ગૅસ સહિતની જરૂરી ચીજવસ્તુઓ અંગે સરકારે લાગુ કર્યો એ કાયદો શું છે, અમલ પછી ખરેખર શું થશે?

ઈરાન અને અમેરિકા-ઇઝરાયલ વચ્ચે ચાલી રહેલા યુદ્ધને કારણે ઈંધણની અછત સર્જાઈ છે. આ દરમિયાન કેન્દ્ર સરકારે ઈંધણનું યોગ્ય આયોજન અને વિતરણ સુનિશ્ચિત કરવા માટે જરૂરી ચીજવસ્તુઓનો કાયદો, 1955 લાગુ કર્યો છે.

અમેરિકા-ઇઝરાયલ અને ઈરાન વચ્ચેના યુદ્ધને કારણે પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો અને કુદરતી ગૅસની વૈશ્વિક અછત સર્જાઈ છે. તણાવને કારણે ઈરાન પાસેનો હોર્મુઝ સામુદ્રધુનિ બંધ કરવામાં આવ્યો છે.

ભારત સરકારે જાહેર કર્યું હતું કે દેશમાં કોઈ ઈંધણ અને ગૅસની અછત નથી અને કહ્યું હતું કે ચિંતાનું કોઈ કારણ નથી. જોકે, પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગૅસ મંત્રાલયે દેશમાં જરૂરી ચીજવસ્તુઓનો કાયદો, 1955 (ઇસીએ ઍક્ટ 1955) લાગુ કર્યો છે.

કહેવાય છે કે ભારત સરકારે પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો અને કુદરતી ગૅસની ઉપલબ્ધતા, પુરવઠો અને સમાન વિતરણને નિયંત્રિત કરવા માટે આ પગલું ભર્યું છે.

આ કાયદામાં નાગરિકોને વાજબી ભાવે જરૂરી ચીજવસ્તુઓ ઉપલબ્ધ કરાવવાની જોગવાઈ છે અને તે કાળાબજારને અટકાવે છે.

આ કાયદા દ્વારા કેન્દ્ર સરકારને ચીજવસ્તુઓના ભાવ નિયંત્રિત કરવા અને તેમના સંગ્રહ પર મર્યાદા લાદવાની સત્તા આપવામાં આવી છે.

જ્યારે આ કાયદો લાગુ થતા ખરેખર શું થશે?

જરૂરી ચીજવસ્તુ અધિનિયમ, 1955 મુખ્યત્વે ખાદ્યાન્ન, દવાઓ, બળતણ અને અન્ય જરૂરી ચીજવસ્તુઓનો પુરવઠો જાળવવા, તેના ભાવોને નિયંત્રિત કરવા અને કાળાબજારને રોકવા માટે ઘડવામાં આવ્યો હતો.

આ કાયદાના અમલ સાથે સરકાર વેપારીઓ, જથ્થાબંધ વેપારીઓ અને ઉદ્યોગસાહસિકો દ્વારા કરતા જરૂરી ચીજવસ્તુઓના સંગ્રહ પર પ્રતિબંધ મૂકી શકે છે. તે કૃત્રિમ અછત ઊભી કરનારાઓને પણ નિયંત્રિત કરશે.

વધુમાં સરકાર આ ચીજવસ્તુઓ માટે કિંમતો નક્કી કરી શકે છે અથવા કિંમતોને નિયંત્રિત કરવા માટે મહત્તમ કિંમત મર્યાદા નક્કી કરી શકે છે, જેથી ગ્રાહકો તેને વાજબી ભાવે મેળવી શકે.

આનાથી સરકારને ચીજવસ્તુઓનાં ઉત્પાદન, પરિવહન, વિતરણ અને વેપાર પર સીધું નિયંત્રણ મળે છે.

જરૂરિયાત મુજબ આ ચીજવસ્તુઓનો પુરવઠો અન્ય રાજ્યો અથવા ચોક્કસ પ્રદેશોમાં વાળવામાં આવી શકે છે.

