Cymdeithas yr Iaith yn galw am gamau i ddiogelu ysgolion bach

Mae Cymdeithas yr Iaith yn galw ar lywodraeth nesaf Cymru i greu polisi newydd i ddiogelu ysgolion bach a gwledig ledled y wlad.

Mae ymchwil gan raglen Newyddion S4C yn dangos bod dros 100 o ysgolion bach wedi cau yng Nghymru dros y ddegawd ddiwethaf.

Yn ôl un academydd, er bod gwaith, tai a chyllid oll yn heriau, mae angen i awdurdodau lleol gynnig mwy o sicrwydd i rieni drwy gynlluniau hir dymor ar gyfer ysgolion bach.

Mae Llywodraeth Cymru'n dweud mai mater i awdurdodau lleol yw dyfodol ysgolion, ond eu bod yn cefnogi cymunedau gwledig gydag uchelgais i fuddsoddi.

Yn ôl cais Rhyddid Gwybodaeth a wnaed i Lywodraeth Cymru gan Newyddion S4C, roedd 108 o ysgolion bach, sef ysgolion lle roedd llai na 100 o ddisgyblion, wedi cau dros y ddeng mlynedd ddiwethaf yng Nghymru.

O'r rheini, cafodd 64 eu cau'n gyfan gwbl a chaeodd 44 drwy uno ag ysgol arall i ffurfio ysgol newydd.

Gan fod nifer o'r rheini yn 'y fro Gymraeg' - y siroedd lle mae'r Gymraeg ar ei chryfaf - mae Cymdeithas yr Iaith yn galw ar lywodraeth nesaf Cymru i ddiogelu ysgolion tebyg.

"'Da ni'n creu problemau mawr yn gymdeithasol bod ein cymunedau gwledig Cymraeg yn mynd yn gymunedau o hen bobl i ymddeol iddyn nhw ac yn wag o bobl ifanc", meddai Ffred Ffransis o'r Gymdeithas.

"Ni'n creu problemau i'r Gymraeg drwy leihau capasiti a nifer y lleoedd sydd ar gael mewn addysg Gymraeg a 'da ni'n creu problemau addysg.

"Ble mae'r ymchwil erbyn hyn i ddangos beth yw effaith cau ysgolion bach? Ydy plant dal yn cael yr un profiad ag mewn ysgolion ganolog?

"Mae angen ymchwilio mewn i hyn ac mae angen polisi newydd gan y llywodraeth newydd ym mis Mai".

Un ysgol sy'n destun ymgynghoriad i'w chau ar hyn o bryd yw Ysbyty Ifan yn Nyffryn Conwy.

Gydag 14 o blant, mae'r cyngor yn ystyried cau'r ysgol, ond mae trigolion y pentref yn dweud bod angen ei diogelu.

"Fedrwch chi ddim rhoi pris ar rhywbeth felly", meddai Dafydd Jones, sy'n gyn-ddisgybl ac yn gynghorydd cymuned yn Ysbyty Ifan.

"Byw mewn cymuned Cymraeg, ac yna symud plant o'u cynefin - mi fydd yn ergyd drom unwaith gollwn ni be sydd gennym ni a sylweddoli be sydd gennym ni. Dyna 'di'r cynghorau ddim yn sylwi".

Yn ôl Awel Jones, cadeirydd y llywodraethwyr, mae gan ddisgyblion Ysbyty Ifan "gymaint o dalentau".

"Mae 'na gymaint o gyfleoedd a sylw - mae nhw'n cael profiadau arbennig iawn".

Ategu at hynny wnaeth Glyn Roberts, sydd â chenedlaethau o'i deulu wedi'u haddysgu yn yr ysgol.

"Mewn ffordd i mi, yr ysgol yma ydy cnewyllyn a chalon y pentref.

"Yr unig beth mae cynghorau ac ysgolion yn gwneud ydy cau ysgolion bach, ac wrth wneud hynny yr unig beth mae nhw'n ymwneud â ydy'r symptomau".

