આરોગ્ય માટે કયું તેલ વાપરવું જોઈએ? સૂર્યમુખી અને કુસુમ જેવાં બીજમાંથી બનેલું તેલ સારું છે કે ખરાબ?

રસોઈમાં વપરાતા તેલ અને તેનાથી થતા ફાયદા અંગેની ચર્ચાઓ કાયમથી ચાલી આવે છે. તાજેતરના સમયમાં કેનોલા અને સૂરજમુખી તેલ જેવાં બીજમાંથી નીકળેલા તેલની હાનિકારક અસરો વિશે વિવાદાસ્પદ દાવાઓ થયા છે. શું તેમાં કોઈ સત્ય છે?

તમારી પાસે ક્યાંક રસોડાના કબાટમાં સૂરજમુખી તેલ અથવા કેનોલા તેલની બૉટલ મૂકેલી હોઈ શકે છે. તેનાથી તમે રસોઈ કરો છો કે સલાડ પર નાંખો છો. બીજમાંથી નીકળેલાં તેલ વિશ્વભરમાં લોકપ્રિય છે.

તાજેતરનાં વર્ષોમાં બીજનાં તેલ અસંખ્ય સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ્સનું કેન્દ્ર બન્યું છે, જેમાં લોકો દાવો કરે છે કે તે "ઝેરી" છે અને અંતે આપણા સ્વાસ્થ્યને નુકસાન પહોંચાડે છે.

ટીકાકારોએ કેટલાંક બીજ તેલને 'ધ હેટફુલ એઇટ' નામ આપ્યું છે – જે આઠ લોકપ્રિય બીજનાં તેલ, કેનોલા, મકાઈ, કપાસિયા, દ્રાક્ષ, સોયા, ચોખાના ભૂસા, સૂરજમુખી અને કુસુમનો ઉલ્લેખ કરે છે અને તેને હૃદયરોગ અને ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસનું કારણ બનવા માટે દોષી ઠેરવે છે.

બીજમાંથી બનતું તેલ શું સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે?

બીજનાં તેલની તાજેતરની ટીકાઓમાં મોટા ભાગે તેના ઉચ્ચ ઓમેગા-6 ફેટી ઍસિડની સામગ્રી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે છે.

ઓમેગા 6 ફેટી ઍસિડ આવશ્યક ફેટી ઍસિડ છે, જેનો અર્થ એ છે કે આપણને તેની જરૂર છે, પરંતુ આપણે તે જાતે ઉત્પન્ન કરી શકતા નથી. તાજેતરનાં વર્ષોમાં કેટલાક વૈજ્ઞાનિકોએ દલીલ કરી છે કે ઓમેગા 6 ક્રોનિક બળતરાનું કારણ બની શકે છે (જે હૃદયરોગ અને કૅન્સર સહિતના રોગો વિકસાવવાનું જોખમ વધારી શકે છે).

પરંતુ નિયંત્રિત પરીક્ષણોમાં જાણવા મળ્યું છે કે ઓમેગા-6 ફેટી ઍસિડ બળતરામાં વધારો કરતું નથી, એમ યુએસમાં મેસેચ્યુસેટ્સમાં ટફ્ટ્સ યુનિવર્સિટી ખાતે ફૂડ ઇઝ મેડિસિન ઇન્સ્ટિટ્યૂટના પ્રોફેસર અને ડિરેક્ટર ડેરીશ મોઝાફરિયન કહે છે.

તેઓ કહે છે, "નવાં સંશોધન દર્શાવે છે કે ઓમેગા-6 ફેટી ઍસિડ લિપોક્સિન જેવા અનન્ય કુદરતી અણુઓને જન્મ આપે છે, જે શરીરમાં શક્તિશાળી બળતરા વિરોધી અસરો ધરાવે છે."

તાજેતરના સંશોધનમાં લગભગ 30 વર્ષ સુધી યુએસમાં 200,000થી વધુ લોકોના આહાર અને આરોગ્યનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો.

