အမေရိကန်ရွေးကောက်ပွဲက ကမ္ဘာကြီးကို ပြောင်းလဲသွားစေနိုင်သလား

၂၀၂၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတုန်းက ယူကရိန်းသမ္မတ ဗိုလိုဒီမီယာ ဇလန်းစကီးနဲ့ တစ်သားတည်း ရှိတယ်ဆိုတာကိုပြဖို့ အမေရိကန်သမ္မတ ဂျိုးဘိုင်ဒန် ယူကရိန်းနိုင်ငံကို မမျှော်လင့်ဘဲ ရောက်လာခဲ့ပြီး ကိယက်ဗ်မြို့ထဲ လှည့်လည်သွားခဲ့စဉ်မှာ လေကြောင်းရန် အချက်ပေးသံတွေ ဆူညံနေခဲ့ပါတယ်။

"ကျွန်တော့်စိတ်ထဲမှာ တစ်ခုခု ခံစားမိခဲ့တယ်။ ခါတိုင်းထက် ပိုခိုင်မာတဲ့ ခံစားချက်ပါ" လို့ သမ္မတဘိုင်ဒန်က နောက်ပိုင်းမှာ ပြန်ပြောပြပါတယ်။

"အမေရိကန်နိုင်ငံဟာ ကမ္ဘာကြီးအတွက် မီးရှူးတန်ဆောင် တစ်ခုပါ" လို့ သူက ဆိုပါတယ်။

လာမယ့်သီတင်းပတ် သမ္မတရွေးကောက်ပွဲမှာ အမေရိကန်ပြည်သူတွေ မဲပေးရွေးချယ်အပြီးမှာတော့ သူတို့ကိုယ်သူတို့ ကမ္ဘာ့မီးရှူးတန်ဆောင်လို့ ဆိုတဲ့ အမေရိကန်နိုင်ငံကို ဘယ်သူ ဦးဆောင်မလဲဆိုတာကို ကမ္ဘာက စောင့်ကြည့်နေကြပါတယ်။

"မတည်မငြိမ်အခြေအနေတွေ ကြုံနေရတဲ့ အခုလို အချိန်မျိုးမှာ အမေရိကန်က နောက်ချန် လက်ပိုက်မနေနိုင်တာ ထင်ရှားပါတယ်" လို့ ထုတ်ဖော်ပြောခဲ့တဲ့ "ကာမလာ ဟဲရစ်" က သမ္မတဘိုင်ဒန်ရဲ့ ခြေရာအတိုင်းဆက်လိုက်မှာလား။

ဒါမှမဟုတ် "ကမ္ဘာ့အခြေအနေတွေကို သိပ်ဂရုမစိုက်ဘဲ အမေရိကန်ဦးစားပေးဝါဒကိုပဲ ချမှတ်ကျင့်သုံးဖို့" မျှော်လင့်နေတဲ့ ဒေါ်နယ် ထရမ့်က ဦးဆောင်သူနေရာ ရောက်လာမှာလား။

ကမ္ဘာတဝန်းကို အမေရိကန်က သြဇာအာဏာ လွှမ်းမိုးထားတာရဲ့ အကျိုးဆိုတာကို အခုချိန်မှာ မေးခွန်းထုတ်စရာ ဖြစ်နေတာပါ။ ဒေသတွင်း အင်အားကြီးနိုင်ငံတွေက သူတို့ကိုယ်ပိုင်လမ်းကြောင်းအတိုင်း သွားနေကြပြီး အာဏာရှင်နိုင်ငံ အစိုးရတွေကလည်း သူတို့အချင်းချင်း မဟာမိတ်ဖွဲ့နေကြပါတယ်။

ဂါဇာ၊ ယူကရိန်းနဲ့ ကမ္ဘာ့နိုင်ငံ တချို့မှာ စစ်ပွဲတွေ ဖြစ်ပွားနေမှုက အမေရိကန်ရဲ့ ကဏ္ဍနဲ့ ပတ်သက်လို့ စိတ်မသက်သာစရာ မေးခွန်းတွေ ထွက်ပေါ်လာနေပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အမေရိကန်ဟာ သူ့ရဲ့ စီးပွားရေးနဲ့စစ်ရေးအင်အားကြီးမှု၊ မဟာမိတ်နိုင်ငံအတော်များများမှာ အဓိကအခန်းကဏ္ဍကနေ ပါဝင်နေမှုကြောင့် အရေးပါနေပါတယ်။ ဒီရွေးကောက်ပွဲ ရလဒ်ကနေ ကမ္ဘာတဝန်းအပေါ် ဘယ်လို အကျိုးသက်ရောက်လာမလဲ ဆိုတဲ့အပေါ် အကဲခတ်တချို့ရဲ့ အမြင်တွေကို ဘီဘီစီက စုစည်း တင်ပြပေးသွားမှာပါ။

စစ်ရေးအင်အားကြီးမှု

"ဒီသတိပေးချက်တွေကို အရေးမကြီးသယောင်ယောင် ကျွန်မ ဟန်ဆောင် ဖုံးကွယ် မပြောနိုင်ပါဘူး" လို့ နေတိုး ဒုတိယ အတွင်းရေးမှူးချုပ်ဟောင်း ရို့စ် ဂေါ့တီမိုးလာ က ပြောပါတယ်။

