Франция: Суриялик жиҳодчиларнинг француз хотинлари ўз ватанларига қайтишди. Нега Макрон фикрини ўзгартирди? Dunyo

Франция "Исломий давлат" (ИД) нинг аёл аъзоларини мамлакатга қайтишига қаршилик кўрсатиб келаётган эди, бироқ кутилмаганда Суриядан энг катта миқёсда репатриацияни амалга оширди. 16 нафар она ва 35 нафар вояга етмаганлар уйларига қайтди. Қайтган барча аёллар дарҳол ҳибсга олинди. Франция сиёсатидаги бу ўзгаришлар ортида нима турибди?

"Исломий давлат" кўплаб мамлакатларда тақиқланган террорчи ташкилотдир.

Гимнастикадан ИДгача

Эмили Кёниг Франция шимоли-ғарбидаги Бретан вилоятидаги кичик шаҳарчада туғилган. Эмилининг маҳаллий жандарм бўлиб ишлаган отаси у икки ёшида эканида оиласини ташлаб кетади. Шунга қарамай, Эмили отаси ҳақида охиригача меҳр билан гапирарди. Кёнигнинг онаси Эмили ва учта катта фарзандини ёлғиз тарбиялаган.

Алоқадор мавзулар:

Мактабда Эмили гимнастика билан шуғулланган, ва айтишларича, буни яхши эплаган, лекин тиззасидан олган жароҳати туфайли гимнастикани тарк этишга мажбур бўлган. У мактабни тугатмай ишлай бошлади.

17 ёшида Эмили Кёниг динга қизиқиб, исломни қабул қилган. Кейинчалик у шундан кейин ҳам бир мунча вақт тунги клубда ишлагани ва гиёҳванд моддалар истеъмол қилгани учун ўзини койирди. Тез орада у жазоирлик эркакка турмушга чиқди ва икки фарзанд кўрди. Кейинчалик Кёнигнинг танишлари эри у билан шавқатсиз муносабтда бўлгани, кейин эса гиёҳванд моддалар савдоси учун қамоққа тушганини айтишган. Эмили эри билан ажрашган.

У Франциядаги ҳаётни ёқтирмасди. Унинг айтишича, у либоси туфайли бир неча бор қўполлик ва ҳақоратларга дуч келган - у кўзлари тор тирқишдан кўриниб турадиган қора абая ва ниқоб киярди. 2011 йилда Франция кўчаларда, жамоат транспортида ва жамоат муассасаларида юзни ёпишни тақиқлаган эди. Аммо танишларнинг эслашларича, Кёниг тизимга қарши чиқишдан хурсанд эди. Ана ўшанда у радикал исломчилар билан фаол мулоқот қилган.

Кёниг билан учрашган социолог Рафаэль Лиожье шундай эслайди: "Мени унинг террорчи ташкилотлар сафига қўшилган бошқа аёлларга қараганда радикалроқ кайфиятдалиги ҳайратга солди».

2012 йилда икки фарзандини Францияда қолдириб, 27 ёшли Эмили Кёниг Сурияга жўнаб кетди. Бир пайтлар Кёниг билан суҳбатлашган яна бир социолог Аньес де Феонинг айтишича, Сурияга кетган кўплаб аёллардан фарқли ўлароқ, Кёниг буни эр ёки йигитининг таъсири остида эмас, ўзи қилган.

Сурияда Кёниг "Исломий давлат"нинг ташвиқот қуролига айланди ва ижтимоий тармоқларда кўплаб видеоларни жойлаштирди. Видеолардан бирида у қўлида жанговар милтиқ билан ИШИДни қўллаб-қувватлашга чақиради. Бошқа томондан, у ўз фарзандларига тарғибот хабарларини юборади. БМТ маълумотларига кўра, Суриядан Кёниг Франциядаги танишларига бир неча бор қўнғироқ қилган ва уларни терактлар уюштиришга ундаган.

Кёниг Францияда худди Шамима Бегум Британияда бўлгани каби танилган. У террорчилар рўйхатига киритилган ва БМТ ва АҚШ санкциялари остида.

Шунга қарамай, Кёниг Франция томонидан уйига қайтарилган 16 аёл орасида эди. Ҳозирда 37 ёшли Эмили Кёниг Сурияда бўлган вақтида беш фарзандни дунёга келтирган ва икки марта бева қолган.

