Bầu cử Quốc hội: Cuộc cạnh tranh quyền lực 'có kiểm soát'

Văn phòng Hội đồng Bầu cử quốc gia Việt Nam cho biết có tới 76.043.527 cử tri đã đi bỏ phiếu bầu Quốc hội và hội đồng nhân dân các cấp, đạt tỉ lệ 99,38%. Nhưng phía sau con số gần tuyệt đối này là nhiều điều nổi cộm.

Bước vào khu vực bầu cử với loa phát thanh diễn tả bầu cử là “nghĩa vụ thiêng liêng” trong “ngày hội non sông của đất nước”, một số cử tri tại Hà Nội và TP HCM nói với BBC News Tiếng Việt hôm 15/3rằng họ không biết ai trong danh sách ứng viên tại nơi họ được bỏ phiếu.

“Có biết ai đâu, cứ vào gạch bừa,” một cư dân tại TP HCM cho biết, đồng thời nói thêm rằng bà không được nghe nói và cũng không được mời tới buổi tiếp xúc cử tri tại nơi mình sinh sống trong quá trình các ứng viên vận động bầu cử.

Một người tại Hà Nội còn cho biết cán bộ tại phường còn chỉ cho họ nên gạch tên ai trong phiếu bầu khi họ bày tỏ sự lúng túng không biết chọn ai.

Bên cạnh đó, việc một người vừa giữ vai trò giám sát, điều phối cuộc bầu cử, vừa là ứng cử viên đại biểu Quốc hội khiến giới quan sát đặt không ít câu hỏi về sự công bằng và minh bạch.

Tuy nhiên, về mặt pháp lý, thành viên của Hội đồng Bầu cử Quốc gia không bị cấm tham gia ứng cử đại biểu Quốc hội – theo Luật Bầu cử Đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng Nhân dân và Luật Tổ chức Quốc hội.

Khi được hỏi về vấn đề này, nhà quan sát chính trị Việt Nam lâu năm Carl Thayer nói với BBC News Tiếng Việt rằng: "Việt Nam là một quốc gia độc đảng, không phải là một nền dân chủ tự do."

"Các quan chức cấp cao trong các bộ ngành cũng đang cạnh tranh trong cuộc bầu cử cùng với cấp dưới. Quy trình bầu cử của Việt Nam được cấu trúc rất chặt chẽ để tạo ra một 'môi trường cạnh tranh có kiểm soát'," ông Thayer đánh giá.

Tuy nhiên, vị giáo sư này cho rằng, dựa trên các cuộc bầu cử kể từ năm 1992 – thời điểm bầu cử Quốc hội khóa 9 – vẫn có khả năng xảy ra một vài bất ngờ, trong đó ứng cử viên địa phương giành được nhiều phiếu hơn ứng cử viên được trung ương ủng hộ.

Vừa tranh cử, vừa tổ chức bầu cử

Hội đồng Bầu cử Quốc gia là cơ quan cao nhất có nhiệm vụ tổ chức bầu cử đại biểu Quốc hội trên cả nước và chỉ đạo công tác bầu cử đại biểu hội đồng nhân dân (HĐND) các cấp.

Trong số 20 thành viên hội đồng, chỉ có ba người không tham gia ứng cử vào Quốc hội khóa 16, dựa vào danh sách chính thức, bao gồm Phó Thủ tướng thường trực Nguyễn Hòa Bình, hai phó chủ tịch Quốc hội Nguyễn Đức Hải và Trần Quang Phương.

Ông Bình, cùng với Thủ tướng Phạm Minh chính và 6 phó thủ tướng khác, sẽ rời nhiệm sở trong thời gian tới sau khi không có tên trong danh sách Ban Chấp hành Trung ương khóa 14.

Trong 17 người còn lại trong Hội đồng Bầu cử Quốc gia, có 9 người là ủy viên Bộ Chính trị.

