จีนควบคุมคลองปานามามากน้อยแค่ไหน เป็นไปตามที่ทรัมป์กล่าวอ้างหรือไม่ ?

ทางการปานามาและจีนต่างปฏิเสธทันที เมื่อประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ของสหรัฐอเมริกากล่าวอ้างว่า มี "ทหารที่ยอดเยี่ยมของจีน" กำลัง "ปฏิบัติการในคลองปานามาด้วยความรัก แต่ผิดกฎหมาย"

ต่อมาประธานาธิบดี โฮเซ ราอูล มูลิโน ของปานามา บอกว่าสิ่งที่ทรัมป์อ้างนั้น "ไร้สาระ" และย้ำว่า "ไม่มีการแทรกแซงใด ๆ จากจีน" ในคลองปานามา

ในช่วงไม่กี่สัปดาห์ที่ผ่านมา ทรัมป์ขู่ว่าจะยึดคลองปานาคืนกลับไปด้วยกำลัง โดยเขาบอกว่าค่าธรรมเนียมค่าผ่านทางเรือที่สหรัฐฯ ต้องจ่ายสูงเกินไป ซึ่งทางการปานามาก็ออกมาปฏิเสธเรื่องนี้เช่นกัน

เส้นทางยุทธศาสตร์ทางน้ำ ซึ่งคิดเป็นสัดส่วน 5% ของปริมาณการค้าการขนส่งทางทะเลของโลก ดำเนินการโดยองค์การบริหารคลองปานามา ซึ่งเป็นหน่วยงานของรัฐบาลปานามา ไม่ใช่ทหารจีน

อย่างไรก็ตาม คำกล่าวที่ผิด ๆ ของทรัมป์ได้สะท้อนความกังวลของสหรัฐฯ บางส่วนที่มีต่อการเข้าไปลงทุนอย่างมีนัยสำคัญของจีนในคลองปานามา และโครงสร้างพื้นฐานต่าง ๆ ของจีนโดยรอบคลองปานามา

คลองปานามามีประวัติศาสตร์เป็นมาอย่างไร ?

ว่ากันตามประวัติศาสตร์แล้ว สหรัฐฯ มีบทบาทสำคัญในการขุดคลองปานามาขึ้นมาเพื่อเชื่อมเส้นทางระหว่างมหาสมุทรแอตแลนติกและมหาสมุทรแปซิฟิก และมีส่วนในการบริหารคลองปานามาด้วยในอดีต

แต่ก่อนที่สหรัฐฯ จะได้สิทธิในการบริหารโครงการขุดคลองปานามา ฝรั่งเศสเคยพยายามจะขุดคลองดังกล่าวแล้ว แต่ก็ประสบกับความล้มเหลว ต่อมาในปี 1914 โครงการขุดคลองปานามาที่ดำเนินโดยสหรัฐฯ จนเสร็จสิ้น

คลองปานามาอยู่ภายใต้การควบคุมของสหรัฐฯ จนถึงปี 1977 เมื่ออดีตประธานาธิบดีจิมมี คาร์เตอร์ ลงนามในสนธิสัญญาที่ทำให้สหรัฐฯ ค่อย ๆ คืนการกำกับควบคุมคลองให้กับปานามา ซึ่งทรัมป์เรียกสนธิสัญญาดังกล่าวว่าเป็นสัญญาที่ "โง่เขลา"

ตั้งแต่ปี 1999 เป็นต้นมา องค์การบริหารคลองปานามา ซึ่งมีรัฐบาลปานามาเป็นเจ้าของแต่ก็มีการดำเนินการที่เป็นอิสระจากรัฐบาล ได้ควบคุมการบริหารคลองปานามาอย่างเต็มรูปแบบ

สนธิสัญญาที่ลงนามร่วมกันระหว่างสหรัฐฯ และปานามากำหนดว่า คลองปานามาต้องคงสถานะความเป็นกลางอย่างถาวร และสนธิสัญญาก็บอกด้วยว่า สหรัฐฯ สงวนสิทธิ์ในการป้องกันภัยคุุกคามใด ๆ ที่จะกระทบกับความเป็นกลางของคลอง ด้วยการใช้กำลังทางการทหารภายใต้ข้อตกลงนี้

จีนมีบทบาทในการบริหารคลองปานามาอย่างไร ?

