Ysgol Glan Clwyd yn 70: Recriwtio athrawon yn 'greisis' i addysg Gymraeg

Wrth i'r Ysgol Uwchradd Gymraeg gyntaf ddathlu ei phen-blwydd yn 70 mae galwadau am fwy o fuddsoddiad a strategaeth newydd ar gyfer addysg drwy'r Gymraeg.

Y Rhyl oedd cartref cyntaf Ysgol Glan Clwyd, a agorodd ei drysau yn 1956 diolch i ddyfalbarhad pobl fel Cyfarwyddwr Addysg Sir y Fflint ar y pryd, Dr Haydn Williams.

Mae llwyddiant yr ysgol wedi sbarduno ysgolion tebyg - ysgolion sy'n cynnig addysg uwchradd drwy'r Gymraeg ymhob rhan o Gymru bron erbyn hyn.

Wrth nodi heriau recriwtio a'r gallu i gynnig darpariaeth lawn ôl-16, dywed y pennaeth presennol bod angen "gweledigaeth genedlaethol" os am gyrraedd targed y llywodraeth o filiwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050.

Yn 80 oed erbyn hyn roedd Alun Heddwyn Jones ymysg disgyblion y flwyddyn gyntaf i fynychu'r ysgol yn 1956.

Ond er ei fod o aelwyd Gymraeg mae'n cofio nad oedd ei anfon i'r ysgol newydd yn benderfyniad hawdd i'w deulu.

"Oedd 'na ansicrwydd ymysg rhieni, dwi'n dod o Drelawnyd yn Sir y Fflint oedd yn bentre' eitha Cymreig ar y pryd ond oedd rhai rhieni yn bygwth fy rhieni i gan ddweud 'da chi'n mynd i andwyo dyfodol eich plant yn anfon nhw i ysgol Gymraeg fel hyn'," meddai.

"Ac mi oedd o'n arloesol wrth gwrs.

"Roedd ymwelwyr o bob rhan o Gymru'n dod yn aml i weld sut oedd yr ysgol yn dod yn ei blaen.

"Mi ddoth Rhydfelen ac ysgolion tebyg wedyn, ond Sir y Fflint oedd gyntaf."

Y flwyddyn ganlynol fe wnaeth Lilian Jones ddechrau yn yr ysgol, lle wnaeth hi ac Alun gyfarfod a bellach maen nhw wedi bod yn briod am 60 mlynedd.

Mae perthynas y teulu gyda'r ysgol yn parhau i fod yn un agos wrth i dri o'u meibion a thri o'u hwyrion fynychu'r ysgol.

"Maen nhw i gyd wedi bod yn hapus yma," meddai.

"A gobeithio wneith yr ysgol dal i fynd... mae'r cyfleusterau yma mor wahanol i beth oedd ganddon ni!"

Yn 1969 fe wnaeth yr ysgol symud o'r Rhyl i Lanelwy, lle mae'n dal i fod hyd heddiw.

Yn ôl rhai o'r myfyrwyr chweched dosbarth presennol mae'r ysgol yn parhau i gael effaith bositif ar Gymreictod yr ardal.

"Fel person sydd wedi dod o gartref sy'n siarad Saesneg adref, ac wedi dod i Ysgol Glan Clwyd a dechrau siarad yn fwy cyfforddus, mae wedi gwneud gwahaniaeth i'n hyder i," meddai Erin o Brestatyn.

"Mae'r un peth i ddisgyblion arall sy'n dod o lefydd fel Prestatyn a Rhyl."

Dywedodd Mabon o Lanelwy: "Dwi'n meddwl maen nhw'n trio pwysleisio'r Gymraeg yn yr ysgol, siarad Cymraeg hefo ffrindiau ac athrawon."

Ychwanegodd Awel o Lansannan bod croesdoriad mawr o ddisgyblion sy'n dod o gefndiroedd gwledig a threfol, ond "eu bod i gyd yn cael y cyfle i gymysgu gyda'i gilydd drwy'r Gymraeg."

Yn ôl Llywodraeth Cymru, rhwng 2011 a 2025 wnaeth canran y disgyblion rhwng 5 a 15 oed sydd ddim yn siarad Cymraeg adref ond sy'n derbyn addysg Gymraeg ar draws Cymru gynyddu o 11.5% i 14%.

Tra fod canran y disgyblion o bob oed sy'n derbyn addysg Gymraeg iaith gyntaf, hefyd wedi codi o 19.8% i 21.8% dros yr un cyfnod.

Nos Wener bydd dathliad yn yr ysgol i nodi 70 mlynedd o addysg Gymraeg a bydd mwy o ddigwyddiadau gydol y flwyddyn.

Ymysg y perfformwyr fe fydd rhai cyn-ddisgyblion - Steffan Rhys Hughes, Celyn Cartwright, Mared Williams a Meinir Llwyd.