Миссия муваффақиятсиз тугади

Июль ойида Франция ҳам "Исломий давлат"нинг асирдаги жиҳодчилар лагерларида бўлган французлар ва уларнинг оилаларини ватанига қайтарди. 35 нафар вояга етмаган бола ва 16 нафар аёл Парижга олиб келинган.

Франс пресс манбасининг таъкидлашича, барча аёллар зудлик билан ҳибсга олинган - улардан камида саккиз нафари аввал Францияда федерал қидирувда бўлган, қолганларини ҳибсга олиш учун ордер берилган. Болалар васийлик ва ҳомийлик органларига топширилган.

Франция кўп йиллар давомида ўз фуқароларининг Суриядан қайтишига монелик қилди - буни нафақат сиёсатчилар, балки жамият ҳам хоҳламади. Франция 2015 йилдаги терактларни оғир бошдан кечирди, жиҳодчилар деярли бир вақтнинг ўзида бир нечта ресторанларга ҳужум қилган, Батаклан концерт залида қирғин содир бўлган ва "Стад де Франс" стадиони яқинида портлашлар янграганди. 130 киши ўлди - бу мамлакат тарихидаги терактлар қурбонларининг энг кўп сонидир.

Ҳужумлар учун жавобгарликни "Исломий давлат" ўз зиммасига олди. Ва бироздан кейин маълум бўлдики, ҳужум қилганларнинг бир нечтаси бир пайтлар ИШИДга кетган, кейин Европага қайтган европаликлар экан.

Сўнгги йилларда инсон ҳуқуқлари фаоллари Францияни ҳаракатсизлиги ва фуқароларини қайтаришни истамагани учун танқид қилиб келади. Франция ҳар бир ишни алоҳида кўриб чиқишини айтди, баъзан бир нечта болани қайтарди ҳам, лекин кейин қизларини ватанига қайтаришни сўраган оилаларнинг илтимосларини эътиборсиз қолдирди.

Франция Европанинг бошқа давлатларидан тобора фарқланиб бормоқда, дейди Human Rights Watch ташкилотининг терроризмга қарши кураш бўйича эксперти Летта Тайлер.

"Бошқа давлатлар ўз фуқароларини фаол қайтара бошладилар. Фақат бу йил Албания, Австрия, Бельгия, Дания, Германия, Голландия, Россия, Швеция ва Буюк Британия ўз фуқароларини ватанига қайтаришди. Австрия ўнлаб одамларни, Германия 37 кишини ватанига қайтарди", дейди Тайлер.

Франция эса 2016 йилдан бери 126 нафар вояга этмаган болани Суриядан олиб чиқиб кетган. "Ҳозирги репатриация ажойиб янгилик бўлса да, миссия якунланди деб айтиш қийин, - дейди Летта Тайлер. - Франция ҳақиқатан ҳам стратегиясини ўзгартирганини кўрсатиши ва қолган фуқароларини олиши керак. Агар бу содир бўлса, катталар жиноий жавобгарликка тортилиши мумкин, агар ўринли бўлса».

Турли манбаларга кўра, Сурия шимоли-шарқидаги курд лагерларида 150-200 нафар француз боласи ва 70-80 нафар аёл ҳамон сақланмоқда. Яна 60 га яқин француз эркаклар гавжум қамоқхоналарда қолган.

"Дунёнинг 60 та давлатидан 40 000 дан ортиқ эркак, аёл ва болалар бундай лагерь ва қамоқхоналарда сақланади. Уларнинг ҳеч бири тегишли жараёндан ўтмаган, бу эса уларнинг асосий ҳуқуқларини қўпол равишда поймол қилишдир", дейди HRW вакили Летта Тайлер.

Сайловдан кейин

Франция расмийлари кайфиятидаги ўзгариш мамлакатда ўтказилган сайловларга бевосита боғлиқ, деqди Би би сига ўз исми сир қолишини сўраган француз сиёсатчиси.

Охирги президентлик сайловлари олдидан бир неча ой президент Эммануэл Макрон учун жуда қийин бўлди. Ўтган йилнинг охирида, муболағасиз, Европа етакчиси деб аталган Ангела Меркел истеъфога чиқди. Унинг асосий стратегик ҳамкори Макрон бир муддат ёлғиз қолди. Меркелнинг барқарорликни кафолатлашига ва энг қийин вазиятлардан олиб чиқиш қобилиятига эга эканлигига ўрганиб қолган европаликлар эҳтиёткор бўлиб қолди. Вазиятни мамлакатдаги ички рақобат янада оғирлаштирди - Макроннинг сайловлардаги рақиби Марин Ле Пен ижтимоий сўровларда доимий равишда юқори натижалар кўрсатди. Февраль ойида эса Украинада уруш бошланди.