સંશોધકોએ શોધી કાઢ્યું કે જે લોકો વધુ વનસ્પતિ તેલ (બીજ તેલ સહિત)નું સેવન કરે છે તેમનામાં અભ્યાસ દરમિયાન રક્તવાહિની સંબંધિત રોગ અથવા કૅન્સરથી મૃત્યુ પામવાની શક્યતા ઓછી હતી. બીજી બાજુ જે લોકોએ માખણનું સેવન વધુ કર્યું હતું તેના મૃત્યુની શક્યતા આ જ સમયગાળા દરમિયાન વધુ હતી.

ઓમેગા 6 આપણા હૃદયના સ્વાસ્થ્ય પર કેવી અસર કરે છે તે જોવા માટે અસંખ્ય અવલોકન અભ્યાસો છે, જેમાં વૈજ્ઞાનિકો આહાર અને સ્વાસ્થ્ય પરના ડેટાને તપાસે છે અને બંને વચ્ચે જોડાણ શોધે છે.

પરંતુ કેટલાંક અવલોકન-અભ્યાસો લોકો શું ખાય છે તેના પર આધાર રાખે છે. યુએસમાં જૉન્સ હૉપકિન્સ બ્લૂમબર્ગ સ્કૂલ ઑફ પબ્લિક હેલ્થ ખાતે માનવ પોષણના સહાયક પ્રોફેસર મેટી માર્કલેન્ડ કહે છે, "આ સમસ્યારૂપ બની શકે છે, કારણ કે લોકો તેમની આહારની આદતો ખોટી રીતે યાદ રાખી શકે છે અથવા તો તેઓ અપ્રામાણિક પણ હોઈ શકે છે."

ઓમેગા 6ના સેવનને માપવાનો બીજો રસ્તો એ છે કે વ્યક્તિના આહારમાં વ્યક્તિગત ઘટકો અને ઘટકોની સરેરાશ માત્રા માપવી. જોકે, માર્કલૅન્ડ ઉમેરે છે કે, લોકો જે કહે છે કે તેમણે ખાધું છે, તેને ચોક્કસ માત્રામાં માપવું મુશ્કેલ હોઈ શકે છે.

આપણા સ્વાસ્થ્ય પર ઓમેગા 6ની અસરોની તપાસ કરતા અસંખ્ય અભ્યાસો લિનોલિક ઍસિડ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે (જે બીજ તેલમાં ઉચ્ચ માત્રામાં જોવા મળતું ઓમેગા 6 ફેટી ઍસિડ છે) જે આપણા લોહીમાં રહેલું 'ખરાબ' LDL કૉલેસ્ટ્રૉલ ઘટાડે છે.

2019ના એક અભ્યાસમાં માર્કલૅન્ડે લગભગ 30 નિરીક્ષણ અભ્યાસોમાં ભાગ લેનારા લોકો (જેમાંથી કેટલાક લોકોને તો 30 વર્ષ સુધી અનુસરવામાં આવ્યા હતા)ના લોહીમાં ફેટી ઍસિડના સ્તર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું અને જોયું કે કેટલા લોકોનું હૃદયરોગને કારણે મૃત્યુ થયું હતું.

તેમણે જોયું કે જે લોકોના લોહીમાં લિનોલિક ઍસિડનું સ્તર સૌથી વધુ હતું તેવા લોકોને હૃદયરોગ થવાનું જોખમ સૌથી ઓછું હતું.

યુએસમાં સ્ટેનફૉર્ડ પ્રિવેન્શન રિસર્ચ સેન્ટર ખાતે પોષણ અભ્યાસના ડિરેક્ટર ક્રિસ્ટોફર ગાર્ડનર કહે છે કે ઓમેગા 6 અને હૃદયના સ્વાસ્થ્ય અંગે કેટલીક મૂંઝવણ છે.

આ અંશતઃ લોહી ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયામાં ઓમેગા 6ની ભૂમિકાને કારણે ઉદ્ભવે છે, જેને લોકો ભૂલથી ફક્ત સ્ટ્રૉક અને હાર્ટ ઍટેક સાથે જોડે છે. એમ કહેતા તેઓ ગાર્ડનર ઉમેરે છે, "ઓમેગા 3 વધુ લોહી પાતળું કરે છે. જો તમારા હાથમાં ઘા હોય તો તમે ઇચ્છો છો કે તે ગંઠાઈ જાય. તમારે સંતુલનની જરૂર છે."