Mae Sian Alwen wedi bod yn gweithio yn Ysgol Glan Clwyd ers bron 25 mlynedd. Cyn dod yn bennaeth ddwy flynedd yn ôl roedd hi'n athrawes Cymraeg a Drama.

"Fyswn i'm yn licio meddwl be fasa sefyllfa ieithyddol yr ardal yma heb yr ysgol yma i fod yn onest," meddai.

"Gweledigaeth pobl mor arbennig flynyddoedd yn ôl.. y pennaeth cyntaf Dr Haydn Thomas, a hynny'n erbyn gwrthwynebiad chwyrn iawn ar y pryd."

Dywedodd bod y dathliad hefyd yn gyfle i ddathlu cymuned yr ysgol ac yn gyfle i dynnu sylw at yr angen am "weledigaeth genedlaethol".

"Mae dylanwad Eingl-Americanaidd ar bopeth... mae'r byd mor fawr i ddisgyblion rwan ac mae dylanwad y Saesneg yn amlwg iawn yn gymdeithasol arnyn nhw," meddai Sian Alwen.

"A thra 'da ni'n trio cynnig y profiadau gorau, gigs Cymraeg, cystadlaethau cenedlaethol, mae'r dylanwad yna'n anodd.

"Wrth iddyn nhw aeddfedu a ffendio'u criw o ffrindiau a mynd i gartrefi'i gilydd lle nad ydy'r Gymraeg yn iaith naturiol, mae sgyrsiau yn troi [i'r Saesneg].

"Mae rhywun yn gorfod bod ar y blaen o hyd, dod i fyny hefo strategaethau newydd o hyd fel eu bod nhw yn defnyddio'u Cymraeg ar lawr y dosbarth."

Ychwanegodd bod recriwtio a chyllid ar gyfer ysgolion hefyd yn bryder.

Yn ôl Llywodraeth Cymru mae angen tua 225 o athrawon uwchradd ychwanegol bob blwyddyn, yn ogystal â 153 o rai cynradd, sy'n gyfanswm o 378.

Yn ôl y ffigyrau diweddaraf, ar gyfer 2022-23, cafodd 396 o athrawon newydd eu hyfforddi ond fe adawodd 395 y maes.

Fe wnaeth adroddiad blynyddol Estyn ar gyfer 2023-24 nodi bod dirywiad mewn recriwtio "yn peri pryder sylweddol".

"Mae addysg ôl-16 yn bryder yn sicr. Pa gyrsiau sy'n hyfyw i'w rhedeg? Lle mae'r arbenigwyr i gynnig y pynciau yma?," ychwanegodd Sian Alwen, sy'n galw am "fwy o gydnabyddiaeth i'r proffesiwn" ac am ddenu mwy o bobl ifanc i faes addysg.

"Dwi'n meddwl bod angen gweledigaeth genedlaethol ar sut 'da ni'n recriwtio athrawon, sut 'da ni'n cynnal diddordeb yn y proffesiwn arbennig yma... achos yn naturiol mae'r proffesiwn yma mewn creisis yn gyffredinol.

"Ond o fewn addysg Gymraeg mae'r heriau gymaint mwy... mae'n rhaid i'r llywodraeth gydnabod os [am gyrraedd] y miliwn o siaradwyr erbyn 2050 bod angen y buddsoddiad yma mewn addysg Gymraeg rwan."

Bydd yr Ysgrifennydd Cyllid a'r Iaith Gymraeg, Mark Drakeford, yn bresennol ar gyfer dathliad yr ysgol nos Wener.

Wrth ymateb i'r pryderon fe wnaeth o gydnabod yr heriau sy'n wynebu addysg Gymraeg.

"Ni'n neud lot o bethe i dreial perswadio pobl ifanc i ddod i mewn i'r gweithlu... i helpu nhw yn ariannol, i fod yn glir bod cyrsiau ar gael," meddai wrth BBC Cymru.

"Dwi'n awyddus, ac mae'r gweinidog dros addysg Lynne Neagle yn awyddus hefyd, i wneud mwy i berswadio pobl sy'n gweithio ar hyn o bryd fel teaching assistants i helpu nhw i gael mwy o hyfforddiant ac i ddod yn athrawon llawn.

"Mae nifer o lwybrau."

Ond ychwanegodd mai'r "her fwyaf" sy'n wynebu addysg Gymraeg i'r dyfodol yw cyfraddau geni, a'r ffaith bod "llai o blant o oedran ysgol yn gyffredinol".

"Bydd rhaid i ni feddwl nawr sut mae'r system yn ymdopi... os bydd llai o blant bydd rhaid i ni dynnu canran mwy i mewn i addysg drwy'r Gymraeg os ni'n mynd i lwyddo i gario mlaen i dyfu.

"Ni eisiau dod â miliwn o siaradwyr erbyn 2050, ond hefyd ni eisiau dyblu defnydd o'r iaith. Does dim pwynt i bobl ddysgu'r iaith os dydyn nhw ddim yn defnyddio'r iaith."