Cofio merched arbennig Casnewydd mewn mosaigau

Mae geirfa ar ddiwedd yr erthygl i bobl sy'n dysgu Cymraeg.

Mae mosaigau yng Nghasnewydd sydd yn anrhydeddu menywod a fu farw yn gwasanaethu yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

Dyma erthygl am hanes y merched gan Irram Irshad, sydd wedi bod yn dysgu Cymraeg ers dros 10 mlynedd, ac yn golofnydd i'r cylchgrawn i ddysgwyr, Lingo360, dolen allanol.

Roedd yn nyrs ac wedi gwasanaethu yn Ffrainc gydol y Rhyfel. Cafodd ei hanafu yn ei phen a'i choes tra roedd yn teithio mewn ambiwlans, ond aeth yn ôl i weithio ar ôl iddi wella.

Yn 1921, daeth yn ôl i Gasnewydd i ofalu am ei mam, ond bu farw yn fuan wedyn o glefyd yr arennau yn 46 oed.

Er ei bod wedi derbyn y Croix de Guerre a'r Legion d'Honneur, mae hi wedi'i chladdu ym Mynwent Sant Gwynllyw heb fedd rhyfel. Mae plac glas ar ei chartref yng Nghasnewydd.

Hi oedd y fenyw gyntaf o Gasnewydd i farw yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Roedd hi'n nyrs ac ymunodd â Gwasanaeth Nyrsio Morwrol Brenhinol y Frenhines Alexandra, a gwasanaethu ar y llong Drina.

Cafodd y criw eu gwahodd i ddathlu'r Nadolig ar y llong Natal ar 30 Rhagfyr 1915. Ond roedd ffrwydrad ar y llong ac roedd wedi suddo o fewn pum munud. Er i 170 o bobl oroesi, roedd Caroline yn un o'r 400 a fu farw.

Cafodd ei geni i deulu llewyrchus; roedd ei thad yn ddyn busnes ac yn gontractwr adeiladu. Yn 1914, ymunodd â'r Groes Goch yng Nghasnewydd, a symudodd i weithio mewn ysbyty milwrol ym Mryste yn 1915.

Bu farw yn 1916 mewn damwain beic, ac mae ei henw yn Llyfr Cofio Cenedlaethol Cymru.

Cafodd ei geni yng Nghasnewydd, uwchben siop gigydd ei thad. Cafodd ei hyfforddi i fod yn nyrs yn Ysbyty Salop yn yr Amwythig.

Yn 1916, ymunodd ag Ysbytai Menywod yr Alban yn Salonika, Gwlad Groeg. Roedd Alice yn gofalu am 28 o gleifion. O fewn wythnos, roedd hi wedi marw o ddysentri.

Gan fod ei huned yn gysylltiedig â Byddin Ffrainc, cafodd ei chladdu gydag anrhydeddau milwrol Ffrainc. Mae Alice wedi'i henwi ar garreg fedd ei rhieni a'i chwaer yn Eglwys y Santes Fair, Malpas, ac mae ar Restr Anrhydedd Casnewydd.

Am 18 mlynedd, roedd yn ysgrifennyddCymdeithas Ryddfrydol Menywod Casnewydd. Roedd hi wedi cynrychioli Casnewydd mewn cyfarfodydd cenedlaethol Menywod Rhyddfrydol yn Llundain. Y nod oedd cael pleidlais i fenywod.

Yn 1917, ymunodd Gertrude â Byddin Corfflu Cynorthwyol y Menywod (WAAC) a chafodd ei hanfon i Ffrainc. Roedd ei hiechyd wedi gwaethygu a chafodd ei throsglwyddo yn ôl adref. Bu farw o fewn ychydig ddyddiau o glefyd yr arennau.

Yn ei hangladd, cafodd anrhydeddau milwrol llawn. Mae hi'n cael ei chofio yn Rhestr Anrhydedd Casnewydd a Llyfr Cofio Cenedlaethol Cymru.

Merch i ficer Eglwys Sant Ioan ym Maendy oedd Frances. Cafodd ei geni ym Mhen-y-bont ar Ogwr cyn i'w rhieni symud i Gasnewydd. Ymunodd â Llu Awyr Brenhinol y Merched yn 1918, lle'r oedd menywod yn gweithio fel gyrwyr a mecanyddion.