દરમિયાન વૈજ્ઞાનિકોએ 2019માં 30 અભ્યાસોના વિશ્લેષણમાં તારણ કાઢ્યું હતું કે જે લોકોના લોહીમાં લિનોલિક ઍસિડનું પ્રમાણ વધુ હતું તેમને હૃદયરોગ થવાની શક્યતા 7 ટકા ઓછી હતી.

એમ માર્કલૅન્ડ કહે છે કે, "લિનોલિક (ઍસિડ) કૉલેસ્ટ્રૉલમાં સુધારો કરી શકે છે જેથી રક્તવાહિનીના રોગનું જોખમ ઓછું થાય અને ગ્લુકોઝ ચયાપચયમાં પણ સુધારો થાય, જે ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસનું જોખમ ઘટાડે છે."

બીજ તેલ પર મૂકવામાં આવતો બીજો સામાન્ય આરોપ એ છે કે ઓમેગા 3 ની તુલનામાં ઓમેગા 6 વધુ પડતું ખાવું હાનિકારક છે.

પશ્ચિમી વિશ્વમાં ઓમેગા-6 ફેટી ઍસિડ આપણા કુલ ઊર્જાના સેવનના લગભગ 15 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. સરેરાશ વ્યક્તિમાં ઓમેગા 3 અને ઓમેગા 6નો ગુણોત્તર 50:1 સુધી હોઈ શકે છે. જોકે, એક અભ્યાસ મુજબ રક્તવાહિનીના રોગના જોખમને ઘટાડવા માટે તે 4:1 જેટલું હોવું જોઈએ.

2022ના વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠનની સમીક્ષા અને વિશ્લેષણમાં જણાવાયું છે કે ઓમેગા 6:3નો ગુણોત્તર જ્ઞાનાત્મક ઘટાડો અને અલ્સેરેટિવ કોલાઇટિસ આંતરડા રોગના વધુ જોખમ સાથે સંકળાયેલું હતું.

બીજી બાજુ ઓમેગા 3:6નું પ્રમાણ વધુ હોવાથી ડિપ્રેશનનું જોખમ 26 ટકા ઘટે છે.

એકંદરે, WHOના અભ્યાસમાં સામેલ વૈજ્ઞાનિકોએ તારણ કાઢ્યું હતું કે બીજના તેલમાંથી ઓમેગા 6 ફેટી ઍસિડનું વધુ પડતું સેવન કરવાથી મૃત્યુ અને રોગનું જોખમ વધવાની શક્યતા નથી, પરંતુ તેઓ કહે છે કે વધુ ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળા સંશોધનની જરૂર છે.

કેટલાક વૈજ્ઞાનિકો દલીલ કરે છે કે ઓમેગા 3ની તુલનામાં તમારે ઓમેગા 6 વધુ ન લેવું જોઈએ, ત્યારે માર્કલૅન્ડ કહે છે, ઓમેગા 6 ઓછું ખાવા કરતાં ઓમેગા 3 નું સેવન વધારવું વધુ સારું છે, કારણ કે બંને સ્વાસ્થ્ય લાભો સાથે સંકળાયેલા છે.

અન્ય તેલથી વિપરીત બીજનું તેલ છોડનાં બીજમાંથી કાઢવામાં આવે છે. એવી કેટલીક ચિંતાઓ છે કે બીજના તેલને હેક્સેન (કાચા તેલમાંથી બનાવેલું રસાયણ) સાથે કાઢવામાં આવે છે, પરંતુ અત્યાર સુધી એવા બહુ ઓછા પુરાવા છે જે સૂચવે છે કે આ પ્રક્રિયા સમસ્યાઓનું કારણ બની શકે છે.