જો કોઈ ગેરકાયદે રીતે માલનો સંગ્રહ કરે અથવા તેને ઊંચા ભાવે વેચે છે, તો વહીવટીતંત્ર તે પરિસરમાં દરોડા પાડી શકે છે અને માલ જપ્ત કરી શકે છે.

આ કાયદાના ઉલ્લંઘન થતાં સાત વર્ષ સુધીની જેલ, ભારે દંડ અથવા બંને થઈ શકે છે. વધુમાં જરૂરી ચીજવસ્તુઓના વેપાર માટે લાઇસન્સ મેળવવું ફરજિયાત બની શકે છે.

ગુજરાતમાં સરકારે તૈયારી અંગે શું કહ્યું?

કેન્દ્ર સરકારે ખનીજ તેલની આપૂર્તિ માટે કેટલાક આદેશ જાહેર કર્યા છે. તેમ છતાં કેટલાંક રાજ્યોમાં ગૅસની અછત જોવા મળી રહી છે. દરમિયાન ગુજરાત સરકારનો પુરવઠો વિભાગ સક્રિય બન્યો છે અને ગૅસ સિલિન્ડરોના કાળાબજારને રોકવા માટે પગલાં અમલમાં મૂકવાનું શરૂ કર્યું છે.

ગુજરાતના ઊર્જા અને પેટ્રોલિયમ મંત્રી ઋષિકેશ પટેલે આ મામલે નિવેદન આપ્યું છે કે રાજ્ય સરકાર રાંધણગૅસનો પુરવઠો નિયમિત મળતો રહે તે માટે તમામ પ્રયાસો કરી રહી છે.

તેમણે આ અંગે મીડિયાને જણાવ્યું કે "રાજ્ય સરકારની પ્રાથમિકતા રાંધણગૅસમાં કોઈ પુરવઠો બાધિત ન થાય તેની છે."

"તે માટે ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ગૅસમાં લગભગ 50 ટકાનો કાપ મૂકવામાં આવ્યો છે. ફર્ટિલાઇઝર અને દૂધની ડેરીમાં વપરાતા ગૅસમાં 40 ટકાનો કાપ મૂક્યો છે."

"ગુજરાતમાં એક પણ ચૂલો બંધ ન થાય તેની ચિંતા ગુજરાત સરકાર કરી રહી છે."

"કૉમર્શિયલ સિલિન્ડરમાં કોઈ કાપ મૂકવામાં નથી આવ્યો."

ગૅસની અછતને લીધે મુંબઈમાં 20 ટકા હોટલો બંધ

વૈશ્વિક યુદ્ધને કારણે બળતણની અછતની શક્યતાને ધ્યાનમાં રાખીને મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય વહીવટીતંત્રે સાવચેતીનાં પગલાં લેવાનું શરૂ કર્યું છે. આવી સ્થિતિમાં પેટ્રોલના ભાવમાં વધારો અને સ્થાનિક પેટ્રોલની કાળાબજારી થવાની શક્યતા છે.

સોલાપુર જિલ્લા વહીવટી તંત્રના પુરવઠા વિભાગે એક પરિપત્ર બહાર પાડીને ગૅસ એજન્સીઓને સ્થાનિક ગૅસના ગેરકાયદેસર ઉપયોગને રોકવા માટે તેની તપાસ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે.

સ્થાનિક વહીવટી તંત્રને સ્થાનિક એલપીજી ગૅસનું સરળ વિતરણ સુનિશ્ચિત કરવા અને સ્થાનિક ગૅસના ગેરકાયદેસર ઉપયોગને રોકવા માટે એક મૉનિટરિંગ ટીમ બનાવવા અને જરૂરી નિરીક્ષણ કરવા માટે પણ સૂચના આપી છે.

