Cofio Jemima Niclas, arwres Abergwaun

Mae geirfa ar ddiwedd yr erthygl i bobl sy'n dysgu Cymraeg.

Mae'r enw Jemima Niclas yn gyfarwydd i nifer, ond pwy oedd hi? A pham bod pobl yn ei galw'n arwres?

Cafodd Jemima ei geni tua 1750. Does dim llawer o wybodaeth am ei bywyd cynnar. Rydyn ni'n gwybod ei bod hi'n gweithio fel crydd, ac mae sôn ei bod hi'n dros chwe throedfedd o daldra – oedd yn dal iawn ar y pryd!

Ond daeth Jemima yn enwog yn 1797, oherwydd digwyddiad pwysig iawn yn hanes Cymru.

Ar 22 Chwefror 1797, glaniodd byddin o Ffrainc ar dir Prydain. Roedd tua 1,400 o filwyr Ffrengig wedi dod i'r lan yng Ngharreg Wastad, ger Abergwaun.

Dyma'r tro olaf erioed i fyddin dramor geisio ymosod ar Brydain.

Cafodd yr Is-gyrnol Thomas Knox y newyddion am ymosodiad. Roedd angen iddo gasglu milwyr lleol yn gyflym. Ond doedd ganddo ddim digon o filwyr i ymladd y Ffrancwyr, felly roedd rhaid aros am gymorth.

Roedd pobl yr ardal yn ofnus, ond yn benderfynol o helpu.

Yn ôl y stori, aeth Jemima Nicholas allan ar ei phen ei hun. Roedd ganddi ddim ond fforch wair fel arf, ond llwyddodd hi i gipio 12 milwr Ffrengig, a'u cloi yn Eglwys Santes Fair yn Abergwaun.

Mae pobl hefyd yn dweud bod Jemima wedi perswadio merched lleol i wisgo clogynnau coch a hetiau tal du, a gorymdeithio ar fryn gerllaw.

O bell, roedd y merched yn edrych fel byddin fawr. Roedd hyn yn dychryn y Ffrancwyr ac yn gwneud iddyn nhw feddwl bod llawer o filwyr Cymreig yn dod.

Erbyn prynhawn 24 Chwefror, dim ond dau ddiwrnod ar ôl glanio, roedd y Ffrancwyr wedi ildio. Roedd llawer o resymau am hyn; roedd rhai o'r milwyr Ffrengig wedi mynd ar goll, wedi yfed gormod, neu wedi ysbeilio ffermdai lleol.

Ond roedd tric Jemima a merched yr ardal yn rhan bwysig o'r llwyddiant.

Derbyniodd Jemima bensiwn am ei hymdrech a daeth hi'n ddynes adnabyddus yn yr ardal. Bu farw yn Abergwaun ym mis Gorffennaf 1832, yn 82 oed, ac mae hi wedi'i chladdu yn yr un eglwys lle cadwodd hi'r milwyr Ffrengig.

Yn 2019, cafodd het oedd yn perthyn i Jemima ei gwerthu am £5,000. Roedd teulu lleol wedi'i chadw yn ddiogel am flynyddoedd.

Ond pan glywodd prifathro Ysgol Iau Abergwaun y newyddion, dywedodd fod ganddyn nhw het arall oedd hefyd i fod yn perthyn i Jemima.

Felly, pa un yw'r wir het? Does yna neb yn gwybod y gwir.

Dros y blynyddoedd, mae pobl wedi parhau i gofio Jemima.

Cafodd tapestri enfawr ei greu gan 80 o ferched lleol i ddangos hanes yr ymosodiad.

Mae hefyd cofeb a phac porffor yn Abergwaun yn helpu pobl i gofio gwaith dewr Jemima Nicholas – arwres Abergwaun.

cyfarwydd / familiar

arwres / heroine

crydd / cobbler

troedfedd / foot (measurement)

taldra / height

enwog / famous

ymosodiad / attack

byddin / army

milwyr / soldiers

cymorth / help

fforch wair / pitchfork

arf / weapon

cipio / to kidnap

perswadio / to persuade

clogynnau / cloaks

gorymdeithio / to march

ildio / to surrender

ysbeilio / to pillage

ymdrech / effort

adnabyddus / well-known

gwerthu / to sell

diogel / safe

cofeb / memorial

Cafodd fersiwn o'r erthygl yma ei chyhoeddi yn Chwefror 2024.

Cafodd Deallusrwydd Artiffisial (AI) ei ddefnyddio i symleiddio'r erthygl yma ar gyfer dysgwyr Cymraeg. Mae'r erthygl wedi ei gwirio gan newyddiadurwr cyn cyhoeddi. Mwy yma am sut mae'r BBC yn defnyddio AI.

Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.

Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk, dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.

Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.