Буюк гуржи ёзувчиси Отар Чиладзенинг иккинчи китоби инглиз тилида

Марҳум Отар Чиладзе шубҳасиз 20-нчи аср охири ва 21-нчи аср бошида яшаган энг буюк гуржи ёзувчиси бўлса керак. Бу йил март ойида у 80 ёшга тўлган бўларди.

Отар Чиладзенинг китобларини инглиз тилига таржима қилган Доналд Райфилднинг айтишича агарда Нобел совринига лойиқ биронта гуржи бор бўлса - бу Отар Чиладзе эди. Совет Иттифоқи даврида китоблари миллионлаб ўқувчилар орасида машҳур бўлган ёзувчи 2009 йилнинг 1 октябрида оламдан кўз юмган эди. Ҳозирда унинг асарлари кенг равишда Ғарб китобхонларига ва жумладан инглиз ўқувчиларига етиб келмоқда. "Йўл бўйлаб қадам босган одам" романи ўтган йили, "Авелум" романи эса шу кунларда инглиз тилида дунё юзини кўрмоқда. Биз Отар Чиладзенинг акаси - атоқли гуржи ёзувчиси Тамаз Чиладзе билан Отарнинг ҳаёти ҳақида суҳбатлашдик.

Би-би-си: Отарнинг болалик йиллари ҳақида айтиб берсангиз, у қай ёшдан бошлаб адабиётга меҳр қўйган.

Т.Ч.: Биз Батуми шаҳрида зиёлийлар оиласида улғайганмиз. Отар илк шеърини 14 ёшида ёзган. У пайт биз Тбилисига кўчиб ўтган эдик. Мен бу шеърнинг биринчи ўқувчиси бўлганман. Рост, у ёшда шеър ёзиш бошқалардан беркитиларди, бироқ Отар ўз шеърини мен билан бўлишган.

Би-би-си: Сизларнинг қардошлик ришталарингиз ниҳоятда қаттиқ бўлган, бир умр бир-бирингиздан деярли ажрамай яшадингиз, ўз йўлларингизни танлаш қандай кечган? Ўқишга кириш ҳақида маслаҳатлашганмисизлар?

Т.Ч.: Мен филология факултетига кирганман. У пайт агарда ҳеч қаерга ақлингу кучинг етмаса - филологияга кирасан деган нақл юрарди. Отар эса журналистикага кирди. Эллигинчи йилларнинг охирига бориб иккаламиз ҳам биттадан шеърий китоб чоп этиб анча-мунча танилиб қолдик. Менинг илк китобим 1956 йил, Отарнинг тўплами эса 1959 йил чоп этилди. Ўшанда иккаламиз ҳам тақдиримизни қаламу қоғоз билан боғлаган бўлсак керак.

Би-би-си: Иккалангиздан ким биринчи бўлиб наср ёзишга ўтган?

Т.Ч.: Мен 60-нчи йилларнинг бошида қиссалар ёза бошлаганман. Лекин кунларнинг бирида укам қўлимга улкан бир папкани топширди-да: "Мана буни ўқиб боқ!" - деди. Бу унинг "Йўл бўйлаб қадам босган одам" романи эди. Мен бу китобни ўқидиму гангиб қолдим, у шунчалик қудратли эди. Одамни эсанкиратиб қўядиган даражадаги асар... Ҳозирга қадар бу асар мени сескантиради!

Би-би-си: Сизлар ўша пайтлари Иосиф Бродский билан дўст тутинган экансиз...

Т.Ч.: Ҳа, шеъру китобларимиз кенг тарқала бошлади. Бир кун Ленинградданми, Москвадан ўзини Иосиф Бродский деб атаган йигит телефон қилиб қолди. "Мен, - дейди, - бугун Тбилисига учяпман. Сизларни тириклайин кўрмоқчиман!" - дейди. "Шеърларингизни таржима қилмоқчиман!" - дейди. Бу етмишинчи йилларнинг бошида эди. Чиндан ҳам бир куни кириб келди. Эрталаб келиб тун ярмида қайта учиб кетди. Лекин роса мириқиб шароб ичганмиз, қуюқ-қуюқ суҳбатлар қурганмиз. У пайт унинг китоби Совет Иттифоқида чиқиши даргумон эди. Кейинчалик бу таржималар чет элда чиққан экан.

Би-би-си: Совет ва рус ёзувчиларнинг яна қай бирлари билан дўст тутингансиз?

Т.Ч.: Белла Аҳмадулина, Ўлжас Сулаймонов, Иван Драч, Василий Аксенов ва кўпгина бошқалар билан дўст эдик. Бир-биримизни таржима қилиб шеърият дунёсини инкишоф этардик.

Би-би-си: Бироқ Советлар даврида миллий ёзувчилар миллати қайғусида ҳам куюкишган. Шу маънода Отарнинг мавқеи қандай бўлган?

Т.Ч.: У ҳамиша Гуржистон озодлигини, мустақиллигини ўйлаб, бу ўй қайғусида юрган. Унинг барча китоблари шу ўй билан суғорилган. Бир кун эмас бир куни Гуржистон мустақил бўлиб ўз тақдирини ўзи ҳал қилади деб орзу қилган.

Би-би-си: Мана, Гуржистон ҳам бошқа иттифоқдош ўлкалар қаторида мустақил бўлди, эркка эришди, бироқ мустақиллик даврида Отарнинг ёзган китобларини ўқийдиган бўлсангиз унинг мустақиллик ҳақидаги аччиқ фикрларига йўлиқасиз эмасми? Масалан унинг "Годори" романини эслайлик - бу каби аччиқ китоб биронта СНГ мамлакатида ёзилмаган бўлса керак...

Т.Ч.: Тўғри айтасиз. Русларнинг ажойиб шоири Велимир Хлебниковнинг бир сатри бор: "Озодлик келар қип-яланғоч" - дейди у. Отарнинг ўйлашича озодликнинг, эркнинг нархи баланд бўлар экан. Унинг ўзига яраша тикону хорухорлари бор экан. Баъзан буларнинг кетида озодликнинг ўзини ҳам кўрмай қолар экан киши...

Би-би-си: Отарнинг Гуржистон ҳокимиятига муносабати қандай бўлган?

Т.Ч.: У ҳеч қачон ҳокимиятни хушламаган. Советлар даврида ҳам, кейинги мустақиллик даврида ҳам. Булардан озод ва йироқ ўз ҳаётини яшаган. Мана энди айтишларича унинг инсонларга бўлган таъсири сиёсатчилардан ҳам кучли бўлган. Зиёлийларнинг энг мутаъсири бўлган дейишади одамлар.

Би-би-си: Ўз китобхонларингизга, Отар Чиладзе китобхонларига нималарни тилаган бўлардингиз?

Т.Ч.: Китоблардан айирилмасинлар. Ҳозирги технологияю интернетлар китоб ўрнини босолмайди. Китоб фикр юритишга ундайди. Инсон эса фикр билан тирик. Тилаганим шу...