ไม่มีหลักฐานปรากฏต่อสาธารณะใด ๆ ที่บ่งชี้ว่า รัฐบาลจีนเข้ามามีอำนาจควบคุมเหนือคลองปานามา อย่างไรก็ตาม มีบริษัทสัญชาติจีนอยู่ที่พื้นที่ดังกล่าวหลายแห่ง

ตั้งแต่เดือน ต.ค. 2023 ถึง ก.ย. 2024 จำนวนเรือขนส่งสินค้าของจีนที่เดินทางมาที่คลองปานามาคิดเป็น 21.4% ปริมาณการขนส่งทางเรือทั้งหมด ซึ่งมากเป็นอันดับสองรองจากสหรัฐฯ

ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา จีนยังเข้าไปลงทุนจำนวนมากในท่าเรือและจุดเทียบท่าต่าง ๆ ใกล้กับคลองปานามาด้วย

ท่าเรือ 2 แห่งจากที่มีทั้งหมด 5 แห่งบริเวณใกล้เคียงกับคลองปานามา ดำเนินการโดยบริษัทฮัตชิสัน พอร์ต โฮลดิ้งส์ มาตั้งแต่ปี 1997 ท่าเรือทั้ง 2 แห่งได้แก่ ท่าเรือบัลบัวที่อยู่ทางฝั่งมหาสมุทรแปซิฟิก และท่าเรือคริสโตบัลที่ตั้งอยู่ทางฝั่งมหาสมุทรแอตแลนติก

ฮัตชิสัน พอร์ต โฮลดิ้งส์ เป็นบริษัทลูกของ ซีเค ฮัตชิสัน พอร์ต โฮลดิ้งส์ (CK Hutchison Holdings) บริษัทบริหารท่าเรือสัญชาติฮ่องกงที่อยู่ในตลาดหลักทรัพย์ ก่อตั้งโดยนาย หลี คา-ฉิง นักธุรกิจชาวฮ่องกง ซึ่งบริษัทแห่งนี้ได้บริหารท่าเรืออยู่ใน 24 ประเทศ รวมทั้งสหราชอาณาจักร

ไรอัน เบิร์ก ผู้อำนวยการโครงการอเมริกาศึกษา แห่งศูนย์ศึกษายุทธศาสตร์และการระหว่างประเทศ ชี้ว่าการบริหารท่าเรือเหล่านี้ทำให้บริษัท ซีเค ฮัตชิสัน มีข้อมูลทางยุทธศาสตร์ที่เป็นประโยชน์จำนวนมากของเรือต่าง ๆ ที่ผ่านเส้นทางนี้

"ความตึงเครียดทางด้านภูมิรัฐศาสตร์เกี่ยวกับทางด้านเศรษฐกิจระหว่างสหรัฐฯ และจีนนั้นมีเพิ่มมากขึ้น" เบิร์กกล่าว "ข้อมูลที่เกี่ยวกับเรือขนส่งสินค้าเหล่านั้นจะเป็นประโยชน์เมื่อเกิดสงครามเรื่องห่วงโซ่อุปทานเกิดขึ้น"

ถึงแม้ว่าซีเค ฮัตชิสัน จะไม่ได้มีรัฐบาลเป็นจีนเป็นเจ้าของ แต่เบิร์กมองว่า รัฐบาลสหรัฐฯ ก็ยังมีความกังวลว่า รัฐบาลจีนจะสามารถเข้ามาแทรกแซงในบริษัทบริหารท่าเรือดังกล่าวได้มากน้อยเพียงใด

ซีเค ฮัตชิสัน ไม่ตอบรับคำขอสัมภาษณ์จากบีบีซี

"การประมูลเพื่อได้สิทธิบริหารท่าเรือเหล่านั้นแทบจะไร้คู่แข่ง" ศ.แอนดรู โธมัส จากมหาวิทยาลัยอาครอนในสหรัฐฯ ผู้เขียนหนังสือเกี่ยวกับคลองปานามา กล่าว "ตอนนั้นสหรัฐฯ ไม่ได้แคร์อะไรเกี่ยวกับท่าเรือพวกนั้น และบริษัทฮัตชิสันก็ไม่ได้เผชิญการถูกคัดค้าน" เขากล่าว

บริษัทจีนต่าง ๆ ทั้งเอกชนและที่รัฐเป็นเจ้าของ ต่างเข้ามามีบทบาทมากขึ้นในประเทศปานามาผ่านการลงทุนมูลค่าหลายพันล้านดอลลาร์สหรัฐ ในจำนวนนั้นคือ จุดเทียบท่าเรือสำราญ และสะพานที่ก่อสร้างเพื่อใช้ข้ามคลองปานามา