Dywedodd Cyngor Conwy, gan fod yr ymgynghoriad dal ar waith, na fyddai'n briodol gwneud sylw ar hyn o bryd.

Ychwanegodd llefarydd ar ran y cyngor eu bod yn annog unrhyw un sydd â barn i gysylltu.

Er bod cyllidebau'n un ffactor sy'n arwain at gau ysgolion bach, mae'r Athro Elin Haf Gruffydd Jones, sy'n gweithio ar brosiect Bro - arolwg sosioieithyddol o gymunedau Cymraeg - yn dweud bod y gyfradd geni hefyd yn ffactor pwysig.

"Dros gyfnod o ugain mlynedd, mae tua 6% o ostyngiad wedi bod ym mhoblogaeth plant Cymru.

"Ond mae'r canran yna llawer iawn yn uwch yn ardaloedd Môn, Gwynedd, Ceredigion, Penfro a rhannau o Bowys, Caerfyrddin a Chonwy", meddai.

Mae gwaith ymchwil hefyd yn dangos bod 81% o bobl mewn mannau gwledig Cymru yn teimlo y byddai'n rhaid gadael eu cynefin i gael gwaith, gyda 48% yn dweud y byddai'n rhaid symud er mwyn canfod tŷ fforddiadwy.

Dywedodd yr Athro Gruffydd Jones hefyd fod angen strategaeth fwy hirdymor gan gynghorau sir.

"Wrth i bobl wneud penderfyniadau am addysg eu plant, mae nhw eisiau sicrwydd o be' sy'n mynd i ddigwydd i addysg eu plant nid yn unig yn ystod oes y plentyn cyntaf yn yr ysgol gynradd ond y plant eraill ddaw wedyn.

"Felly mae cael sicrwydd o be' sy'n mynd i ddigwydd dros 10-15 mlynedd yn rhywbeth sylfaenol iawn i'r rhan fwyaf o bobl".

Dros bymtheg mlynedd yn ôl, roedd Dafydd Iwan yn aelod o gabinet Cyngor Gwynedd ac fe bleidleisiodd o blaid cau rhai ysgolion bach.

Mae'n dweud bod angen i gynghorau ledled Cymru edrych eto ar y gwersi dylai bod wedi'u dysgu wrth gau ysgolion bach.

"Be sy'n bwysig ydy'r addysg... ydy'r addysg yr addysg gorau posib, mor Gymraeg ag sy'n bosib, ac ydy'r dewisiadau i gyd ar gael i'r plant.

"Yn y pen draw, mae'n rhaid i bob awdurdod addysg ystyried a yw'n iawn gwario £10,000 y pen mewn ysgolion llai o'i gymharu â £2,000 y pen ddywedwn i mewn ysgolion mwy.

"Dylen ni edrych ar y newidiadau sydd wedi digwydd a gweld a ydyn nhw'n gweithio".

Wrth ymateb i bryderon Cymdeithas yr Iaith, dywedodd Llywodraeth Cymru mai mater i'r pleidiau gwleidyddol yw llunio polisi ar gyfer y tymor seneddol nesaf.

"Rydym wedi ymrwymo i gefnogi ein cymunedau gwledig i ffynnu yn y dyfodol, gan osod ein blaenoriaethau ar gyfer economi gryfach.

"Mae hyn yn cynnwys uchelgais am fuddsoddiad a thwf i sicrhau swyddi uchel eu hansawdd sy'n gofyn am weithwyr medrus ym mhob rhan o Gymru.

"Awdurdodau lleol sy'n gyfrifol am gynllunio lleoedd ysgol, gan sicrhau bod digon o ysgolion yn eu hardal.

"Mae Deddf y Gymraeg ac Addysg (Cymru) 2025 hefyd yn nodi disgwyliadau clir ar awdurdodau lleol o ran cefnogi pob disgybl ar draws pob lleoliad addysgol i ddod yn siaradwyr Cymraeg annibynnol."

Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.

Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i [email protected], dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.

Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.