Trong số đó có Trưởng ban Tổ chức Trung ương Lê Minh Hưng, đồng thời là ủy viên Hội đồng Bầu cử Quốc gia. Ông Hưng, một người Hà Tĩnh đang sinh sống tại Hà Nội, lại tham gia tranh cử tại Hải Phòng.

Ông được giới quan sát nhận định sẽ đảm nhiệm chức vụ thủ tướng Chính phủ, thay cho ông Phạm Minh Chính.

Bên cạnh đó, ông Trần Thanh Mẫn, Chủ tịch Quốc hội, đồng thời là Chủ tịch Hội đồng Bầu cử Quốc gia, tranh cử tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Cần lưu ý, chủ tịch Quốc hội, bên cạnh việc điều hành hoạt động của cơ quan này, cũng tham gia biểu quyết như các đại biểu khác. Người ở cương vị này cũng chịu sự chất vấn của các đại biểu khác, theo Luật Tổ chức Quốc hội 2014.

Trong trường hợp Quốc hội đưa ra một quyết định sai (ví dụ bấm nút thông qua một dự án đầu tư sai), vẫn còn tranh cãi về việc chủ tịch Quốc hội có nên chịu trách nhiệm kỷ luật thay cho cả tập thể hay không.

Đại biểu Nguyễn Bá Thuyền từng đặt câu hỏi này khi viện dẫn dự án sân bay Long Thành và đặt ra tình huống nếu Quốc hội phê chuẩn chủ trương đầu tư dự án sai.

Liên quan đến dự án này, cựu Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Sinh Hùng từng khẳng định rằng chủ tịch Quốc hội cũng không phải người đứng đầu Quốc hội theo nghĩa hành chính, nên không thể kỷ luật ông chủ tịch vì kết quả bỏ phiếu của 500 đại biểu.

"Quốc hội tức là dân, dân quyết sai thì dân chịu, chứ kỷ luật ai," ông phát biểu hồi tháng 4/2014.

Việc tổ chức bầu cử cũng được thực hiện dưới sự lãnh đạo của Đảng, theo Chỉ thị số 46-CT/TW do Bộ Chính trị ban hành vào tháng 5/2025.

Các quy tắc và thủ tục bầu cử Quốc hội và hội đồng nhân dân do Hội đồng Bầu cử Quốc gia thực thi.

Đồng thời, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã sàng lọc các ứng cử viên để đảm bảo đáp ứng các chỉ tiêu, cơ cấu đã được xác định trước, chẳng hạn như độ tuổi, cán bộ cấp trung ương, cán bộ địa phương, giới tính, dân tộc thiểu số, tôn giáo, v.v.

Cơ cấu cũng bảo đảm một số lượng các ứng viên là người không phải đảng viên.

Chẳng hạn, trong số các đại biểu Quốc hội khóa 15, có người quyền lực như Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, 77 tuổi (vào thời điểm đầu khóa), nhưng cũng có người là nông dân, như bà Quàng Thị Nguyệt ở tỉnh Điện Biên, hay nữ giáo viên Nàng Xô Vi ở Kon Tum – cả hai khi đó đều là người ngoài Đảng.

Theo Giáo sư Carl Thayer, các đơn vị bầu cử (phường) được cấu hình sao cho số lượng ứng cử viên tranh cử bị "hạn chế", thông thường có năm ứng cử viên cạnh tranh cho ba ghế, hay còn gọi là "môi trường cạnh tranh có kiểm soát".

"Đây là trường hợp của các khu vực bầu cử đông dân như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh/Bình Dương.

"Nói cách khác, 40% ứng cử viên trong bất kỳ phường nào sẽ không thành công trong cuộc tranh cử. Điều này đảm bảo rằng Quốc hội khóa mới sẽ chủ yếu bao gồm những người đáp ứng các tiêu chuẩn thể chế do Đảng Cộng sản Việt Nam và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đề ra," ông nói thêm.

Khác với các quốc hội ở nhiều quốc gia khác vốn là một nhánh quyền lực độc lập, Quốc hội Việt Nam đóng vai trò là cơ quan cụ thể hóa các chủ trương và quy định từ đảng cầm quyền thành hệ thống pháp luật, một quy trình được gọi là thể chế hóa.