Yn 1918, roedd pandemig y ffliw Sbaenaidd wedi cyrraedd Prydain. Roedd Frances yn gweithio fel gyrrwr yn Swydd Efrog, lle cafodd y ffliw.

Bu farw dau ddiwrnod ar ôl y cadoediad. Cafodd ei chladdu mewn bedd ryfel ym Mynwent Christchurch yng Nghasnewydd.

Roedd tad Beatrice yn is-bostfeistr, ac roedd Beatrice yn gweithio i Swyddfa'r Post yng Nghasnewydd yn 1903. Yn 1907, gweithiodd fel telegraffydd.

Yn 1917, ymunodd Beatrice â'r WAAC a chafodd ei hanfon i Ffrainc fel signalydd-telegraffydd, yn y Somme. Ar ôl bod ar wyliau yng Nghasnewydd yn 1918, aeth yn sâl, a bu farw rai misoedd wedyn o niwmonia. Mae Beatrice wedi'i chynnwys ar Restr Anrhydedd Casnewydd.

Roedd Violet yn dod o deulu cefnog. Roedd ei thad-cu yn fasnachwr glo ac yn ynad heddwch, a'i thad yn gyfrifydd. Yn 1917, roedd Violet wedi sefyll arholiad yn nosbarth Ambiwlans y GWR.

Yn ystod y Rhyfel, roedd GWR wedi gweithio gyda Brigâd Ambiwlans Sant Ioan i wasanaethu'r trenau ambiwlans. Roedd y trenau arbennig yma yn hir iawn, gyda wardiau, fferyllfeydd, ystafelloedd llawdriniaeth, ceginau a llety staff.

Bu farw Violet o niwmonia a thwbercwlosis yn ei chartref yn 1919.

mosaigau / mosaics

anrhydeddu / to honour

gwasanaethu / to serve

Rhyfel Byd Cyntaf / First World War

erthygl / article

colofnydd / columnist

gydol / throughout

anafu / injured

gwella / to recover

gofalu / to care (for)

clefyd yr arennau / kidney disease

claddu / to bury

bedd rhyfel / war grave

ymuno / to join

Gwasanaeth Nyrsio Morwrol Brenhinol y Frenhines Alexandra / Queen Alexandra's Royal Naval Nursing Service

gwahodd / to invite

dathlu / to celebrate

ffrwydrad / explosion

suddo / to sink

goroesi / to survive

llewyrchus / prosperous

Y Groes Goch / The Red Cross

milwrol / military

damwain / accident

cigydd / butcher's

hyfforddi / to train

Yr Amwythig / Shrewsbury

Ysbytai Menywod yr Alban / Scottish Women's Hospitals

Gwlad Groeg / Greece

cleifion / patients

dysentri / dysentery

uned / unit

cysylltiedig / associated

Byddin Ffrainc / French Army

anrhydeddau / honours

ysgrifennydd / secretary

Cymdeithas Ryddfrydol Menywod Casnewydd / Newport Women's Liberal Society

cynrychioli / to represent

cyfarfodydd / meetings

cenedlaethol / national

nod / aim

pleidlais / vote

Byddin Corfflu Cynorthwyol y Menywod / Women's Army Auxiliary Corps

iechyd / health

gwaethygu / to worsen

trosglwyddo / to transfer

angladd / funeral

Llu Awyr Brenhinol y Merched / Women's Royal Air Force

gyrwyr / drivers

mecanyddion / mechanics

cadoediad / armistice

is-bostfeistr / subpostmaster

Swyddfa'r Post / Post Office

telegraffydd / telegraphist

signalydd-telegraffydd / signaller-telegraphist

niwmonia / pneumonia

cefnog / affluent

masnachwr glo / coal merchant

ynad heddwch / justice of the peace

cyfrifydd / accountant

sefyll arholiad / to sit an exam

Brigâd Ambiwlans Sant Ioan / St John Ambulance Brigade

fferyllfeydd / pharmacies

llawdriniaeth / surgery

Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.

Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i [email protected], dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.

Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.