કેટલાક પુરાવા સૂચવે છે કે હેક્સેન અનેક સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિઓ સાથે સંકળાયેલ હોઈ શકે છે, પરંતુ કાઢવામાં આવ્યા પછી તેલને ગંધહીન બનાવાય છે અને ઉમેરણો દૂર કરવા માટે બ્લીચ કરવામાં આવે છે.

ગાર્ડનર કહે છે, "વૈજ્ઞાનિકો કહેશે કે હેક્સેન અર્ક ફૂડ પ્રોસેસિંગમાં સામાન્ય છે અને ગંધહીન અને બ્લીચિંગ સંભવિત હાનિકારક સંયોજનોને દૂર કરે છે."

ઠંડું દબાયેલું બીજ તેલ આ પ્રક્રિયાને સંપૂર્ણપણે ટાળે છે, કારણ કે તેમાં તેલ કાઢવા માટે બીજને સ્ક્વિઝ કરવાનો સમાવેશ થાય છે, પણ તેનાથી ઉત્પાદન ખર્ચાળ બને છે.

ઓમેગા 6 આપણા સ્વાસ્થ્ય માટે સંભવિત ફાયદાઓ દર્શાવતા પુષ્કળ સંશોધન છતાં સંશોધકોએ તાજેતરમાં શોધી કાઢ્યું છે કે આ ફેટી ઍસિડ ચોક્કસ પ્રકારનાં સ્તન કૅન્સરના વિકાસને વધારી શકે છે.

આ તારણોમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે અન્ય રોગો પર પણ ઓમેગા 6ના સેવનની અસર પર પ્રભાવ પડી શકે છે. પણ અત્યાર સુધી ઓમેગા 6 ફેટી ઍસિડની ભૂમિકા પર મર્યાદિત સંશોધન હતું.

આ વર્ષે માર્ચમાં પ્રકાશિત થયેલા એક અભ્યાસમાં નવી પદ્ધતિ મળી આવી છે જેનાથી લિનોલિક ઍસિડ, એક ઓમેગા 6 ફેટી ઍસિડ, ટ્રિપલ નૅગેટિવ સ્તન કૅન્સર (TNBC) ધરાવતા દર્દીઓમાં કૅન્સર કોષોને વધારવામાં મદદ કરે છે. આ રોગનો સૌથી આક્રમક પેટાપ્રકાર છે અને તે લક્ષિત ઉપચારોને સારી રીતે પ્રતિસાદ આપતો નથી.

ન્યૂ યૉર્કમાં વેઇલ કોર્નેલ મેડિસિન રિસર્ચ સેન્ટરના પોસ્ટડૉક્ટરલ ઍસોસિયેટ નિકોલોસ કુંડોરોસ કહે છે, અગાઉના અભ્યાસો સૂચવે છે કે ઓમેગા 6ને ફેટી ઍસિડ સાથે કોઈ સંબંધ નથી અથવા જોખમમાં સામાન્ય વધારો થાય છે.

તેઓ કહે છે કે, જોકે આ અભ્યાસોમાં એ બાબત ધ્યાને લેવાઈ નથી કે સ્તન કૅન્સરના બહુવિધ પેટાપ્રકાર હોય છે અને તે બધા દર્દીના અસ્તિત્વ અને પૂર્વસૂચનના સંદર્ભમાં અને તે લક્ષિત ઉપચારને કેવી રીતે પ્રતિસાદ આપી શકે છે.

કુંડોરોસ કહે છે કે TNBC ઓમેગા 6 લિનોલિક એસિડને સૌથી વધુ પ્રતિભાવ આપે છે.

સંશોધકોની એક ટીમ સાથે કુંડોરોસે પ્રયોગશાળામાં શોધ્યું કે, જ્યારે ઓમેગા 6 ખવડાવવામાં આવે ત્યારે TNBC કોષો ગાંઠની વૃદ્ધિ અને પ્રગતિ સાથે જોડાયેલા પ્રોટીન સંકુલને સક્રિય કરે છે. અન્ય પ્રોટીન, જે સ્તન કેન્સરના અન્ય પેટાપ્રકારોની તુલનામાં TNBC ગાંઠોમાં વધુ માત્રામાં જોવા મળે છે, તે સમગ્ર શરીરમાં અને કોષોની અંદર ફેટી એસિડ અને લિપિડને બરાબર ત્યાં લઈ જવા માટે જાણીતું છે જ્યાં તેમને હોવું જોઈએ.