Бундай вазиятда Макрон сайловда таваккал қилишни истамади - жиҳодчиларнинг хотинлари Суриядан қайтиши унга очко қўшмайди. Апрель ойида Макрон сайловларнинг иккинчи босқичида ғалаба қозониб, сўнгги 20 йил ичида қайта сайланган биринчи Франция президентига айланди.

Бундан ташқари, Суриядан қайтган аёлларни қўйиб юборган айрим давлатлардан фарқли ўлароқ, улар дарҳол Францияда ҳибсга олинди - бу французларни хавф йўқлигига ишонтириши керак, дейди Би-би-си манбаси.

Аммо Франциянинг бу муаммони ҳал қила бошлаганининг яна бир сабаби бор. Террор ташкилотлари бўйича тадқиқотчи Вера Миронованинг айтишича, унинг маълумотларига кўра, ҳозирда ИШИД жангариларининг хотинлари учун лагерлар тозалана бошлаган: "Кўпчилик экстрадиция қилинмоқда, улар у ерда жуда узоқ вақт ушлаб турилган. Ҳозир ниманидир ёпиш, камайтиришни исташади.

«Лагерларда ўзгаришлар ҳақиқатан ҳам содир бўлмоқда», дейди май ойида иккита асосий лагерга - Ал-Хол ва Рожга ташриф буюрган Летта Тайлер.

"Ҳозирда Ал-Холдан кичикроқ бўлган Рож лагерининг кенгайиши давом этмоқда. У ерга зўравонлик, талончилик ҳукм сураётган Ал-Холдан нисбатан мўътадилроқ ҳисобланган аёллар ва уларнинг болалари кўчирилмоқда. "Исломий давлат" устидан назорат кучли. "Аммо «хавфсизроқ» лагерь бўлган Рож ҳам аслида битта эмас. У ердаги шароитлар минимал стандартларга жавоб бермайди. Сув кўпинча ифлос, касалликлар кенг тарқалган ва таълим етарли эмас. Бу лагерларда реабилитация қилиб бўлмайди", дейди Тайлер.

Ҳозир фақат Ал-Ҳолда, уч квадрат километр майдонда 55 минг киши, жумладан сурияликлар, ироқликлар ва учинчи давлат фуқаролари бор.

"Сўнгги дақиқаларгача бу аёлларни умуман қайтаришни истамаган икки давлат бор эди - булар Франция ва Тожикистон. Лекин ҳозир ҳатто тожикистонликлар ҳам олиб кетилмоқда", дейди Вера Миронова.

Хавфлар

"Исломий давлат"га кетган аёлларнинг аксарияти шундай воқеаларни айтиб беришади: гўё мусулмон аёлларнинг танлови кам эди, улар Сурияда уларни нима кутаётганини билмай, эрлари учун кетишган. Аёлларнинг айтишича, ИШИД сафида яшаган йиллар давомида ҳеч қачон қурол кўрмаган, уйда ўтириб, фарзандларини тарбиялаган. Улар оналарига уйга қайтиб, оддий ҳаёт кечиришни орзу қилганликларини, ҳафсаласи пир бўлганликларини, хатога йўл қўйганликларини ёзадилар.

HRW вакили Летта Тайлер фикрича, ҳақиқат ўрталиқда.

"Кўп аёллар жабрланувчидан жиноятчига айланишади. Аёлларнинг баъзилари Сурия шимоли-шарқига борганларида ҳали бола эдилар. Кўпчилик «халифалик» деб аталган давлатга етиб борган ва ҳақиқатдан ҳам уйига банди қилинган. Улар ИД эркаклари томонидан таҳқирланган. Агар улар ажрашишга ёки қочиб кетишга ҳаракат қилсалар, қамоққа тушарди», - дейди Тайлер.

Унинг фикрича, ҳар бир аёлни бирданига қоралашга уринмасдан, уларга алоҳида баҳо бериш керак.

"Францияда кучли жиноят маҳкама тизими мавжуд. Мамлакат 2015 йилда Париждаги терактлар учун 20 кишини жиноий жавобгарликка тортди. Хавфсизлик бўйича экспертлар ва инсон ҳуқуқлари фаоллари Франция ва бошқа мамлакатларни ўз фуқароларини Сурия шимоли-шарқида қолдириш катта хавф туғдириши ҳақида бир неча бор огоҳлантирган." Бу одамлар қочиб қутулиши мумкин бўлган ва болалар ИШИДга ёлланиши мумкин бўлган жойлардир. Агар биз масъулиятни бошқаларга топширишда давом этсак, Франция хавфсизроқ бўлмайди. Бунинг ўрнига, ИШИДнинг одам ёллаш имконияти кўпроқ бўлади, жумладан, ота онасининг жинояти учун жазолаб бўлмайдиган болалар", дейди Тайлер.

