Сарез кўли - Помирнинг уйқудаги аждарҳоси

Сарез кўли Тожикистон Тоғли Бадахшонининг денгиз сатҳидан 2400 баландлигида жойлашган. Сарез кўлини Помирнинг дурдонаси деб аташади. Би-би-си Рус хизмати мухбири Анора Саркорова фоторепортажи.

Баланд тоғлик қўйнида пайдо бўлган Сарез Помирнинг марвариди ҳисобланади. Тоғ кўли 1911 йили юз берган 7 балли вайронакор зилзила оқибатида пайдо бўлган. Кўл ўрнида бўлган уч қишлоқ аҳолиси нобуд бўлган. Қишлоқлардан бирининг номи билан кўлни ҳам Сарез деб атай бошлаганлар. Анора Саркорова фотосурати.
Сурат тагсўзи, Баланд тоғлик қўйнида пайдо бўлган Сарез Помирнинг марвариди ҳисобланади. Тоғ кўли 1911 йили юз берган 7 балли вайронакор зилзила оқибатида пайдо бўлган. Кўл ўрнида бўлган уч қишлоқ аҳолиси нобуд бўлган. Қишлоқлардан бирининг номи билан кўлни ҳам Сарез деб атай бошлаганлар. Анора Саркорова фотосурати.
Зилзила икки тоғни бирлаштириб 567 метрли тўғонни ҳосил қилган. Зилзила кучи ҳатто Петербург шаҳри яқинидаги Пулковская сейсмик станциясида ҳам қайд қилинган.
Сурат тагсўзи, Зилзила икки тоғни бирлаштириб 567 метрли тўғонни ҳосил қилган. Зилзила кучи ҳатто Петербург шаҳри яқинидаги Пулковская сейсмик станциясида ҳам қайд қилинган.
Ер қимирлашидан фақат бир чол ва икки бола тирик қолган. Улар тунда қандай қилиб бирданига ҳамма томон ғувиллаб, тоғлар ҳаракатга келганини, тошлар ва кўчкилар пастга отилганини ҳикоя қилиб берганлар. Уч қишлоқда 100 дан ортиқ одам яшаган. Улкан тоғнинг қулаб Мурғоб дарёсини тўсиб қўйгани оқибатида одамлар ўша заҳотиёқ ҳалок бўлганлар.
Сурат тагсўзи, Ер қимирлашидан фақат бир чол ва икки бола тирик қолган. Улар тунда қандай қилиб бирданига ҳамма томон ғувиллаб, тоғлар ҳаракатга келганини, тошлар ва кўчкилар пастга отилганини ҳикоя қилиб берганлар. Уч қишлоқда 100 дан ортиқ одам яшаган. Улкан тоғнинг қулаб Мурғоб дарёсини тўсиб қўйгани оқибатида одамлар ўша заҳотиёқ ҳалок бўлганлар.
Ҳамма томони тоғ билан тўсилган дарага сув йиғила бошлаган ва кўмилган Сарез қишлоғи ўрнига Сарез кўли юзага келган. Помирнинг Бартанг водийсида рўй берган фожеа ҳақида анча вақтдан кейин хабардор бўлганлар. Ҳудуд ташқи дунёдан буткул узилган бўлган, фақат Шўролар замонида бу ерга автомобил йўли тортиб келинган.
Сурат тагсўзи, Ҳамма томони тоғ билан тўсилган дарага сув йиғила бошлаган ва кўмилган Сарез қишлоғи ўрнига Сарез кўли юзага келган. Помирнинг Бартанг водийсида рўй берган фожеа ҳақида анча вақтдан кейин хабардор бўлганлар. Ҳудуд ташқи дунёдан буткул узилган бўлган, фақат Шўролар замонида бу ерга автомобил йўли тортиб келинган.
Одамлар бир қирдан иккинчи қирга ўтишда дор йўллар қурганлар, юқоридан пастлаш учун зина ва супалар барпо этганлар. Тоғдан тушган улкан тошлар бу йўлакларнинг ҳаммасини вайрон қилган. Олимлар Сарез кўлини Марказий Осиёнинг ухлаб ётган аждарҳоси деб атайдилар. Уларнинг ҳисоб-китобига кўра, агар кўл вайрон бўлса, Тожикистон, Ўзбекистон, Қирғизистон, Афғонистон ва Туркманистон ҳудудлари сув остида қолиб кетади, олти миллион одам жабр кўриши мумкин.