"ဒေါ်နယ် ထရမ့်ဟာ ဥရောပရဲ့ အိပ်မက်ဆိုးကြီးပါ။ နေတိုးအဖွဲ့ထဲကနေ ထွက်မယ်ဆိုပြီး ခြိမ်းခြောက်ပြောဆိုနေတာကို လူတိုင်းကြားဖူးကြပါတယ်။"

အမေရိကန်အစိုးရရဲ့ ကာကွယ်ရေး အသုံးစရိတ် ဟာ နေတိုးရဲ့ တခြားအဖွဲ့ဝင် ၃၁ နိုင်ငံရဲ့ စစ်ရေးအသုံးစရိတ်ရဲ့ ၃ ပုံ ၂ ပုံနဲ့ ညီမျှပါတယ်။ ဒါ့အပြင် တရုတ်နဲ့ ရုရှား အပါအဝင် နေတိုးအဖွဲ့ဝင် မဟုတ်တဲ့ နိုင်ငံပေါင်း ၁၀ နိုင်ငံ ပေါင်းထားတဲ့ စစ်ရေးအသုံးစရိတ်ထက်လည်း အမေရိကန်ရဲ့ စစ်ရေးအသုံးစရိတ်က ပိုများပါတယ်။

ပြည်တွင်းထုတ်ကုန်တန်ဖိုး GDP ရဲ့ ၂ ရာခိုင်နှုန်းကို နေတိုးအသုံးစရိတ်ထဲ ထည့်ဝင်ဖို့ ရည်မှန်းချက်ထားပြီး လုပ်အောင် တခြား နေတိုးအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံတွေကို သူ ဖိအားပေးထားတယ်လို့ ထရမ့်က ကြွားလုံးထုတ်ခဲ့ပေမဲ့ ၂၀၂၄ ခုနှစ်မှာ နေတိုးအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ၂၃ နိုင်ငံကပဲ ဒီရည်မှန်းချက်ကို အကောင်အထည် ဖော်နိုင်ခဲ့ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ထရမ့်ရဲ့ ရှေ့နောက်မညီတဲ့ ပြောဆိုချက်တွေက ခုချိန်ထိ ထွက်ပေါ်နေဆဲပါ။

တကယ်လို့ မစ္စ ဟဲရစ်သာ အနိုင်ရမယ် ဆိုရင် နေတိုးအဖွဲ့ဟာ အမေရိကန်ရဲ့ ကောင်းမွန်တဲ့ ထိန်းချုပ်မှုအောက်မှာ ရှိမှာ မလွဲပါဘူး လို့ မစ္စ ဂေါ့တီမိုးလာ က ပြောပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ သူက အခုလိုလည်း သတိပေးခဲ့ပါတယ်။

"ယူကရိန်းမှာ အောင်ပွဲခံနိုင်ဖို့အတွက် မစ္စ ဟဲရစ်ဟာ နေတိုး၊ ဥရောပသမဂ္ဂ တို့နဲ့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုတွေ ဆက်လုပ်သွားဖို့ အသင့်ရှိနေမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဥရောပနိုင်ငံတွေကို စစ်အသုံးစရိတ်နဲ့ ပတ်သက်တဲ့ ဖိအားပေးမှုတွေကိုတော့ ပြန်ရုပ်သိမ်းသွားမယ့်ပုံ မရှိပါဘူး။"

ဒါပေမဲ့ အိမ်ဖြူတော်မှာ ရှိတဲ့ ဟဲရစ်ရဲ့ အဖွဲ့ကတော့ ရီပတ်ဘလီကန်တွေ အများစုရှိလာနိုင်မယ့် ဆီးနိတ်အထက်လွှတ်တော်၊ ဒါမှမဟုတ် အောက်လွှတ်တော်တို့နဲ့ အတူတွဲပြီး နိုင်ငံကို အုပ်ချုပ်ရမှာပါ။ ရီပတ်ဘလီကန်တွေက ဒီမိုကရက် အမတ်တွေလောက် ပြည်ပစစ်ပွဲတွေကို ထောက်ခံအားပေးမှု ရှိမှာ မဟုတ်ပါဘူး။

ငွေကြေး ပမာဏကြီးကြီးမားမား ရှိတဲ့ အကူအညီတွေပေးရေးအစီအစဥ်တွေကို ထောက်ခံ အတည်ပြုဖို့ အမေရိကန် အမတ်တွေက နည်းနည်းတွန့်ဆုတ်လာနေကြပြီမို့ ဘယ်သူပဲ အမေရိကန်သမ္မတ ဖြစ်လာ ဖြစ်လာ ယူကရိန်းအစိုးရအတွက်ကတော့ ဒီစစ်ပွဲကြီးကနေ ရုန်းထွက်နိုင်အောင် နည်းလမ်းတွေ ရှာဖို့ ဖိအားတွေ တိုးလာမှာဖြစ်ပါတယ်။

