Amasezerano ya nikleyeri ya Iran ni iki, ubwo yoba agiye kunagurwa?

Iran hamwe n'umurwi w'ibihugu vya rutura vyiteze guhurira i Vienna/Vienna muri Autriche mu ndwi iza ku wa 29 munyonyo (ukwa cumi na rimwe) kugira ngo bigerageze kuvyura amasezerano ya nikleyeri yazingamitswe.

Icuki kibi mu karere k'Uburasirazuba bwo hagati cariyongereye muri ino misi ya vuba biturutse ku mugambi wa nikleyeri wa Iran - ivyatumye Israel itegekanya imiriyoni 1.5 y'amadorari y'abanyamerika yo gutegura igisirikare cayo mu ntumbero yo kwitegurira igitero gishobora gukorwa ku birindiro vya nikleyeri vya Iran.

Ishirahamwe mpuzamakungu rijejwe inguvu za nikleyeri, International Atomic Energy Agency, riragabisha ko vyanse ko ryumvikana na Iran kugira ngo rishobore kugenzura ibigo bikuru bikuru vya nikleyeri (ibigo bihingura ubutare bw'ubumara).

Iran yamye ihakana ko ata mugambi ifise wo guhingura ibirwanisho ruhonyanganda vy'ubumara, ikavuga ko yiteguriye gusubira mu masezerano yahahora yahagaritse ibikorwa vyayo vyo guhingura ubutare bw'ubumara hanyuma nayo igatezurirwa ibihano vy'ubutunzi yafatiwe.

Mu gihe ibiganiro vyogenda neza, bishobora gutuma ibihano vy'ubutunzi Iran yafatiwe bikurwaho hanyuma nayo ikagabanya ibikorwa vyayo vya nikleyeri.

Ariko mu gihe ibiganiro vyonanirwa no gushika ku maezerano, akarere k'uburasirazuba bwo hagati koba kariko kaja habi.

Amasezerano ya mbere ya nikleyeri yavuga iki?

Yari amasezerano hagati y'iciswe "P5+1" ( iri ni izina ryahawe umurwi w'ibihugu bitanu ntayegayezwa mu bigize Inama nkuru ya ONU ijejwe umutekano - Amerika, Uburusiya, Ubushinwa, Ubwongereza n'Ubufaransa - wongeyeko Ubudagi) hamwe na Iran rero ku vyerekeranye n'umugambi wa nikleyeri w'iki gihugu.

Iran yaremeye ingingo zafashwe ku bijanye no kwimbura ubutare bwa uranium, yemera kwugara canke gutunganya gushasha ibigo bitari bike vya nikleyeri, hanyuma ikemerera abagenzuzi mpuzamakungu kugenzura ivyo bigo.

Ku ruhande rwayo, Iran yategerezwa gukurwako ibihano bitari bike amakungu yayifatiye mu vyo ubutunzi.

Ibi bihugu bihurikiye muri P5+1 vyari vyizigiye ko aya masezerano yashobora gutuma Iran ihagarika kwongereza ubushobozi bwayo bwo guhingura ibirwanisho ruhonyanganda vy'ubumara (Ivyo iran yamye ihakana, ariko kuva muri kahise ibihugu bitari bike hamwe n'ishirahamwe International Atomic Energy Agency bikaba vyamye biyagiriza ko yabigerageje).

Iran yari yizigiye ko ubutunzi bwayo bwari gushobora kwisununura mu gihe yokurwako ibi bihano.

Inyuma y'ibiganiro bitari bike, aya masezerano yahavuye ashirwa mu ngiro mu kwa mbere 2016.

None ni igiki catumye aya masezerano asenyuka?

Kuri iki kibazo, inyishu ntoya ni Donald Trump.

Aya masezerano yateweko igikumu ku butegetsi bwa Perezida Barack Obama, ariko Trump, n'imbere y'uko ashika muri MaisonBlanche/White House, yagumye ayiyamiriza avuga ko ari yo "masezerano mabi cane mbonye yumvikanyweko", igihe cose akaba yagumye ayatera akagere avuga ko ari amasezerano "y'akaga" kandi "yo kwiha amenyo y'abatwenzi".