કુંડોરોસ સમજાવે છે કે આ પ્રોટીન, ઓમેગા 6 સાથે, સ્થૂળતા અને પ્રકાર 2 ડાયાબિટીસ જેવા અન્ય ક્રોનિક રોગોમાં સાથે પણ સંબંધિત હોઈ શકે છે

કુંડોરોસ કહે છે કે આ સંશોધન TNBC દર્દીઓ માટે સારવારના વિકલ્પોને સંભવિત રીતે માહિતી આપી શકે છે, પરંતુ તે દરેક માટે વ્યાપક અસરો ધરાવતું નથી.

તેઓ કહે છે કે, "એ યાદ રાખવું મહત્ત્વપૂર્ણ છે કે ઓમેગા 6 ચરબી એક કારણસર જરૂરી છે; જો તમે તેમને સંપૂર્ણપણે કાપી નાખો છો, તો તમને હાનિકારક આડઅસરો થઈ શકે છે."

કાર્બાઇડથી કેરી કેવી રીતે જલદી પાકી જાય છે? આવી કેરીથી શું બીમારી થઈ શકે?

કેટલાંક બીજ તેલ - જેમ કે કેનોલા તેલ અને સોયાબીન તેલ - નો અભ્યાસ અન્ય કરતા વધુ કરવામાં આવ્યો છે, તેથી આ અંગે વધુ સખત પુરાવા છે.

મોઝાફેરિયન કહે છે કે,"આ દરેક તંદુરસ્ત ચરબીનું સંતુલિત મિશ્રણ પૂરું પાડે છે, જેમાં મોનોઅનસેચ્યુરેટેડ ચરબી, ઓમેગા-6 પોલીઅનસેચ્યુરેટેડ ચરબી અને ઓમેગા-3 પોલીઅનસેચ્યુરેટેડ ચરબીનો સમાવેશ થાય છે."

મોઝાફેરિયન ઉમેરે છે કે કેનોલા તેલમાં પણ ઑલિવ તેલ જેવી જ સમાન બળતરા વિરોધી અસરો હોય છે અને લોહીના કૉલેસ્ટ્રોલના સ્તરમાં વધુ સારો સુધારો કરે છે, ઑલિવ તેલને લાંબા સમયથી બધાં તેલોમાં સૌથી આરોગ્યપ્રદ ગણવામાં આવે છે.

27 ટ્રાયલ્સમાંથી એક મેટા-વિશ્લેષણમાં જાણવા મળ્યું છે કે સૂર્યમુખી તેલ અને સંતૃપ્ત ચરબીની તુલનામાં કેનોલા તેલ LDL કૉલેસ્ટ્રોલને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે, જ્યારે બીજામાં જાણવા મળ્યું છે કે તે શરીરના વજનમાં નાટ્યાત્મક ઘટાડો કરે છે, ખાસ કરીને ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકોમાં.

મોઝાફેરિયન કહે છે કે, "કેનોલા તેલ લોહીના કૉલેસ્ટ્રોલના સ્તર માટે ઉત્તમ ફાયદા ઉત્પન્ન કરે છે, અને શરીરના વજનને પણ સાધારણ રીતે ઘટાડે છે. કેનોલા તેલમાં રહેલી સ્વસ્થ ચરબી, ખાસ કરીને ઓમેગા 6 પોલીઅનસેચ્યુરેટેડ ચરબી, લોહીમાં ગ્લુકોઝ, ઇન્સ્યુલિન પ્રતિકાર અને ઇન્સ્યુલિન ઉત્પાદનમાં પણ સુધારો કરે છે."