"ဘာပဲဖြစ်လာ ဖြစ်လာ နေတိုးအဖွဲ့အနေနဲ့ ပြိုကွဲသွားဖို့မဖြစ်ဘူး။ ဥရောပက ဦးဆောင်နိုင်ဖို့ ရှေ့တိုးဆောင်ရွက်သွားဖို့ လိုပါတယ်" လို့ မစ်စ် ဂေါ့တီမိုးလာကတော့ ယူဆပါတယ်။

ငြိမ်းချမ်းရေး အကျိုးဆောင်လား

နောက်တက်မယ့် အမေရိကန် သမ္မတသစ်အနေနဲ့ အဓိကအင်အားကြီး နိုင်ငံတွေအကြား ထိပ်တိုက် ရင်ဆိုင်တွေ့ကြမယ့် စစ်အေးကာလပြီးကတည်းက အကြီးမားဆုံး အန္တရာယ်ကို ရင်ဆိုင်နေရတဲ့ အခြေအနေမျိုးမှာ လုပ်ငန်းတာဝန်တွေ ဆောင်ရွက်ရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

"အမေရိကန်က ကမ္ဘာ့ ငြိမ်းချမ်းရေးနဲ့ လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်တွေမှာ နိုင်ငံတကာအကြား အရေးပါဆုံး နိုင်ငံအဖြစ် ဆက်ရှိနေမှာဖြစ်ပါတယ်" လို့ နိုင်ငံတကာ ပဋိပက္ခပြဿနာ ဖြေရှင်းရေးအဖွဲ့ ICG ရဲ့ ဥက္ကဋ္ဌလည်းဖြစ်၊ အမှုဆောင်အရာရှိချုပ်လည်းဖြစ်တဲ့ ကမ်းဖတ် အဲရို က ပြောပါတယ်။

"ဒါပေမဲ့ ပဋိပက္ခပြဿနာ ကူညီဖြေရှင်းဖို့ အမေရိကန်ရဲ့ သြဇာအာဏာကတော့ လျော့နည်းသွားပါပြီ" လို့လည်း သတိပေးခဲ့ပါတယ်။

စစ်ပွဲတွေက အဆုံးသတ်ဖို့ တဖြည်းဖြည်း ပိုခက်လာနေပါတယ်။

"လူအသေအဆုံးများတဲ့ စစ်ပွဲတွေက ပို ထိန်းချုပ်ရခက်လာနေပြီး အင်အားကြီးနိုင်ငံတွေအကြား ပြိုင်ဆိုင်မှုတွေ တိုးလာနေသလို အင်အားအလယ်အလတ်ရှိတဲ့ နိုင်ငံတွေလည်း တိုးလာနေပါတယ်" လို့ မစ္စ အဲရိုက ကမ္ဘာ့အခြေအနေ အခင်းအကျင်းကို ပုံဖော်ပြောပြပါတယ်။

"ယူကရိန်းစစ်လို စစ်ပွဲတွေမှာ အင်အားကြီးနိုင်ငံ အများအပြား ပါဝင်လာသလို ဆူဒန်ပြည်တွင်းစစ်လို စစ်ပွဲမျိုးတွေမှာလည်း ဒေသတွင်း နိုင်ငံတချို့က ကိုယ့်အကျိုးစီးပွားအတွက် ငြိမ်းချမ်းရေးရဖို့ထက် စစ်ပွဲဖြစ်အောင် အပြိုင်အဆိုင် အသုံးချလာနေကြပါတယ်။"

အမေရိကန်နိုင်ငံရဲ့ ဆရာကြီးလုပ်နိုင်မှုဟာ တဖြည်းဖြည်း လျော့ကျလာနေပြီလို့ မစ္စ အဲရိုက ထောက်ပြပါတယ်။

"ယူကရိန်းကို ရုရှားက ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ခဲ့မှုမှာ ထားရှိတဲ့ အမေရိကန်ရဲ့ မူဝါဒနဲ့ အစ္စရေးရဲ့ ဂါဇာစစ်ပွဲပေါ် ထားရှိတဲ့ အမေရိကန်ရဲ့ မူဝါဒက မတူကွဲပြားနေတာကို ကမ္ဘာ့နိုင်ငံတွေက သတိပြုမိလာပါတယ်။ ဆူဒန်စစ်ပွဲအတွင်း ကြောက်စရာကောင်းတဲ့ ရက်စက်မှုတွေ တွေ့နေရပေမဲ့ ဒီစစ်ပွဲကို ဒုတိယတန်းစားအဆင့် ကိစ္စရပ်အဖြစ်သာ သတ်မှတ်ခဲ့ပါတယ်။"

"မစ္စ ဟဲရစ် အနိုင်ရမယ်ဆိုရင် လက်ရှိအစိုးရရဲ့ ရပ်တည်ချက်အတိုင်း ဆက်ကိုယ်စားပြု လုပ်ဆောင်သွားပါလိမ့်မယ်" လို့ သူက ပြောပါတယ်။