Tuy nhiên, cũng có số ít đại biểu Quốc hội lên tiếng trong các phiên chất vấn, chẳng hạn trong nhiệm kỳ 15 vừa qua.

Đại biểu Nguyễn Thị Kim Thúy từ thành phố Đà Nẵng từng bày tỏ lo ngại về việc hạn chế quyền chất vấn của đại biểu HĐND với chánh án tòa án nhân dân (TAND), viện trưởng viện kiểm sát nhân dân (VKSND), vào thời điểm Quốc hội thảo luận về dự thảo nghị quyết sửa đổi Hiến pháp và dự thảo Luật Tổ chức chính quyền địa phương (sửa đổi) hồi tháng 5/2025.

"Nếu vậy thì dân bị oan sai sẽ nhờ cậy ai chất vấn để bảo vệ quyền lợi của họ?" bà đặt câu hỏi.

Đại biểu Phạm Khánh Phong Lan đến từ TP HCM được biết đến với nhiều phát biểu gai góc liên quan đến vấn đề an toàn thực phẩm.

"Lực lượng thanh tra chúng tôi đi đến đâu là hàng hóa giấu hết. Tất cả các nhà thuốc nói không bán thực phẩm chức năng," bà phát biểu hồi tháng 5/2025 khi Quốc hội thảo luận về dự án luật Thanh tra sửa đổi.

Bà cũng đặt câu hỏi liệu việc sửa đổi Luật Thanh tra liệu có nâng cao hiệu quả công tác thanh tra hay không.

Tuy nhiên, các chuyên gia nói với BBC News Tiếng Việt rằng chức năng phản biện của Quốc hội đang dần mai một, đặc biệt trong bối cảnh những chương trình cải cách được diễn ra nhanh chóng kể từ khi Tổng Bí thư Tô Lâm lên nắm quyền từ tháng 8/2024.

Việc thông qua 30% tổng số luật của cả nhiệm kỳ chỉ trong kỳ họp cuối cùng của Quốc hội khóa 15 vào tháng 10-11/2025 cho thấy một guồng quay làm việc kỷ lục và các đại biểu không có thời gian phản biện, đánh giá tác động chính sách.

Thực chất, chức năng phản biện của các đại biểu Quốc hội chủ yếu bị chi phối bởi sự lãnh đạo của Đảng. Bên cạnh đó, nó cũng bị ảnh hưởng một phần bởi xung đột lợi ích từ lâu đã gây nhức nhối.

Trong cuốn sách Bàn về Quốc hội của cựu Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội Việt Nam Nguyễn Sĩ Dũng, ông bình luận rằng những đại biểu Quốc hội đang là cấp dưới hành chính của các bộ trưởng (như thứ trưởng, tổng cục trưởng) sẽ rất khó thực hiện chức năng phản biện.

"Rõ ràng, không thể phê phán, không thể phản biện chính sách của cấp trên trước Quốc hội được. Đây là biểu hiện rất đặc trưng của sự xung đột lợi ích. Giải pháp để khắc phục xung đột lợi ích là không cơ cấu các quan chức hành chính làm đại biểu Quốc hội hoặc nếu đã cơ cấu thì chuyển về Quốc hội làm đại biểu chuyên trách," ông Dũng biện luận trong cuốn sách xuất bản năm 2017.

Quay trở về nhiệm kỳ của các đại biểu khóa mới, Giáo sư Carl Thayer cho rằng có khả năng Đảng Cộng sản Việt Nam "sẽ kiểm soát Quốc hội khóa 16 nhiều hơn so với các nhiệm kỳ trước vì môi trường cạnh tranh có kiểm soát sẽ làm tăng số lượng cán bộ cấp cao được bầu."

"Đây là kết quả của việc ông Tô Lâm thực hiện cải cách tinh gọn, tái cấu trúc các ủy ban của Quốc hội và tăng cường vai trò của các đảng ủy."