Сурат тагсўзи, Одамлар бир қирдан иккинчи қирга ўтишда дор йўллар қурганлар, юқоридан пастлаш учун зина ва супалар барпо этганлар. Тоғдан тушган улкан тошлар бу йўлакларнинг ҳаммасини вайрон қилган. Олимлар Сарез кўлини Марказий Осиёнинг ухлаб ётган аждарҳоси деб атайдилар. Уларнинг ҳисоб-китобига кўра, агар кўл вайрон бўлса, Тожикистон, Ўзбекистон, Қирғизистон, Афғонистон ва Туркманистон ҳудудлари сув остида қолиб кетади, олти миллион одам жабр кўриши мумкин.
Табиий ҳосил бўлган сув омборини ҳаракати секинлаштирилган улкан минага ҳам қиёслайдилар. Сарез юқори сейсмик зонада жойлашган ва агар кучли зилзила юз берса, миллиардлаб тонна тоғ жисмлари кўлга қулаши мумкин. Бунинг натижасида сув, тош ва лойдан иборат оқим пайдо бўлиши ва унинг баландлиги 100 метрдан 250 метргача етиши мумкин. Бундай улкан оқим бир неча дақиқада бутун бошли шаҳар ва масканларни ер юзидан супуриб ташлаши мумкин.
Сурат тагсўзи, Табиий ҳосил бўлган сув омборини ҳаракати секинлаштирилган улкан минага ҳам қиёслайдилар. Сарез юқори сейсмик зонада жойлашган ва агар кучли зилзила юз берса, миллиардлаб тонна тоғ жисмлари кўлга қулаши мумкин. Бунинг натижасида сув, тош ва лойдан иборат оқим пайдо бўлиши ва унинг баландлиги 100 метрдан 250 метргача етиши мумкин. Бундай улкан оқим бир неча дақиқада бутун бошли шаҳар ва масканларни ер юзидан супуриб ташлаши мумкин.
Кўлдаги сув сатҳи ҳар куни 25 сантиметр кўтарилмоқда. Сарез доим кузатув остида. Кўлгача автойўл йўқ ва қутқарувчилар оғир жиҳозларини елкаларига осиб тоғ сўқмоқларидан кўтарилиб боришлари керак бўлади. Охирги марта кўлнинг аҳволи Шўролар замонида жиддий таҳлил қилинган. Ўша пайтда Сарезда олимлар кечасию-кундузи навбатчилик қилганлар. Бугун бундай мониторинг учун Тожикистонинг пули йўқ.
Сурат тагсўзи, Кўлдаги сув сатҳи ҳар куни 25 сантиметр кўтарилмоқда. Сарез доим кузатув остида. Кўлгача автойўл йўқ ва қутқарувчилар оғир жиҳозларини елкаларига осиб тоғ сўқмоқларидан кўтарилиб боришлари керак бўлади. Охирги марта кўлнинг аҳволи Шўролар замонида жиддий таҳлил қилинган. Ўша пайтда Сарезда олимлар кечасию-кундузи навбатчилик қилганлар. Бугун бундай мониторинг учун Тожикистонинг пули йўқ.
Халқаро ташкилотлар ёрдам қўлини чўзганлар. Махсус жиҳозлар сув тубидаги овозни ҳам илғай олади ва табиий офат рўй берса, радио ва овозли сигналлар яқин атрофдаги аҳоли масканларига тарқатилади. Сарезга бевосита яқинликда 10 та Помир қишлоғи жойлашган. Тоза ичимлик сувига етиш миллионлаб Марказий Осиё яшовчилари учун муаммо. Сарез бу йўлда муаммо ечими бўлиши мумкин.
Сурат тагсўзи, Халқаро ташкилотлар ёрдам қўлини чўзганлар. Махсус жиҳозлар сув тубидаги овозни ҳам илғай олади ва табиий офат рўй берса, радио ва овозли сигналлар яқин атрофдаги аҳоли масканларига тарқатилади. Сарезга бевосита яқинликда 10 та Помир қишлоғи жойлашган. Тоза ичимлик сувига етиш миллионлаб Марказий Осиё яшовчилари учун муаммо. Сарез бу йўлда муаммо ечими бўлиши мумкин.