"ထရမ့်သာ နိုင်မယ်ဆိုရင်တော့ ဂါဇာနဲ့ တခြားဒေသတွေမှာ အစ္စရေးကို ဒါ့ထက်ပိုပြီးတောင် လွတ်လွတ်လပ်လပ် လုပ်ခွင့် ပေးလာနိုင်ပါတယ်။ ယူကရိန်းစစ်ပွဲအရေးမှာလည်း ယူကရိန်းကိုထည့်မစဥ်းစားဘဲ ရုရှားအစိုးရနဲ့ သဘောတူချက်ရဖို့ သူကြိုးပမ်းနိုင်ဖွယ် ရှိတယ်ဆိုပြီး ထရမ့်က ပြောထားပါတယ်။"

အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသအရေးနဲ့ ပတ်သက်ရင်တော့ အစ္စရေးရဲ့ "ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ကာကွယ်ပိုင်ခွင့်" အပေါ် အခိုင်အမာ ထောက်ခံအားပေးတဲ့ မစ္စတာဘိုင်ဒန်ရဲ့ ရပ်တည်မှုအတိုင်း ထပ်တူထပ်မျှ ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ သမ္မတလောင်း ကာမလာ ဟဲရစ်က အကြိမ်ကြိမ်ပြောခဲ့ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ "အပြစ်မဲ့ ပါလက်စတိုင်းပြည်သူတွေကို သတ်ဖြတ်နေမှုတွေကို ရပ်ဖို့ လိုကြောင်း" ကိုတော့ သူက အလေးထား ပြောခဲ့ပါတယ်။

"ငြိမ်းချမ်းရေး ပြန်တည်ဆောက်ဖို့နဲ့ လူတွေကို သတ်ဖြတ်နေမှု ရပ်တန့်ဖို့ အချိန်ရောက်နေပြီ" လို့ ထရမ့်ကလည်း ထုတ်ဖော်ကြေညာထားပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ "ကိုယ်လုပ်စရာရှိတာ လုပ်ဖို့" အစ္စရေးဝန်ကြီးချုပ် ဘင်ဂျမင် နေတန်ညာဟုကို ထရမ့်က ပြောထားတယ်လို့ သတင်းတွေက ဆိုပါတယ်။

ရီပတ်ဘလီကန် သမ္မတလောင်း ထရမ့်က သူ့ကိုယ်သူ ငြိမ်းချမ်းရေးအကျိုးဆောင် အဖြစ် ဂုဏ်ယူပြောတတ်ပါတယ်။ "အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသမှာ ငြိမ်းချမ်းရေး အမြန်ဆုံး ရအောင် ကျွန်တော်ဆောင်ရွက်ပေးမှာပါ" လို့ ဆော်ဒီအာရေဗျနိုင်ငံ အယ်လ် အာရေဘီယား ရုပ်မြင်သံကြားဌာနနဲ့ တွေ့ဆုံမေးမြန်းခန်းတစ်ခုမှာ ထရမ့်က ကတိပြုပြောသွားခဲ့ပါတယ်။

၂၀၂၀ အေဘရာဟမ် သဘောတူချက်ကို တိုးချဲ့ရေးဆွဲဖို့ သူက ကတိပြုထားပါတယ်။ ဒီသဘောတူချက်အရ အစ္စရေးနဲ့ အာရပ်နိုင်ငံ တချို့အကြား ပုံမှန်ဆက်ဆံရေးတွေ တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒီသဘောတူချက်ထဲမှာ ပါလက်စတိုင်းတွေကို ဖယ်ထုတ်ထားတဲ့အတွက် အဲဒါကြောင့်လည်း လက်ရှိ မကြုံစဖူး ပဋိပက္ခကြီး ဖြစ်လာစေတာလို့ အများက ယူဆနေကြပါတယ်။

ယူကရိန်းအရေးမှာတော့ ထရမ့်က ရုရှားခေါင်းဆောင် ဗလာဒီမီယာ ပူတင်လို သြဇာအရှိန်အဝါကြီးသူတွေအပေါ် သူ့ရဲ့လေးစားမှုကို ကွယ်ဝှက် မထားခဲ့ပါဘူး။ သူက ယူကရိန်းစစ်ပွဲအဆုံးသတ်သွားစေချင်တယ်။ ဒါမှလည်း ကြီးမားတဲ့ စစ်ရေးနဲ့ ငွေကြေး အထောက်အပံ့တွေ အမေရိကန်ကပေးနေရတာ ရပ်မယ်ဆိုတာကို သူက ရှင်းရှင်းလင်းလင်း ထုတ်ဖော်ပြောထားပြီး ဖြစ်ပါတယ်။ "စစ်ပွဲပြီးအောင် ကျွန်တော်တို့ လုပ်ပေးမယ်။ ကျွန်တော်တို့ စစ်ပွဲပြီးသွားစေရမယ်" လို့ မကြာသေးခင်က လုပ်ခဲ့တဲ့ လူထုစည်းဝေးပွဲတစ်ခုမှာ ထရမ့်က အခိုင်အမာ ပြောသွားခဲ့ပါတယ်။