"แพ็กเกจกิจกรรมของจีนเหล่านี้" ตามที่ ศ.โธมัส อธิบาย อาจเป็นเหตุผลที่ทำให้ทรัมป์ยืนยันว่าจีน "เป็นเจ้าของ" คลองปานามา แต่อันที่จริงแล้วท่าเรือเหล่านั้นไม่ได้หมายความว่าบริษัทที่เข้ามาบริหารจัดการจะเป็นเจ้าของ

รัฐบาลจีนย้ำหลายครั้งว่า ความสัมพันธ์ที่จีนมีกับภูมิภาคละตินอเมริกาเป็นไปด้วย "ความเท่าเทียม ผลประโยชน์ที่สอดคล้องกัน นวัตกรรม ความเปิดกว้าง และเป็นประโยชน์ต่อประชาชน"

ผลประโยชน์อื่นใด ที่จีนให้ความสนใจในปานามา ?

ด้วยพื้นที่ที่เป็นจุดยุทธศาสตร์ของปานามา ทำให้จีนมีความพยายามแย่งชิงเพื่อเพิ่มอิทธิพลของตนเองในปานามาเป็นเวลาหลายปี และขยายอิทธิพลของตนเองเข้าไปในภูมิภาคอเมริกากลาง ซึ่งแต่เดิมเป็นพื้นที่อิทธิพลของสหรัฐฯ หรือเปรียบเสมือนหลังบ้านของสหรัฐฯ

ในปี 2017 ปานามาประกาศยุติสัมพันธ์ทางการทูตกับไต้หวันและหันไปสถาปนาความสัมพันธ์อย่างเป็นทางการกับจีน นี่ถือเป็นชัยชนะทางการทูตครั้งสำคัญของจีน

ไม่กี่เดือนต่อมาหลังจากนั้น ปานามาได้กลายเป็นชาติแรกของละตินอเมริกาที่เข้าร่วมข้อริเริ่มโครงการสายแถบและเส้นทาง (Belt and Road Initiative - BRI) ซึ่งเป็นโครงการด้านการลงทุนและโครงสร้างพื้นฐานระดับโลกมูลค่ากว่าหนึ่งล้านล้านดอลลาร์สหรัฐ

ชาติอื่น ๆ ที่เข้าร่วมโครงการเรือธงของจีน ได้แก่ สาธารณรัฐโดมินิกัน, เอล ซัลวาดอร์, นิการากัว และฮอนดูรัส โดยทั้งหมดได้ตัดสัมพันธ์กับไต้หวันเพื่อเอาใจประเทศจีน

จีนค่อย ๆ ขยายอิทธิพลทางอำนาจละมุนหรือซอฟต์พาวเวอร์ด้วยการเปิดสถาบันขงจื๊อแห่งแรกในปานามาและให้ทุนการก่อสร้างเส้นทางรถไฟ บริษัทสัญชาติจีนหลายแห่งยังให้การสนับสนุน "การอบรมสื่อ" แก่สื่อมวลชนปานามาอีกด้วย

คนในปานามาคิดอย่างไรต่อเรื่องนี้

ชุมชนชาวจีนในปานามาบอกกับบีบีซีว่า พวกเขาไม่ได้ใส่ใจอะไรกับคำกล่าวอ้างของทรัมป์

ชาวจีนลงหลักปักฐานอยู่ในปานามามาแล้วหลายรุ่น โดรา เกา ชาวจีนที่ย้ายมาอยู่ในกรุงปานามาซิตี เมืองหลวงของประเทศเพื่อเปิดร้านอาหารมานานกว่าสิบปี บอกว่า ร่องรอยของจีนปรากฏอยู่ "ทั่วทุกที่ในปานามา"

"สิ่งที่ทรัมป์พูด (เกี่ยวกับทหาร) ไม่มีหลักฐานใด ๆ และช่างน่าขำ" เกา กล่าว "ผมคิดว่าเขาคงรู้สึกว่าถูกข่มขู่จากจีนซึ่งกำลังมีอิทธิพลเพิ่มขึ้นในปานามา"

"ผมใช้เวลา 3 เดือนในการทำงานเขียนหนังสือกับสหภาพนักบินแห่งคลองปานามาและเดินทางข้ามไปมาในคลอง 15 ครั้ง" ติโต เฮอร์เรรา บอกกับบีบีซี "ผมไม่เคยเห็นว่าจะมีเจ้าหน้าที่รักษาความปลอดภัยของจีนสักคนหรือสิ่งใดที่ดูจะเชื่อมโยงกับจีน"