Yemeza ko umugambi wo gucungera ibikorwa vya nikleyeri vya Iran ata nguvu wari ufise, ko wategerezwa kubuza umugambi wa Iran wo guhingura misire zirasa kure, kandi ko ivyari muri aya masezerano ata gihe kinini vyari kumara.

Perezida Trump yaciye yivumbura, akura Amerika muri ayo masezerano mu kwa gatanu 2018 hanyuma aca asubizaho ibihano vyafatiwe Iran.

Mu kwihora, Iran yaciye itangura kwongereza urugero rw'ubutare bwa uranium kurenza urwo yari yemerewe muri ayo masezerano, yongera ica igabanya ugukorana n'abagenzuzi mpuzamakungu.

None ni nde ashaka kuyanagura?

Ku biboneka, ubwa mbere ni abo bose bateye igikumu kuri aya masezerano.

Iran ntiyigeze ishaka ko aya masezerano ahagarikwa, hanyuma mu bihugu vyose bigize P5+1, Amerika yonyene, ku butegetsi bwa Trump, niyo yashatse ko aya msezerano asenyuka.

Perezida Joe Biden yarashigikiye aya masezerano igihe yari icegera ca Obama, kandi hafi abahanuzi biwe ku kibazo ca Iran ni abafashije mu biganiro vyashitse kuri aya masezerano mu 2015.

None ibiganiro hari ico bishobora gushikako?

Hariho inzitizi.

Igihugu ca Iran carashavuriye cane Amerika kw'isenyuka ry'aya masezerano, aho cafatwa nk' "ubutegetsi bw'imihimbiri".

Ico Iran yipfuza imbere ya vyose ni uko Amerika iyikurako ibihano, mu gihe Washington yoyo ishira imbere ko Tehran ibanza guhagarika umugmbi wayo wo kwongereza ubutare bwa uranium - buri ruhande rushaka ko urundi ari rwo rutangura.

Kubera iyi ngorane, Amerika irashobora kudashoka ibonana amaso mu yandi na Iran muri ibi biganiro.

Hanyuma kandi, Iran yaratoye umukuru w'igihugu mushasha mu kwa gatandatu, Ebrahim Raisi, aboneka ko ashobora gukara cane mu bijanye n'imigenderanire n'amakungu gusumba reta yahahora.

Perezida Raisi yariyemeje ko adashobora kureka ngo ibiganiro vya Vienne bigende bikwega ibirenge.

Aramirira kure kandi ibiganiro ivyo ari vyo vyose ku mugambi wa Iran wo guhingura za misire zirasa kure (missiles ballistiques/ballistic missiles) hamwe no ku bijanye na poritike yayo y'akarere, harimwo gufata mu mugongo imirwi y'inyeshamba mu bihugu bitari bike, n'aho ibihugu vyo mu burengero bw'isi bibandanya bisaba ko ibi bibazo vyoba bimwe mu bigize amasezerano mashasha yoshikwako i Vienna.

Ibi bibazo bishobora gutuma ivyo kunagura aya masezerano bitoroha gusumba uko bari bavyiteze.

Ni bande boryoherwa mu gihe aya masezerano yonagurwa?

Arabia Saudite, umukeba nyamukuru wa Iran mu karere, irashigikiye amasezerano yahahora ariko mu bwitonzi bwinshi,.

Ariko Israel (izwi ko ari yo yonyene ifise ibirwanisho ruhonyanganda vy'ubumara mu karere k'Uburasirazuba bwo hagati, n'aho itarigeza ivyemeza ku mugaragaro) yamye inegura aya masezerano ya mbere, ivuga ko atari gushobora guhagarika Iran mu mugambi wayo wo guhingura ibirwanisho ruhonyanganda vy'ubumara.

Mu gihe imaze gukora ibitero vy'indege ku bigo vya nikleyeri mu bihugu bindi bibiri vyo mu karere, Israel irarahira ikarengwa ko idashobora kwemerera Iran ko ihingura ibirwanisho vy'ubumara.