મુંબઈમાં ગૅસની અછતને કારણે 20 ટકા હોટલો બંધ થઈ ગઈ છે. બીબીસી મરાઠી સાથે વાત કરતા ભારતીય હોટલ અને રેસ્ટોરાં ઍસોસિયેશનના સચિવ વિજય શેટ્ટીએ જણાવ્યું હતું કે જો પરિસ્થિતિ આ જ રીતે ચાલુ રહેશે તો 50 ટકા હોટલો બંધ થઈ જશે.

ફૂડ ઍસોસિયેશનના પ્રતિનિધિઓએ ગૅસની અછત અને હોટલ વ્યવસાયને જરૂરી સેવા તરીકે સમાવવા અંગે ખાદ્ય અને નાગરિક પુરવઠા મંત્રી છગન ભુજબળ સાથે પણ મુલાકાત કરી છે.

ફૂડ ઍસોસિયેશને કેન્દ્રીય મંત્રી હરદીપસિંહ પુરીને પત્ર લખીને ગૅસ પુરવઠાની વર્તમાન સમસ્યા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. સરકારી નીતિ અનુસાર, ઘરેલુ ગૅસ સિલિન્ડર ગ્રાહકોને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવશે. ફૂડ ઍસોસિયેશને આ સંદર્ભમાં પત્ર લખ્યો છે.

સંગઠને પત્રમાં જણાવ્યું છે કે વર્તમાન વૈશ્વિક પરિસ્થિતિ નિયંત્રણ બહાર છે. આનાથી પીએનજીના પુરવઠા પર અસર પડી છે. હોટલ ઉદ્યોગ સૌથી વધુ પ્રભાવિત થયો છે. ઘણા પરિવારો અમારા વ્યવસાય પર આધાર રાખે છે અને આ ક્ષેત્ર રોજગારમાં નોંધપાત્ર ફાળો આપે છે.

કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા ઘરેલુ ગૅસ સિલિન્ડરોને પ્રાથમિકતા આપવાના નિર્ણય (કલમ-3)ની કિંમત હોટલ અને હૉસ્પિટાલિટી ક્ષેત્ર પર અસર કરશે. આનાથી કર્મચારીઓ અને તેમની આવક પર પણ અસર પડશે.

આ અનિવાર્ય વૈશ્વિક પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને ઔદ્યોગિક ક્ષેત્ર પીએનજી પુરવઠામાં 25 ટકાના ઘટાડાનો સામનો કરી શકે છે. જોકે જો પુરવઠો 100 ટકા ઘટે અથવા સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જાય, તો ઘણા ઉદ્યોગો અને સંસ્થાઓ માટે તેનાં દૈનિક કાર્યો કરવાનું અશક્ય બની જશે, ફૂડ ફેડરેશને પત્રમાં ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.

ફૂડ ફેડરેશને એવી પણ વિનંતી કરી છે કે હૉસ્પિટાલિટી ઉદ્યોગને ઓછામાં ઓછો પીએનજી પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવા માટે હસ્તક્ષેપ કરવામાં આવે. આનાથી રેસ્ટોરાં અને હોટલ ખુલ્લાં રહી શકશે અને કામદારોની આજીવિકાનું રક્ષણ થશે.

25 દિવસની અંદર સિલિન્ડર બુક નહીં કરાવી શકાય

કેન્દ્ર સરકારે ઑઇલ રિફાઇનરીઓને એલપીજીનું (લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગૅસ) ઉત્પાદન વધારવા તથા વધારાનાં ઉત્પાદનને ઘરેલુ વપરાશ માટે ફાળવવા આદેશ આપ્યા છે.

સરકારનું કહેવું છે કે પ્રવર્તમાન ભૂરાજકીય પરિસ્થિતિને કારણે ઈંધણના પુરવઠામાં અવરોધ ઊભો થયો છે, ત્યારે એલપીજીની અછતને જોતા આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે.

