનું ઘર છે.દુનિયામાં આવેલી દર દસ પ્રજાતિઓમાંથી એક ઍમેઝોનનાં જંગલોમાં છે, તેમાંથી અનેક હવે લુપ્ત થવાને આરે છે અને આ જંગલો સિવાય બીજે ક્યાંય ઉપલબ્ધ નથી.

છેલ્લાં 40 વર્ષોમાં આ જંગલોનો લગભગ પાંચમો ભાગ નષ્ટ થયો છે. 2021ના એક સંશોધનમાં કહેવામાં આવ્યું કે આ વર્ષાવનો જેટલો કાર્બન ડાયોક્સાઇડ શોષી શકતાં હતાં તેના કરતાં વધારે (એક અબજ ટન જેટલો) કાર્બન ડાયોક્સાઇટ છોડે છે. એટલે કે કાર્બન સિંક હવે કાર્બન ઉત્સર્જન કરનાર જંગલમાં ફેરવાઈ ગયું છે.

આ ભયાનક પરિસ્થિતિને કારણે આ જૈવિક સૃષ્ટિ પર પણ અસર પડી છે.

મમિરાઉ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફૉર સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટનાં ડૉ. મિરિયમ માર્મોન્ટેલ કહે છે કે, "અમે જીવંત પ્રાણીઓ, સુંદર નમૂનાઓ સાથે કામ કરી રહ્યા હતા અને પછી પાંચ દિવસ પછી, અમારી પાસે 70 શબ હતા."

થોડા જ અઠવાડિયામાં તેમને 276 મૃત ડૉલ્ફિન મળી આવી.

ડૉ. માર્મોન્ટેલ માને છે કે, પાણીનું તાપમાન જ તેમને મારી રહ્યું છે. તે સ્થળોએ તાપમાન 40.9 સેલ્સિયસ ડિગ્રી સુધી પહોંચ્યું હતું, જે ડૉલ્ફિન - અને માનવ શરીરનાં તાપમાન કરતાં લગભગ ચાર ડિગ્રી સેલ્સિયસ વધારે હતું.

ડૉ. માર્મોન્ટેલ કહે છે, "તમે કલ્પના કરી શકો છો, જે પ્રાણીનું આખું શરીર તે પાણીમાં આટલા કલાકો સુધી ડૂબેલું રહે છે (તેનું શું થશે). તમે શું કરશો? તમે જ્યાં રહો છો ત્યાં જ અચાનક તમે આ ગરમીનો સામનો કરો છો અને એમાંથી દૂર નથી જઈ શકતા."

ઍમેઝોનમાં તેમનાં 30 વર્ષો દરમિયાન ડૉ. માર્મોન્ટેલે ક્યારેય કલ્પના કરી ન હતી કે તેમને આટલી બધી શુષ્કતા જોવા મળશે. આબોહવા કેટલી ઝડપથી બદલાઈ રહી છે તેનાથી તે ચોંકી ગયાં છે.

તેઓ કહે છે કે,"તે ચહેરા પર થપ્પડ જેવું હતું. કારણ કે તે પ્રથમ વખત છે કે હું જોઉં છું અને મને લાગે છે કે ઍમેઝોન સાથે શું થઈ રહ્યું છે."

"અમે હંમેશા કહીએ છીએ કે, આ પ્રાણીઓ સેન્ટિનલ્સ છે કારણ કે તેઓ મનુષ્યો કરતાં પહેલાં જ અનુભવી લે છે કે શું થવા જઈ રહ્યું છે. તેમની સાથે શું થઈ રહ્યું છે. આપણી સાથે શું થવાનું છે."

ઑલિવિરા માટે પણ આ વર્ષ ચેતવણીનો સંકેત આપનારું છે.

તેઓ કહે છે, "અમે જાણીએ છીએ કે આ માટે અમે ખૂબ જ દોષી છીએ, અમે ધ્યાન આપતા નથી, અમે અમારી પૃથ્વીનો બચાવ કર્યો નથી. તે મદદ માટે ચીસો પાડી રહી છે. તેનો બચાવ કરવાનો સમય છે."

તમે બીબીસી ગુજરાતીને સોશિયલ મીડિયા પર અહીં ફૉલો કરી શકો છો

Facebook પર સમાચાર વાંચવા અહીં ક્લિક કરો.

Instagram પર બીબીસી ગુજરાતીને અહીં ફૉલો કરો.

YouTube પર બીબીસી ગુજરાતીના વીડિયો જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો.

Twitter પર બીબીસી ગુજરાતીની ફૉલો કરવા અહીં ક્લિક કરો.