သူ့နဲ့မတူဘဲ မစ္စ ဟဲရစ် ကတော့ "ယူကရိန်းနဲ့ တစ်သားတည်း ရပ်တည်ရတာကို ကျွန်မ ဂုဏ်ယူမိပါတယ်။ ယူကရိန်းနဲ့ ဆက်လက်ရပ်တည်သွားပါမယ်။ ဒီစစ်ပွဲမှာ ယူကရိန်း အနိုင်ရနိုင်ရေးကို ကျွန်မ ကြိုးပမ်းဆောင်ရွက်သွားမှာပါ" လို့ ပြောပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ ဘယ်သူပဲ အရွေးကောက်ခံရ ခံရ၊ ကမ္ဘာတဝန်းမှာ အခြေအနေတွေက ပိုဆိုးလာနိုင်ဖွယ် ရှိတယ်ဆိုပြီး ICG အကြီးအကဲ မစ္စ အဲရို က စိုးရိမ်နေပါတယ်။

တရုတ်အစိုးရနဲ့ စီးပွားရေးလုပ်ကိုင်မှု

တရုတ်သွင်းကုန်တွေအားလုံးအပေါ် အခွန် ၆၀ ရာခိုင်နှုန်း ချမှတ်ဖို့ ထရမ့်ရဲ့ အဆိုပြုချက်ဟာ "ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးမှာ ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း အကြီးမားဆုံး ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်စရာကြီး" အဖြစ် ရှုမြင်ကြပါတယ်လို့ တရုတ်စီးပွားရေးပညာရှင် ရာနာ မစ်တာ က ပြောပါတယ်။

တရုတ်နဲ့ တခြား ကုန်သွယ်ရေးမိတ်ဖက်နိုင်ငံ အတော်များများအပေါ် အခွန်တွေ တင်းတင်းကျပ်ကျပ် ချမှတ်တာဟာ ထရမ့်ရဲ့ "အမေရိကန်က ပထမဦးစားပေး" ဆိုတဲ့ မူဝါဒအရ ဆက်တိုက်လိုလို ခြိမ်းခြောက်ခဲ့မှုတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ထရမ့်ဟာ တရုတ်သမ္မတ ရှီကျင့်ဖျင်နဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်ရေး ရင်းနှီးမှု ရှိနေတာကိုလည်း ထုတ်ဖော်ပြောခဲ့ပါတယ်။ "တကယ်လို့ ထိုင်ဝမ်ကို တရုတ်က ပိတ်ဆို့တာတွေလုပ်လာရင် သူ့အနေနဲ့ စစ်အင်အားသုံးပြီး ဟန့်တားစရာ မလိုကြောင်း၊ ဘာ့ကြောင့်လဲ ဆိုတော့ တရုတ်ခေါင်းဆောင် ရှီကျင့်ဖျင်က သူ့ကို လေးစားပြီး သူ တဇွတ်ထိုး လုပ်တတ်တာကို သိနေလို့ပဲ" ဆိုပြီး Wall Street Journal သတင်းစာ အာဘော်မှာ ထရမ့်က ပြောသွားခဲ့ပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ ရီပတ်ဘလစ်ကန်ပါတီက ထိပ်တန်းပုဂ္ဂိုလ်တွေရော ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီက ထိပ်တန်းပုဂ္ဂိုလ်တွေပါ တရုတ်အစိုးရအပေါ် တင်းမာတဲ့ သဘောထားတွေ ရှိကြပါတယ်။ အမေရိကန်ကို မှေးမှိန်အားလျော့သွားအောင် လုပ်ဖို့ ကြိုးစားနေတဲ့ အရေးအပါဆုံး အင်အားကြီးနိုင်ငံအဖြစ် တရုတ်ကို နှစ်ဖက်စလုံးက ရှုမြင်နေကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ ဟားဗတ်တက္ကသိုလ် ကနေဒီကောလိပ် အမေရိကန် အာရှ ဆက်ဆံရေးဌာန ဥက္ကဋ္ဌ မစ္စတာ မစ်တာ ကတော့ သမ္မတလောင်းနှစ်ဦးရဲ့ ကွာခြားချက်တချို့ ရှိတယ်လို့ ရှုမြင်သုံးသပ်ပါတယ်။ မစ္စ ဟဲရစ် နိုင်ရင် အမေရိကန် တရုတ်ဆက်ဆံရေးက ခုလက်ရှိအခြေအနေကနေ ပုံမှန်ဆက်သွားမယ့်ပုံ ရှိနေပြီး တကယ်လို့ ထရမ့်သာ အနိုင်ရမယ်ဆိုရင် နှစ်နိုင်ငံဆက်ဆံရေးက ကြိုတင်ခန့်မှန်းလို့ မရနိုင်ဘဲ အပြောင်းအလဲတွေ ဖြစ်လာနိုင်တယ်လို့ သူက ဆိုပါတယ်။ ဥပမာအားဖြင့် ထိုင်ဝမ်အရေးကို ကြည့်မယ်ဆိုရင် အမေရိကန်နဲ့ ဝေးကွာလွန်းလှတဲ့ ထိုင်ဝမ်ကျွန်းစုကို အကာအကွယ် ပေးသင့် မပေးသင့်ဆိုတာနဲ့ ပတ်သက်လို့ ထရမ့်အနေနဲ့ ဝေခွဲမရ ဖြစ်နေတယ်လို့ မစ္စတာ မစ်တာက ထောက်ပြပါတယ်။