Бироқ Тожикистонда тоғ кўлининг сувидан фойдаланиш йўлидаги лойиҳалар учун маблағ йўқ. Ушбу масала 2015 йил июн ойи бошида Душанбеда ўтказилган сув форумида ҳам муҳокама этилди. Ушбу анжуманда қатнашган БМТ Бош котиби Пан Ги Мун Сарез кўлини бориб кўрди.
Сурат тагсўзи, Бироқ Тожикистонда тоғ кўлининг сувидан фойдаланиш йўлидаги лойиҳалар учун маблағ йўқ. Ушбу масала 2015 йил июн ойи бошида Душанбеда ўтказилган сув форумида ҳам муҳокама этилди. Ушбу анжуманда қатнашган БМТ Бош котиби Пан Ги Мун Сарез кўлини бориб кўрди.
Тожикистон сув ресурсларига бой мамлакат. Ҳар йили мамлакат ҳудудида 64 миллиард кубометр сув йиғилади, бу минтақадаги дарё сувларининг 60 фоизи деганидир. Улкан гидроэнергетик имконияти бўлса-да, Тожикистон фақат 4 фоизидан фойдаланади. Бундан ташқари, аҳоли олти ой мобайнида қаттиқ электр қуввати тақчиллиги билан юзма-юз келади.
Сурат тагсўзи, Тожикистон сув ресурсларига бой мамлакат. Ҳар йили мамлакат ҳудудида 64 миллиард кубометр сув йиғилади, бу минтақадаги дарё сувларининг 60 фоизи деганидир. Улкан гидроэнергетик имконияти бўлса-да, Тожикистон фақат 4 фоизидан фойдаланади. Бундан ташқари, аҳоли олти ой мобайнида қаттиқ электр қуввати тақчиллиги билан юзма-юз келади.
Тожикистон гидроэнергетик имкониятлари йилига 527 миллиард кВт/соатга тенг деб кўрилади. Бу барча Марказий Осиё мамлакатлари ҳозир истеъмол қилаётган миқдордан уч баробар кўп. Гидроэнергоресурс захиралари бўйича Тожикистон дунёда саккизинчи ўринни эгаллайди. Биринчи ўринда Хитой, сўнг Россия, АҚШ, Бразилия, Заир, Ҳиндистон ва Канада.
Сурат тагсўзи, Тожикистон гидроэнергетик имкониятлари йилига 527 миллиард кВт/соатга тенг деб кўрилади. Бу барча Марказий Осиё мамлакатлари ҳозир истеъмол қилаётган миқдордан уч баробар кўп. Гидроэнергоресурс захиралари бўйича Тожикистон дунёда саккизинчи ўринни эгаллайди. Биринчи ўринда Хитой, сўнг Россия, АҚШ, Бразилия, Заир, Ҳиндистон ва Канада.
Тожикистон ва қўшни Қирғизистон электр энергияси тақчиллигини янги гидроэлектр старнциялари барпо этиш билан ҳал қилиш мумкин деб ҳисоблайдилар. Янги ГЭСлар қурилиши бу икки мамлакатга энергетика мустақиллигига эришишга, минтақанинг қолган мамлакатларига эса электр қувввати муаммосини ҳал этишга имконият беради, деб ишонади Душанбе ва Бишкек.
Сурат тагсўзи, Тожикистон ва қўшни Қирғизистон электр энергияси тақчиллигини янги гидроэлектр старнциялари барпо этиш билан ҳал қилиш мумкин деб ҳисоблайдилар. Янги ГЭСлар қурилиши бу икки мамлакатга энергетика мустақиллигига эришишга, минтақанинг қолган мамлакатларига эса электр қувввати муаммосини ҳал этишга имконият беради, деб ишонади Душанбе ва Бишкек.
Бироқ бунинг учун сармояларни топиш осон эмас, чунки ГЭСлар қурилишига Ўзбекистон билан Қозоғистон қарши. Тошкент билан Остонанинг хавотирига кўра, янги гидроиншоотлар минтақада жиддий экологик муаммоларни келтириб чиқаради ва қуйи оқимдаги мамлакатлар - Ўзбекистон, Қозоғистон ва Туркманистонда суғориш учун сув етишмовчилигига олиб келади. Ҳозирча томонлар кўп йиллик баҳсда бир ечимга келолганлари йўқ.