કેન્દ્ર સરકારના પેટ્રોલિયમ અને નેચરલ ગૅસ મંત્રાલયે સોશિયલ મીડિયા પ્લૅટફૉર્મ ઍક્સ પર પોસ્ટ મૂકીને કહ્યું કે એલપીજી ગૅસની આપૂર્તિ તેની પ્રાથમિકતા છે.

આ સાથે જ સંગ્રહખોરી તથા કાળાબજારને અટકાવવા માટે 25 દિવસનો ઇન્ટર-બુકિંગ પિરિયડ લાગુ કરવામાં આવ્યો છે.

અગાઉ બીજા સિલિન્ડરની બુકિંગમાં 21 દિવસ લાગતા હતા, પરંતુ હવે આ સમયગાળો ચાર દિવસ વધારી દીધો છે.

આ પહેલાં ઑઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓએ સિલિન્ડર દીઠ રૂપિયા 60નો ભાવવધારો કર્યો હતો.

સરકારે તેના નિવેદનમાં જણાવ્યું છે કે આયાત થયેલા એલપીજી હૉસ્પિટલ તથા શૈક્ષણિક સંસ્થા જેવાં બિન-ઘરેલુ, પરંતુ મહત્ત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોને ફાળવવામાં પ્રાથમિકતા અપાઈ રહી છે.

સરકારના કહેવા પ્રમાણે, જે ક્ષેત્રોને વધુ જરૂર છે, તેમને કૉમર્શિયલ ગૅસની ફાળવણીમાં પ્રાથમિકતા અપાઈ રહી છે.

મંત્રાલયના જણાવ્યા પ્રમાણે, અન્ય બિનઘરેલુ ક્ષેત્રોને એલપીજીની ફાળવણી અંગે સમીક્ષા કરવા માટે ઑઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓના ત્રણ કાર્યકારી નિર્દેશકોની એક સમિતિ બનાવાઈ છે.

આ સમિતિ રેસ્ટોરાં હોટલ તથા અન્ય ઉદ્યોગો દ્વારા જે રજૂઆતો કરવામાં આવશે, તેના વિશે નિર્ણય લેશે.

કાચા તેલની કિંમતોમાં વધારો

અમેરિકા, ઇઝરાયલ અને ઈરાન વચ્ચેના યુદ્ધની અસર શૅરબજાર અને વૈશ્વિક ઑઇલ બજાર પર પડી છે.

ઑઇલના ભાવ પ્રતિ બૅરલ 100 અમેરિકન ડૉલર (આશરે રૂપિયા 9,232)થી ઉપર વધી ગયા હતા. શૅરબજારમાં પણ ઘટાડો થયો હતો.

યુદ્ધના કારણે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ સામુદ્રધુનિ શિપિંગ અવરજવરમાં લાંબા ગાળાના વિક્ષેપોનો ભય ઊભો થયો છે.

ઈરાનના રાજ્ય મીડિયાએ અહેવાલ આપ્યો છે કે આયતુલ્લાહ અલી ખામેનેઈના પુત્ર મોજતબા ખામેનેઈના ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા બનશે.

ઈરાનમાં નવી ચૂંટણીઓ સૂચવે છે કે અઠવાડિયા સુધી ચાલેલા સંઘર્ષ છતાં સત્તા ઈરાનના હાથમાં મજબૂત રીતે રહી શકે છે.

છેલ્લા બેથી ત્રણ દિવસમાં ઈરાન પર અમેરિકા-ઇઝરાયલી હવાઈ હુમલાઓથી ફરી એક વાર અનેક ઑઇલ ડેપોને નુકસાન થયું છે.

પ્રદેશમાં ઑઇલ ભંડારને થયેલા નુકસાનને કારણે ઑઇલના ભાવમાં તીવ્ર ઉછાળો આવ્યો છે. સોમવારે સવારે (9 માર્ચ) ઑઇલના ભાવ 18 ટકા વધીને પ્રતિ બેરલ 109 અમેરિકન ડૉલર પર પહોંચી ગયા હતા.

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન