โอลิมปิก 2020 : ทำไมเกาหลีใต้อยากให้ญี่ปุ่นแบนธงอาทิตย์อุทัย

โดย เอเดรียส อิลเมอร์

การโบกสะบัดธงชาติเป็นเรื่องธรรมดาระหว่างการเชียร์เกมแข่งขันกีฬานานาชาติ แต่หากธงดังกล่าวทำให้ชาติใดชาติหนึ่งรู้สึกถูกดูหมิ่น เราควรจะสั่งห้ามใช้ธงนั้น ๆ หรือเปล่า

นี่คือประเด็นถกเถียงที่กำลังเกิดขึ้นกับธงรูปพระอาทิตย์ขึ้น หรือธงอาทิตย์อุทัยของญี่ปุ่น ไม่มีใครมีปัญหากับธงชาติรูปวงกลมสีแดงบนพื้นขาวของญี่ปุ่น แต่ข้อถกเถียงอยู่ที่ธงรูปวงกลมสีแดงคล้ายกันที่มีรูปแสง 16 เส้น ซึ่งถูกใช้มาหลายศตวรรษ

ในช่วงศตวรรษที่ 19 ธงอาทิตย์อุทัยกลายเป็นสัญลักษณ์ของกองทัพญี่ปุ่น รวมถึงช่วงที่ญี่ปุ่นล่าอาณานิคมและเข้าครอบครองเกาหลีและบางส่วนของจีนด้วย

ระหว่างสงครามโลกครั้งที่ 2 ธงนี้กลายเป็นสัญลักษณ์ของกองทัพเรือญี่ปุ่น และนี่คือช่วงที่ธงนี้เริ่มมีชื่อเสียงเสื่อมเสีย กองทัพญี่ปุ่นเข้ายึดครองพื้นที่ขนาดใหญ่ในเอเชียระหว่างสงคราม และก็กระทำต่อคนในพื้นที่อย่างโหดร้าย

ทำไมเกาหลีใต้ถึงไม่พอใจธงนี้

ในปี 1905 ญี่ปุ่นครอบครองเกาหลีในฐานะดินแดนในอารักขา ก่อนจะผนวกเข้าเป็นดินแดนในอาณานิคม 5 ปีถัดมา ระหว่างการปกครองช่วงนั้น ญี่ปุ่นเอารัดเอาเปรียบเกาหลีใต้ทางเศรษฐกิจ และยังบังคับชาวเกาหลีใต้หลายแสนคนเป็นแรงงานเพื่อรองรับการขยายอาณานิคมไปยังพื้นที่อื่น ๆ ในเอเชียด้วย

มีการบังคับเด็กผู้หญิงและผู้หญิงทำงานในซ่องเพื่อบำเรอทหารญี่ปุ่นระหว่างสงครามโลกครั้งที่ 2

ผู้หญิงเหล่านี้รู้จักกันในชื่อ "หญิงบำเรอ" (Comfort women) นอกจากเป็นชาวเกาหลีใต้แล้วก็ยังมีที่มาจากไต้หวัน จีน และฟิลิปปินส์ อีกด้วย

ชาวเกาหลีใต้หลายคนมองธงนี้ว่ามีความเชื่อมโยงกับอาชญากรรมสงครามและการกดขี่มากมาย และมองว่าที่ญี่ปุ่นยังใช้สัญลักษณ์นี้ต่อไปเท่ากับล้มเหลวในการจัดการกับอดีตอันมืดมนของตนเอง

เอลเลน สวีคอร์ด ผู้เชี่ยวชาญด้านเกาหลี บอกว่า เรื่องธงเป็นเพียงหนึ่งในอีกหลายเรื่องที่เกาหลีใต้วิพากษ์วิจารณ์ญี่ปุ่นถึงความล้มเหลวหรือไม่เต็มใจ ที่จะรับผิดชอบต่อการล่วงเกินที่เคยทำไว้ในยุคอาณานิคม

กระทรวงการต่างประเทศของเกาหลีใต้ระบุว่า ธงนี้เป็นสัญลักษณ์ทางอาณานิคมและความเชื่อมั่นทางการทหารของญี่ปุ่น คณะกรรมาธิการด้านกีฬาของรัฐสภาเกาหลีใต้เปรียบธงนี้เหมือนกับเครื่องหมายสวัสดิกะของพรรคนาซีเยอรมนี

ทำไมจีนไม่ว่าอะไร

หากดูจากการรุกรานของญี่ปุ่นในอดีต จีนก็น่าจะมีเสียงตอบรับคล้ายกันกับเกาหลีใต้เรื่องธงนี้ หลังจากกองทัพญี่ปุ่นยึดเมืองนานกิงของจีนในปี 1937 ทหารญี่ปุ่นก็ทำการสังหาร ข่มขืน และขโมยข้าวของของชาวจีน นานหลายเดือน ถือได้ว่าเป็นการสังหารหมู่ครั้งที่เลวร้ายที่สุดครั้งหนึ่งในประวัติศาสตร์ จีนประเมินว่ามีคนราว 3 แสนคนถูกสังหาร หลายคนเป็นผู้หญิงและเด็ก และมีผู้หญิงถูกข่มขืน 2 หมื่นคน

อย่างไรก็ดี แทบไม่มีการประท้วงเรื่องธงจากฝ่ายจีน ศ.เดวิด อาราส จากศูนย์นานกิง-ฮอปกินส์ ในจีน ของมหาวิทยาลัยจอห์นฮอปกินส์ บอกว่า เหตุผลเป็นเรื่องการเมือง สื่อในจีนถูกควบคุมอย่างเข้มงวดโดยรัฐ และในตอนนี้ จีนก็พยายามจะสานสัมพันธ์อันดีกับญี่ปุ่นอยู่ ในช่วงฤดูใบไม้ผลินี้ ประธานาธิบดีสี จิ้นผิง ของจีนก็วางแผนที่จะเดินทางไปเยือนสมเด็จพระจักรพรรดิพระองค์ใหม่ของญี่ปุ่นด้วย

เทียบกับเครื่องหมายสวัสดิกะได้ไหม

เรื่องนี้ยังเป็นที่ถกเถียงกันอยู่ ธงอาทิตย์อุทัยนี้ถูกใช้เป็นสัญลักษณ์ทางประเพณีของญี่ปุ่นมาหลายศตวรรษ และถูกใช้ในโฆษณาและสำหรับสินค้าต่าง ๆ

ในเยอรมนี เครื่องหมายสวัสดิกะถูกใช้เฉพาะตอนที่พรรคนาซีเยอรมนีเรืองอำนาจ ตอนนี้มีการสั่งห้ามแล้ว จะมีก็แต่กลุ่มขวาจัดที่ยังใช้เครื่องหมายนี้อยู่

แม้ว่าธงอาทิตย์อุทัยมีประวัติศาสตร์ที่ยาวนานกว่าแค่เรื่องสงคราม โคอิชิ นากาโนะ ศาสตราจารย์ด้านรัฐศาสตร์ของมหาวิทยาลัยโซเฟียในกรุงโตเกียวบอกว่า "ไม่มีใครในญี่ปุ่นที่ใช้ธงอาทิตย์อุทัยเพื่อจุดมุ่งหมายอื่นนอกจากเพื่อเขียนประวัติศาสตร์การละเมิดสิทธิมนุษยชนในช่วงจักรวรรดิญี่ปุ่นขึ้นใหม่ ทำให้มันมีความโรแมนติกกว่าเก่า"

อาจารย์ผู้นี้บอกว่า ธงอาทิตย์อุทัยอาจเทียบกับธงสมาพันธรัฐอเมริกาได้ดีกว่า รัฐทางตอนใต้ของสหรัฐฯ ใช้ธงดังกล่าวในช่วงสงครามกลางเมืองเพื่อสนับสนุนการมีทาสต่อไป

ยังไม่มีการสั่งห้ามใช้ธงสมาพันธรัฐอเมริกา และยังมีการติดธงนี้อยู่ในรัฐทางตอนใต้ของสหรัฐฯ หลายฝ่ายวิพากษ์วิจารณ์ว่ามันเป็นสัญลักษณ์แห่งการแบ่งแยกเชื้อชาติ และความคิดว่าตนเหนือกว่าคนอีกกลุ่ม

ทำไมญี่ปุ่นไม่สั่งห้ามใช้ธงนี้

กระทรวงการต่างประเทศของญี่ปุ่นอธิบายว่า แบบธงอาทิตย์อุทัยนี้ถูกใช้ทั่วญี่ปุ่น อาทิ โดยชาวประมง ใช้เฉลิมฉลองเด็กแรกเกิด การเฉลิมฉลองในเทศกาลต่าง ๆ และธงเรือรบของญี่ปุ่น

"การอ้างว่าธงเป็นการแสดงออกถึงความมั่นอกมั่นใจทางการเมือง และสัญลักษณ์ของความเชื่อมั่นทางการทหารของญี่ปุ่น เป็นเรื่องเท็จ"

ทีท่าไม่ยอมผ่อนปรนในเรื่องนี้ของญี่ปุ่นเกิดขึ้นช่วงที่ความสัมพันธ์ระหว่างเกาหลีใต้และญี่ปุ่นอยู่ในจุดที่ตกต่ำมาก ในช่วงฤดูร้อนที่ผ่านมา ความขัดแย้งทางการทูตเรื่องการชดเชยค่าเสียหายช่วงสงคราม กลายเป็นสงครามทางการค้าระหว่างสองฝ่าย

"รัฐบาลปัจจุบันของญี่ปุ่นปล่อยให้ความคิดชาตินิยมอย่างสุดโต่งมีอยู่ต่อไป และเท่ากับเป็นการสนับสนุนความคิดนั้น ๆ ไปโดยปริยาย" แฮร์ริสัน คิม จากภาควิชาประวัติศาสตร์ที่มหาวิทยาลัยฮาวาย กล่าว

แต่เขาบอกว่านี่ไม่ใช่ความผิดของญี่ปุ่นฝ่ายเดียว แต่เป็นเพราะสหรัฐฯ ที่ต้องการญี่ปุ่นเป็นพันธมิตรระหว่างสงครามเย็น ด้วย

คิม บอกว่า ในตอนนั้น รัฐบาลญี่ปุ่นไม่มีความจำเป็นต้องให้เงินค่าชดเชยค่าเสียหายอะไรที่จะเป็นการจัดการกับอดีตของตัวเองอย่างเหมาะสม ผลก็คือญี่ปุ่นยังไม่ได้มีมาตรการที่จะ "จดจำและขอโทษสำหรับอาชญากรรมของตนในช่วงจักรวรรดิ" ของตนเองอย่างถาวร ไม่ว่าจะเป็นทั้งทางกฎหมาย การศึกษา และด้านวัฒนธรรม