องค์การความร่วมมือเซี่ยงไฮ้คืออะไร เขย่ามหาอำนาจโลกได้หรือไม่ ?
ที่มาของภาพ, Getty Images
- Author, เจเรมี โฮเวลล์
- Role, บีบีซี เวิลด์ เซอร์วิส
องค์การความร่วมมือเซี่ยงไฮ้ หรือ เอสซีโอ (Shanghai Cooperation Organisation: SCO) ประกอบด้วยชาติสมาชิกสำคัญคือ รัสเซีย, จีน, อิหร่าน, และหลายประเทศในภูมิภาคเอเชียกลาง จะมีการประชุมประจำปีในวันที่ 3 ก.ค. นี้ ณ ประเทศคาซัคสถาน
เนื่องจาก เอสซีโอ ประกอบด้วยประเทศที่ดูเหมือนจะเป็นศัตรูของชาติตะวันตกหลายประเทศ จึงทำให้มหาอำนาจตะวันตกมององค์การนี้ด้วยความเคลือบแคลงสงสัย
แล้วองค์การนี้มีความสำคัญแค่ไหนในเวทีโลก ?
องค์การความร่วมมือเซี่ยงไฮ้ ก่อตั้งขึ้นในปี 2001 โดยจีน รัสเซีย และสี่ประเทศในเอเชียกลางที่เคยเป็นส่วนหนึ่งของสหภาพโซเวียต ได้แก่ คาซัคสถาน คีร์กีซสถาน ทาจิกิสถาน และอุซเบกิสถาน
จุดเริ่มต้นมาจากข้อตกลงเกี่ยวกับพรมแดนที่ลงนามในปี 1996 ระหว่างรัสเซีย จีน และประเทศในเอเชียกลาง ที่เรียกว่า "เซี่ยงไฮ้ไฟฟ์" (Shanghai Five)
ข้อตกลงนี้ถูกขยายให้เป็นองค์การเพื่อส่งเสริมความสัมพันธ์อันดีระหว่างประเทศในภูมิภาค และส่งเสริมความร่วมมือในด้านต่าง ๆ เช่น การค้าและความมั่นคง ตามความคิดริเริ่มของจีน
"มีความกังวลเกี่ยวกับผลกระทบจากการล่มสลายของสหภาพโซเวียต และความเป็นไปได้ในการเกิดความวุ่นวาย" ไนเจล โกลด์-เดวีส์ จากสถาบันวิจัยระหว่างประเทศเพื่อยุทธศาสตร์ในสหราชอาณาจักรกล่าว
"นี่เป็นการเคลื่อนไหวหลังยุคโซเวียตเพื่อรักษาความสงบเรียบร้อยในภูมิภาค"
ต่อมา อินเดียและปากีสถานเข้าร่วมกลุ่มในปี 2017 ตามมาด้วย อิหร่านเข้าร่วมในปี 2023
ประเทศในกลุ่มเอสซีโอรวมกันมีประชากรรวมราว 40% ของโลก ขณะที่ผลิตภัณฑ์มวลรวมภายในประเทศ (GDP) รวมกันมีขนาดราว 20% ของโลก และถือครองสัดส่วนน้ำมันสำรองราว 20% ของโลก
การประชุมสุดยอดผู้นำในคาซัคสถานยังจะมีผู้เข้าร่วมจากรัฐสังเกตการณ์ เช่น อัฟกานิสถานและมองโกเลีย และ "พันธมิตรการเจรจา" เช่น ตุรกี และซาอุดีอาระเบีย
เอสซีโอดำเนินการเกี่ยวกับอะไรบ้าง ?