မစ္စ ဟဲရစ်နဲ့ ထရမ့် နှစ်ဦးစလုံးက ဆက်ဆံရေး ခက်ခဲလိမ့်မယ်လို့ တရုတ်ခေါင်းဆောင်တွေက ယူဆထားကြပါတယ်။ တချို့ကတော့ မစ္စ ဟဲရစ်က အကြောင်းသိထားပြီးသား ပြိုင်ဘက်လို့ ယူဆပြီး ကြိုက်ကြတယ်လို့ မစ္စတာ မစ်တာက မြင်ပါတယ်။ လူနည်းစုတချို့ကလည်း ထရမ့်က စီးပွားရေးသမား၊ သူ့ရဲ့ မခန့်မှန်းနိုင်မှုက တရုတ်အတွက် အားသာချက် ဖြစ်လာနိုင်တယ်လို့ ဆိုပေမယ့် အဲဒီလို ဖြစ်လာနိုင်ဖွယ်တော့ မရှိပါဘူး။

ရာသီဥတုပြောင်းလဲလာမှု တိုက်ဖျက်ရေးပြဿနာ

"အမေရိကန် ရွေးကောက်ပွဲဟာ အမေရိကန်ပြည်သူတွေအတွက်တင်သာမက ကမ္ဘာကြီးတစ်ခုလုံးကိုပါ အကြီးအကျယ် ရိုက်ခတ်လာနိုင်ပါတယ်။ ဘာ့ကြောင့်လဲ ဆိုတော့ ရာသီဥတုနဲ့ သဘာဝ ဘေးဒုက္ခပြဿနာ ဖြေရှင်းရေးကို ဖိအားပေး တောင်းဆိုဖို့အတွက်ဖြစ်ပါတယ်" လို့ နယ်လ်ဆင် မန်ဒဲလား၊ အိုင်ယာလန်သမ္မတဟောင်းနဲ့ ကုလသမဂ္ဂ လူ့အခွင့်အရေး မဟာမင်းကြီးတို့လို ကမ္ဘာ့ခေါင်းဆောင်အကြီးအကဲ အုပ်စုတစ်စုက ဖွဲ့စည်းတည်ထောင်ထားတဲ့ The Elders အဖွဲ့ရဲ့ ဥက္ကဋ္ဌ မေရီ ရော်ဘင်ဆန် က ပြောပါတယ်။

"ရာသီဥတု ပြောင်းလဲလာမှုရဲ့ အဆိုးဝါးဆုံး ရိုက်ခတ်မှုတွေကို ဟန့်တားနိုင်ရေးနဲ့ မေလ်တန်လို အားကောင်းတဲ့ ဟာရီကိန်းမျိုးတွေ ပုံမှန်လို ဖြစ်မလာဖို့ ကြိုတင်တားဆီးနိုင်ရေးမှာ အဆင့်တိုင်းက အရေးပါပါတယ်" လို့ သူကပြောပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ မေလ်တန်နဲ့ ဟယ်လီးန် လို ဟာရီကိန်းတွေ ဝင်မွှေသွားခဲ့ချိန်မှာပဲ သမ္မတထရမ့်က ဒီရာသီဥတုအရေးပေါ်အခြေအနေတွေကို ဖြေရှင်းဆောင်ရွက်ရေး သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် စီမံကိန်းတွေနဲ့ မူဝါဒတွေဟာ "အကြီးမားဆုံး လိမ်ဆင်ကြီးတစ်ခု" ဖြစ်တယ်ဆိုပြီး သရော်ပြောခဲ့ပါတယ်။

သူ့ရဲ့ ပထမ သမ္မတသက်တမ်းတုန်းကလိုပဲ အခုလည်း ၂၀၁၅ ခုနှစ် ပဲရစ် ရာသီဥတု တိုက်ဖျက်ရေးသဘောတူချက်ထဲကနေ အမေရိကန် နုတ်ထွက်ဖို့ ထရမ့်က လုပ်မယ်လို့ အတော်များများက ယူဆနေပါတယ်။

ဒါပေမဲ့လည်း အခုအခါ အရှိန်အဟုန်ကောင်းကောင်းနဲ့ အားသွန်ခွန်စိုက် လုပ်ဆောင်နေမှုကိုတော့ ထရမ့်အနေနဲ့ တားဆီးနိုင်မှာ မဟုတ်ဘူးလို့ မစ္စရော်ဘင်ဆင်က ယုံကြည်ထားပါတယ်။