Аммо Европада кўпчилик ҳали ҳам муаммони кўрмоқда - ва бу муаммо айнан судловда. Бу аёлларни айблаш учун прокуратура кучли далиллар базасини яратиши керак: ҳар бир ҳолатда алоҳида. Аммо амалда кўп йиллар олдин уйдан минглаб километр узоқликда содир этилган потенциал жиноятларни текшириш жуда қийин.

Мисол учун, Россияда Сурия лагерларидан қайтган бир неча аёлга қамоқ жазоси берилди, аммо болалар 18 ёшга тўлгунча кечиктирилди. Чеченистонда эса аёллар қонун бўйича умуман жиноий жавобгарликка тортилмаган. Эксперт Вера Миронова буни жиддий муаммо деб билади.

"Агар улар вояга етган бўлсалар,"эри ортидан кетган" деган баҳона ўтмайди. Улар қаерга кетаётганини яхши биларди. Мен шахсан битта жуда чалкаш ишни биламан, унда қиз кетаётганда 15 ёшда эди», дейди Миронова.

Унинг сўзларига кўра, аксарият журналистлар маълумотни бу аёлларнинг оналаридан олишади, оналар эса: "Бахтсиз қизим Мосулда адашиб қолди", деб драматизация қилади.

"Мен уларга шуни айтаман: Мосулдаги қизлар адашгани йўқ. У беш чегара орқали у ерга қандай етиб борди? Эри уни олиб кетди, дейди улар. Агар эри мажбуран олиб кетган бўлса, нега полицияга хабар бермадингиз? Улар аввал қилган ишини яна қилиши мумкин: пул тўплаш, одам ёллаш ва эркакларга логистик ёрдам. Баъзи мамлакатларда улар ҳали ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум эмас. Мен АҚШда яшайман, агар болани уйда ёлғиз қолдирсангиз, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум бўласиз. Ва бу ерда аёл ноқонуний равишда болаларни Сурияга террористга қўшилиш учун олиб кетган. Мен уларнинг ёзишмаларида: бизнинг ягона вазифамиз - болаларни ўлган оталари учун қасос оладиган тарзда тарбиялашдир, деб айтишганларини кўрганман.»

Жиҳодчи хотинларнинг радикаллашув даражасидан қатъи назар, ҳуқуқ ҳимоячилари давлатлар ўз фуқароларини қайтариб олиб кетиши кераклигини таъкидламоқда. Ал-Ҳол ва Рож лагерлари курдлар томонидан қўриқланади: улар аёлларни суд қилмоқчи бўлган тақдирда ҳам, бу ҳукмни дунё ҳамжамияти ҳеч қачон тан олмайди. Лагерларда аёллар ҳуқуқий мавҳумликда қолган.

Ўтган йили Рож лагерида бўлган француз аёл диабетнинг оғир шакли билан боғлиқ асоратлар туфайли вафот этди. Умрининг сўнгги ойларида у ўз адвокатлари орқали Франция ҳукуматига уни даволаниш учун олиб кетиш илтимоси билан бир неча бор мурожаат қилган. Аёл олти ёшли қизини қолдирди - ҳозир қиз Францияга олиб кетилди.

Қайтган аёлларнинг адвокатлари уларнинг барчаси ҳуқуқ-тартибот идоралари билан ҳамкорлик қилишга ва тергов саволларига батафсил жавоб беришга тайёрлигини айтишмоқда. Эмили Кёнигнинг адвокати Эммануэл Дауд аввалроқ у адолатдан қочмаслигини ва болаларни тарбиялаш орқали нормал ҳаётга қайтишни орзу қилишини ваъда қилган эди.

Кёнигнинг ўзи ўтган йили Франс-Прессга берган интервьюсида шундай деган эди: "Мен тўрт йилдан бери қамоқдаман, буни ҳисобга олиш керак. Нега қамоққа тушишим кераклигини тушунмаяпман. Бу адолатсизлик. Мен ҳеч нарса қилмаганман. Ҳеч кимни отмаганман. Уй бекаси эдим".

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: @bbcuzbek