หนึ่งในเหตุผลหลักที่ทำให้องค์การความร่วมมือเซี่ยงไฮ้ถูกก่อตั้งขึ้นคือ การต่อสู้กับสิ่งที่เรียกว่า "ความชั่วร้ายสามประการ" ได้แก่ การก่อการร้าย การแบ่งแยกดินแดน และแนวความคิดแบบสุดโต่ง
"เรื่องนี้ส่วนใหญ่เกี่ยวข้องกับความกังวลของจีนเกี่ยวกับการผลักดันให้แยกตัวในเขตปกครองตนเองซินเจียง ที่ตั้งอยู่ทางตะวันตกเฉียงเหนือของจีน" อะแน็ตต์ บอห์ร์ จากสถาบันศึกษานโยบายต่างประเทศแชตธัม เฮาส์ (Chatham House) ซึ่งเป็นสถาบันคลังสมองเกี่ยวกับกิจการต่างประเทศในสหราชอาณาจักรกล่าว
ที่มาของภาพ, Getty Images
ภูมิภาคนี้ส่วนใหญ่มีประชากรเป็นชาวอุยกูร์ ซึ่งเป็นชาวมุสลิมและมีเชื้อสายเติร์ก ที่ผ่านมา จีนได้ทำงานร่วมกับประเทศในเอเชียกลางเพื่อพยายามระงับการบุกข้ามพรมแดนเข้าสู่เขตปกครองตนเองซินเจียงโดยกลุ่มนักรบจากขบวนการอิสลามเตอร์กิสถานตะวันออก (East Turkestan Islamic Movement: ETIM)
รัสเซียก็ไม่ต้องการให้กลุ่มนักรบที่เคลื่อนไหวในเอเชียกลาง เช่น กลุ่มรัฐอิสลาม-โคราซาน (Islamic State-Khorasan: IS-K) และกลุ่มอนุรักษนิยมอิสลาม ฮิสบูอัต ตาฮารี (Hizb ut-Tahrir) ดำเนินการโจมตีในดินแดนของตน
องค์การความร่วมมือเซี่ยงไฮ้ได้จัดตั้ง "โครงสร้างต่อต้านการก่อการร้ายระดับภูมิภาค" เพื่อรับมือกับภัยคุกคามเหล่านี้โดยการแบ่งปันข่าวกรองและการประสานงานปฏิบัติการต่อต้านการก่อการร้าย
อย่างไรก็ตาม นาตาชา เคิห์ร์ท จากภาควิชาการศึกษาสงครามที่คิงส์คอลเลจลอนดอน กล่าวว่าการทำงานต่อต้านการก่อการร้ายส่วนใหญ่ได้ดำเนินการระหว่างรัฐในลักษณะทวิภาคี
จีนยังมองว่าเอสซีโอ เป็นเครื่องมือที่มีประโยชน์ในการขยายความเชื่อมโยงทางการค้าในเอเชียกลาง ดร.เคิห์ร์ท กล่าว
ที่มาของภาพ, Getty Images
จีนสามารถจัดหาน้ำมันและก๊าซธรรมชาติจากประเทศต่าง ๆ เช่น คาซัคสถานได้สำเร็จ เอเชียกลางยังเป็นจุดเชื่อมโยงสำคัญในเส้นทางการค้าที่จีนกำลังสร้างขึ้นเพื่อมุ่งหน้าไปทางตะวันตก ซึ่งรู้จักกันในชื่อโครงการสายแถบและเส้นทาง (Belt and Road Initiative: BRI)
"จีนพึ่งพาระบบรถไฟของรัสเซียในการส่งออกสินค้าของตัวเองมาตลอด และตอนนี้จีนต้องการสร้างเครือข่ายรถไฟใหม่ผ่านเอเชียกลางลงสู่ทะเลในอิหร่าน" ดร.เคิห์ร์ท กล่าว
องค์การความร่วมมือเซี่ยงไฮ้ยังมีความสำคัญเชิงสัญลักษณ์ด้วย จีนใช้เอสซีโอเป็นเวทีในการส่งเสริมแนวคิดของการแทนที่ระเบียบโลกที่นำโดยตะวันตกด้วยระเบียบใหม่ที่เรียกว่า 'การเจรจาระหว่างอารยธรรม' ดร.เคิร์ท กล่าว
อย่างไรก็ตาม แม้ว่าประเทศสมาชิกของเอสซีโอจะมีขนาดใหญ่และมีความแข็งแกร่ง แต่เอสซีโอกลับเป็นองค์กรที่ค่อนข้างไร้ประสิทธิภาพ และยังไม่ได้สร้างความสำเร็จครั้งสำคัญเลย ดร.โกลด์-เดวีส์ กล่าว
"มันถูกคาดหมายว่าจะเป็นองค์กรใหม่ที่ไม่ใช่ของตะวันตก แต่กลับไม่ได้ทำได้ตามความคาดหมายนั้น" เขากล่าว "สมาชิกขององค์กรไม่มีความไว้วางใจเพียงพอที่จะร่วมมือ แบ่งปันความสามารถ และบรรลุเป้าหมายที่ยิ่งใหญ่ได้"
มหาอำนาจตะวันตกไม่กังวลเกี่ยวกับเอสซีโอในฐานะที่เป็นพลังในโลกการเมือง แต่กังวลเกี่ยวกับความสัมพันธ์ที่กำลังพัฒนาในหมู่สมาชิก เช่น รัสเซียและจีน รวมถึงรัสเซียและอิหร่าน ดร.โกลด์-เดวีส์ กล่าว
การขยายตัวมีผลอย่างไรต่อเอสซีโอ ?