"ထရမ့်အနေနဲ့ အမေရိကန်ရဲ့ စွမ်းအင် ပြောင်းလဲအသုံးပြုလာနေမှုကို ဟန့်တားပြီး ဒေါ်လာ ဘီလျံပေါင်းများစွာတန် ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင် အမတော်ကြေး စီမံကိန်းတွေကို ပြန်ရုပ်သိမ်းနိုင်မှာမဟုတ်သလို ဖက်ဒရယ်အစိုးရမဟုတ်တဲ့လူတွေရဲ့ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု ကာကွယ်ရေး အားသွန်ခွန်စိုက်လှုပ်ရှားမှုကိုလည်း တားဆီးနိုင်မှာ မဟုတ်ပါဘူး။"

ဒါ့အပြင် ခုချိန်ထိ ကိုယ့်ရပ်တည်ချက်ကို အသေးစိတ် ထုတ်ဖော်မပြောသေးတဲ့ မစ္စ ဟဲရစ် ကို မစ္စ ရော်ဘင်ဆင်က လတ်တလောနှစ်ပိုင်းအတွင်း ရလာတဲ့ အရှိန်အဟုန်ပေါ် အခြေခံပြီး ကိုယ့်ရဲ့ ခေါင်းဆောင်နိုင်မှုအားကို ထုတ်ပြဖို့ နဲ့ တခြား အရေးပါတဲ့ စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်သူတွေကို မက်လုံးပေးပြီး မြန်မြန်ဆန်ဆန် လုပ်ဆောင်ဖို့ တိုက်တွန်းခဲ့ပါတယ်။

လူသားချင်းစာနာ ကူညီရာမှာ ဦးဆောင်မှုပိုင်း

"အမေရိကန် ရွေးကောက်ပွဲ ရလဒ်ကနေ ကြီးမားတဲ့ သိသာထင်ရှားမှုကြီး ဖြစ်လာမှာ ဖြစ်ပြီး အမေရိကန်နိုင်ငံကို စစ်ရေးပိုင်းနဲ့ စီးပွားရေးပိုင်းတင်မက ကမ္ဘာ့စင်မြင့်မှာ ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ သြဇာအရ ဦးဆောင်နိုင်ပြီး ဘယ်သူနဲ့မှမယှဉ်နိုင်တဲ့ သြဇာလွှမ်းမိုးနိုင်ခွင့် ရလာမှာ ဖြစ်ပါတယ်" လို့ လူသားချင်းစာနာမှုနဲ့ အရေးပေါ် ကယ်ဆယ်ရေး ညှိနှိုင်းရေးမှူးဌာနရဲ့ ကုလသမဂ္ဂ အတွင်းရေးမှူးချုပ်အဖြစ် မကြာသေးခင်ကာလအထိ တာဝန်ယူခဲ့သူလည်းဖြစ်၊ ပဋိပက္ခကြားဝင်ဖြေရှင်းပေးတဲ့ ဝါရင့်ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး လည်း ဖြစ်တဲ့ မာတင်ဂရစ်ဖစ် က ပြောပါတယ်။

တကယ်လို့ မစ္စ ဟဲရစ်သာ အနိုင်ရမယ်ဆိုရင် ပိုကောင်းမွန်တဲ့ အနာဂတ် ဖြစ်လာမယ်လို့ သူက ယူဆနေပါတယ်။ "ဟဲရစ်ဦးဆောင်မယ့် အစိုးရဟာ မျှော်လင့်ချက်ကို ကိုယ်စားပြုနေပါတယ်" လို့ သူက ပြောပါတယ်။ "ဒါပေမဲ့ ထရမ့်သာ သမ္မတနေရာ ပြန်ရလာမယ် ဆိုရင်တော့ အထီးကျန်ဝါဒ၊ တဖက်သတ်ဝါဒတွေ ကြီးစိုးနေမှာ ဖြစ်ပြီး ဘာမှဆောင်ရွက်မပေးနိုင်ဘဲ ကမ္ဘာတဝန်း မတည်မငြိမ်မှုတွေ၊ ဒုက္ခရောက်မှုတွေ ပိုဆိုးလာဖို့ပဲ ရှိတယ်"လို့ ဆိုပါတယ်။