Сурат тагсўзи, Бироқ бунинг учун сармояларни топиш осон эмас, чунки ГЭСлар қурилишига Ўзбекистон билан Қозоғистон қарши. Тошкент билан Остонанинг хавотирига кўра, янги гидроиншоотлар минтақада жиддий экологик муаммоларни келтириб чиқаради ва қуйи оқимдаги мамлакатлар - Ўзбекистон, Қозоғистон ва Туркманистонда суғориш учун сув етишмовчилигига олиб келади. Ҳозирча томонлар кўп йиллик баҳсда бир ечимга келолганлари йўқ.
Иқлим ўзгариши Тожикистонда табиий офатлар сони кескин ортишига олиб келаяпти. Охирги 10 йилда табиий офатлар оқибатида юзлаб инсонлар ҳаётдан кўз юмган, мамлакат иқтисодига етказилган зарар 1 миллиард доллардан зиёдни ташкил этган. Тожикистонлик олимлар ҳисоб-китобига кўра, охирги ярим асрда йиллик ўртача ҳаво ҳарорати Целсий шкаласи бўйича 1 даражага кўтарилган. Бу Тожикистон тоғларидаги 1000 дан ортиқ музликларнинг эришини тезлаштирган.
Сурат тагсўзи, Иқлим ўзгариши Тожикистонда табиий офатлар сони кескин ортишига олиб келаяпти. Охирги 10 йилда табиий офатлар оқибатида юзлаб инсонлар ҳаётдан кўз юмган, мамлакат иқтисодига етказилган зарар 1 миллиард доллардан зиёдни ташкил этган. Тожикистонлик олимлар ҳисоб-китобига кўра, охирги ярим асрда йиллик ўртача ҳаво ҳарорати Целсий шкаласи бўйича 1 даражага кўтарилган. Бу Тожикистон тоғларидаги 1000 дан ортиқ музликларнинг эришини тезлаштирган.
Экспертлар ҳисоб-китобига кўра, 2050 йилда Ер аҳолисининг сони 9 миллиарддан ортади, бу эса сув истеъмолини янада кўпайтиради. БМТ ҳисоб-китоби бўйича, дунёда 750 миллионга яқин одам тоза ичимлик сувидан фойдалана олмайди, 2,5 млрддан ортиқ кишининг энг оддий санитар шароити ҳам йўқ. Яна 1,3 млрд киши электр қувватидан фойдалана олмайди. Аҳвол бундан кеийн янада оғирлашиб боради, бунга глобал иқлим ўзгариши ва демографик вазият таъсир кўрсатади.
Сурат тагсўзи, Экспертлар ҳисоб-китобига кўра, 2050 йилда Ер аҳолисининг сони 9 миллиарддан ортади, бу эса сув истеъмолини янада кўпайтиради. БМТ ҳисоб-китоби бўйича, дунёда 750 миллионга яқин одам тоза ичимлик сувидан фойдалана олмайди, 2,5 млрддан ортиқ кишининг энг оддий санитар шароити ҳам йўқ. Яна 1,3 млрд киши электр қувватидан фойдалана олмайди. Аҳвол бундан кеийн янада оғирлашиб боради, бунга глобал иқлим ўзгариши ва демографик вазият таъсир кўрсатади.
Кутилишича, иқлим ўзгариши оқибатида Ер юзидаги аҳолининг қарийб 50 фоизи кучли сув етишмовчилигига дуч келади. Сув билан боғлиқ табиий офатлар 60 миллиард долларлик иқтисодий зарар етказади, қурғоқчилик ва саҳролашиш эса бутун дунё бўйлаб қарийб 1,5 миллиард кишини даромад топиш имкониятларидан маҳрум этади. Фото ва матн муаллифи Би-би-си Рус хизмати мухбири Анора Саркорова.
Сурат тагсўзи, Кутилишича, иқлим ўзгариши оқибатида Ер юзидаги аҳолининг қарийб 50 фоизи кучли сув етишмовчилигига дуч келади. Сув билан боғлиқ табиий офатлар 60 миллиард долларлик иқтисодий зарар етказади, қурғоқчилик ва саҳролашиш эса бутун дунё бўйлаб қарийб 1,5 миллиард кишини даромад топиш имкониятларидан маҳрум этади. Фото ва матн муаллифи Би-би-си Рус хизмати мухбири Анора Саркорова.