หลังจากอินเดีย ปากีสถาน และอิหร่านได้เข้าร่วมในกลุ่มสมาชิกเอสซีโอ ทำให้เกิดความตึงเครียดภายในกลุ่ม เนื่องจากมีข้อพิพาทพรมแดนที่ยืดเยื้อระหว่างอินเดียกับปากีสถาน รวมถึงอินเดียกับจีน
"ความขัดแย้งเหล่านี้กลายเป็นปัญหาหลักในการประชุมสุดยอด" ดร.บอห์ร์ กล่าว "พวกเขายังทำให้อุดมการณ์ดั้งเดิมของเอสซีโอถูกลดทอนลง และทำให้ประเทศในเอเชียกลางรู้สึกว่า พวกเขามีเสียงน้อยลงในองค์กร"
"เอสซีโอได้พยายามแสดงความสำคัญโดยการเพิ่มจำนวนสมาชิกแทนที่จะเน้นการเสริมสร้างความร่วมมือเชิงลึกระหว่างสมาชิก" ดร.โกลด์-เดวีส์ กล่าว
การประชุมสุดยอดจะจัดขึ้นที่ไหน และมีประเด็นอะไรที่น่าสนใจ?
การประชุมสุดยอดเป็นเวลาสองวันจะจัดขึ้นที่กรุงอัสตานา เมืองหลวงของคาซัคสถาน โดยคาดว่าประธานาธิบดีวลาดิเมียร์ ปูตินของรัสเซียจะพบกับประธานาธิบดีสี จิ้นผิงของจีน
คาดว่าการประชุมสุดยอดนี้จะมีการรับรองให้เบลารุสเข้าร่วมเป็นสมาชิกเอสซีโอ โดยส่วนหนึ่งมาจากการสนับสนุนของรัสเซีย เพื่อยอมรับความช่วยเหลือของเบลารุสในสงครามในยูเครน แต่ยังมีเหตุผลอื่นด้วย ดร.เคิห์ร์ท กล่าว เนื่องจากจีนต้องการเสริมสร้างความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจกับเบลารุส
ที่มาของภาพ, Getty Images
อย่างไรก็ตาม การอภิปรายในที่ประชุมมีแนวโน้มที่จะถูกครอบงำโดยประเด็นเกี่ยวกับการโจมตีของผู้ก่อการร้ายล่าสุดในรัสเซีย
ในเดือน มี.ค. 2024 มือปืนบุกโจมตีโครคัส ซิตี้ ฮอลล์ในชานกรุงมอสโก ส่งผลให้มีผู้เสียชีวิต 145 คน และบาดเจ็บกว่า 500 คน
กลุ่มรัฐอิสลาม-โคราซาน (IS-K) อ้างความรับผิดชอบ และทางการรัสเซียกล่าวว่าผู้ต้องสงสัยในการโจมตีมาจากทาจิกิสถาน
"รัสเซียละเลยเรื่องการก่อการร้ายเพราะมุ่งเน้นไปที่สงครามในยูเครน" ดร.โกลด์-เดวีส์ กล่าว
"ตอนนี้รัสเซียต้องพิจารณาว่าผู้ก่อการร้ายสามารถข้ามมาจากทาจิกิสถานและเข้ามายังใจกลางของรัสเซียได้อย่างไร นี่เป็นปัญหาคลาสสิกที่เอสซีโอต้องจัดการ"