အမေရိကန်နိုင်ငံဟာ ကုလသမဂ္ဂအတွက် တစ်နိုင်ငံတည်းကနေ အများဆုံး ငွေကြေးထောက်ပံ့နေတဲ့ နိုင်ငံလည်း ဖြစ်ပါတယ်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ်မှာ အမေရိကန်က ဒေါ်လာ ၁၈ ဘီလျံကျော် စံချိန်တင် ငွေကြေးထောက်ပံ့ခဲ့ပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ ထရမ့်ဟာ သူ့ရဲ့ သမ္မတ ပထမသက်တမ်းအတွင်းတုန်းက ကုလသမဂ္ဂအေဂျင်စီအဖွဲ့ အတော်များများအပေါ် ငွေကြေးထောက်ပံ့နေမှုကို ရပ်ဆိုင်းခဲ့ပြီး WHO ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ထဲကနေ နုတ်ထွက်ခဲ့ပါတယ်။ တခြားနိုင်ငံကြီးတွေက လိုအပ်တဲ့ ငွေတွေကို ဝိုင်းထည့်ခဲ့ကြရပါတယ်။ ဒီလိုဖြစ်လာဖို့ကိုလည်း ထရမ့်က လိုလားခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ လူသားချင်းစာနာမှုဆိုင်ရာ ကယ်ဆယ်ရေးတွေ လိုအပ်နေတဲ့ အသိုင်းအဝိုင်းတွေမှာတော့ အခြေအနေတွေ ဆိုးသထက်ဆိုးလာနေတာကို မစ္စတာ ဂရစ်ဖစ်က ထောက်ပြခဲ့ပြီး အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသမှာ အခြေအနေတွေ တနေ့တခြားဆိုးဝါးလာနေတာကို ဖြေရှင်းပေးဖို့ သမ္မတဘိုင်ဒန် အစိုးရက တုံ့ဆိုင်းနေတာနဲ့ ပတ်သက်လို့လည်း သူက ဝေဖန်ခဲ့ပါတယ်။ ပြီးခဲ့တဲ့နှစ် အောက်တိုဘာလ ၇ ရက်နေ့က အစ္စရေးပြည်သူတွေကို သတ်ဖြတ်တိုက်ခိုက်ခဲ့မှုနဲ့ ပတ်သက်လို့ ဟားမတ်စ်အဖွဲ့ကို ကယ်ဆယ်ရေး အေဂျင်စီ အကြီးအကဲတွေက အကြိမ်ကြိမ် ရှုတ်ချပြောဆိုခဲ့ကြပါတယ်။ ဒါ့အပြင် ဂါဇာနဲ့ လက်ဘနွန်က အရပ်သားတွေခံစားနေရတဲ့ ဒုက္ခတွေ အဆုံးသတ်သွားစေရေးအတွက် အမေရိကန်အနေနဲ့ ဒါ့ထက် အများကြီး ပိုဆောင်ရွက်ပေးဖို့ကိုလည်း အကြိမ်ကြိမ် တိုက်တွန်းထားပါတယ်။

ဘိုင်ဒန်နဲ့ သူ့ရဲ့ ထိပ်တန်းတာဝန်ရှိပုဂ္ဂိုလ်တွေက ဂါဇာဒေသထဲ ကယ်ဆယ်ရေး အထောက်အပံ့တွေ ထပ်ပို့ခွင့် ရရေးကို အကြိမ်ကြိမ် တောင်းဆိုခဲ့ပြီး အပြောင်းအလဲတွေ ဖြစ်အောင် လုပ်နိုင်ခဲ့ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့လည်း ကယ်ဆယ်ရေးအထောက်အပံ့နဲ့ ဖိအားက ဘယ်တော့မှ မလုံလောက်ခဲ့ပါဘူး။ အရေးပါတဲ့ စစ်ရေးအကူအညီတချို့ကို ဖြတ်တောက်နိုင်တယ်ဆိုပြီး အစ္စရေးကို မကြာသေးခင်က သတိပေးထားပေမဲ့ တကယ်တန်းလုပ်ဖို့ဆိုရင်တော့ အမေရိကန် ရွေးကောက်ပွဲပြီးချိန်အထိ ရွှေ့ဆိုင်းထားခဲ့ပါတယ်။

"လူသားချင်း စာနာထောက်ထားမှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခပြဿနာတွေကို မယိမ်းမယိုင် လိပ်ပြာသန့်သန့်နဲ့ ဖြေရှင်းမှသာ စစ်မှန်တဲ့ ခေါင်းဆောင်မှုပိုင်းလို့ ဆိုနိုင်ပါတယ်။ လူတွေရဲ့ အသက်ကို ကာကွယ်ဖို့ အမေရိကန် သံတမန်ပိုင်းဆိုင်ရာ အုတ်မြစ်ချထားမှုနဲ့ ကမ္ဘာ့စင်မြင့်ပေါ်မှာ တကယ်လုပ်ဆောင်နိုင်မှုကို ချိန်ဆကြည့်ဖို့ လိုပါတယ်" လို့ မစ္စတာ ဂရစ်ဖစ် က ပြောပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ အမေရိကန်နိုင်ငံဟာ မရှိမဖြစ်လိုအပ်တဲ့ အင်အားကြီးနိုင်ငံကြီးတစ်ခု ဖြစ်တယ်လို့ သူက ယုံကြည်နေဆဲ ဖြစ်ပါတယ်။

"ကမ္ဘာတဝန်း ပဋိပက္ခတွေ ဖြစ်ပွားနေပြီး မရေမရာ အခြေအနေမျိုးမှာ တာဝန်သိတဲ့၊ စည်းမျဉ်းလိုက်နာဆောင်ရွက်တဲ့ ခေါင်းဆောင်ပိုင်းတစ်ရပ် အမေရိကန်နိုင်ငံမှာ ပေါ်ထွန်းလာဖို့ ကမ္ဘာက မျှော်လင့်စောင့်စားနေကြပါတယ်။ ကျွန်တော်တို့က ဒါ့ထက် ပိုတောင်းဆိုလိုပါတယ်။ ဒါ့ထက်လည်း ပို ရသင့်ပါတယ်။ ဒါ့ထက် ပိုပြီးတော့လည်း မျှော်လင့်ထားပါတယ်။"