સોયાબીન તેલ પણ સંતૃપ્ત ચરબીની તુલનામાં કૉલેસ્ટ્રોલના સ્તરમાં સુધારો કરે છે. એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે જે લોકો વધુ સોયાબીન તેલનું સેવન કરે છે તેમનામાં તમામ કારણોસર મૃત્યુનું જોખમ ઓછું હતું; દરરોજ દરેક 5 ગ્રામ સેવન કરનારાઓમાં 6 ટકા ઓછું જોખમ હતું.

મોઝાફેરિયન કહે છે કે, "બીજ કુદરતની સૌથી પૌષ્ટિક ભેટોમાંની એક છે; ફાયદાકારક સ્વસ્થ ચરબીનું પૅકેજ."

પોષણ વિજ્ઞાનમાં આટલી સારી રીતે અભ્યાસ કરાયેલી વસ્તુનો આટલો વિરોધ કેટલાક વૈજ્ઞાનિકો માટે મૂંઝવણનું કારણ બની છે. મોઝફેરિયન કહે છે કે, આ ગેરસમજ "આંશિક સત્યોના ખોટા સંયોજન" માંથી આવી શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કેટલાક લોકો બીજ તેલને અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ્સ (UPFs) સાથે જોડી શકે છે, જેમાં ઘણીવાર બીજ તેલ, ખાસ કરીને કેનોલા, મકાઈ, સોયાબીન અને સૂર્યમુખી તેલ હોય છે. તાજેતરનાં વર્ષોમાં વધુ પડતા UPFs ખાવાના સ્વાસ્થ્ય જોખમો પર ખૂબ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં ટાઇપ ટુ ડાયાબિટીસ અને હૃદય રોગ થવાનું જોખમ પણ સામેલ છે.

મોઝાફરિયન કહે છે કે, "પરંતુ આ જોખમો વધુ પડતા સ્ટાર્ચ, ખાંડ અને મીઠા, પ્રાકૃતિક ખોરાકની રચનાની ક્ષતિ અને તો સેંકડો કૃત્રિમ ઉમેરણોથી ઉદ્ભવે છે."

કેટલાક લોકોએ તાજેતરનાં વર્ષોમાં બીજ તેલના વધતા વપરાશ અને સ્થૂળતા અને ડાયાબિટીસમાં વધારો સાથે પણ સંબંધ દર્શાવ્યો છે.

ગાર્ડનર સૂચવે છે કે, "પરંતુ જો તમે વધુ બીજ તેલ ખાતા લોકો અને બિનઆરોગ્યપ્રદ પરિણામો સાથે સમાનતા દર્શાવવા માંગતા હો, તો તેનું કારણ એ છે કે આપણે એવો ખોરાક ખાઈ રહ્યા છીએ જેમાં ઘણી બધી ખાંડ અને સોડિયમ હોય છે."

તેઓ કહે છે કે ઘરે બીજ તેલનો ઉપયોગ કરવાની ઘણી રીતો છે જેમાં UPFs સામેલ નથી, જેમ કે સલાડ અથવા સ્ટર-ફ્રાય સાથે.

આખરે, જ્યારે કેટલાક વૈજ્ઞાનિકો બીજ તેલના વપરાશની આપણા સ્વાસ્થ્ય પર થતી અસરોની તપાસ કરવા માટે વધુ કડક પરીક્ષણો કરવા માટે હાકલ કરે છે, ત્યારે માર્કલેન્ડ સહિત અન્ય લોકો દલીલ કરે છે કે સામાન્ય વસ્તી માટે લોહીના કોલેસ્ટ્રોલ, લોહીમાં ગ્લુકોઝ અને ઇન્સ્યુલિનના સ્તર પર ફાયદા દર્શાવતા સારી ગુણવત્તાવાળા પરીક્ષણોનો ભંડાર પહેલેથી જ ઉપલબ્ધ છે.

માર્કલેન્ડ કહે છે કે, "ઓમેગા-6 ફેટી એસિડ સ્વાસ્થ્ય માટે ઉત્તમ છે."

"તેમને હૃદય રોગ, સ્ટ્રોક, ડાયાબિટીસ અને તમામ કારણોસર થતા મૃત્યુની સંભાવના ઓછી કરવા સાથે જોડવામાં આવ્યું છે."

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન