Matamanio yaliyopo kuhusu Kiswahili kuwa lugha ya bara la Afrika

Ikiwa na wazungumzaji zaidi ya milioni 200, Kiswahili kilichotokea Afrika Mashariki, ni mojawapo ya lugha 10 zinazozungumzwa na watu wengi zaidi duniani na, kama Priya Sippy anavyoandika, kuna msukumo mpya wa kukifanya kuwa lingua franka ya bara.

"Ni wakati muafaka wa sisi kuondoka kutoka kwa lugha ya mkoloni." Hii si sehemu ya hotuba ya kusisimua ya mwanafikra wa Kiafrika lakini badala yake sentensi hiyo inatamkwa kwa utulivu na utulivu na mwanafunzi wa Kiswahili wa Ghana Annabel Naa Odarley Lankai.

Lakini maneno yake yanalingana na matamko ya wenye maono ya bara hilo kwa miongo kadhaa. Afrika inapaswa "kuwa na kitu ambacho ni chetu na kwa ajili yetu", kijana huyo mwenye umri wa miaka 23 anaongeza.

Katika kitovu chake, Kiswahili na lahaja zake huenea kutoka sehemu za Somalia hadi Msumbiji na kuvuka hadi sehemu za magharibi mwa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo. Lakini darasa la Bi Lankai katika Chuo Kikuu cha Ghana katika mji mkuu, Accra, liko umbali wa kilomita 4,500 (maili 2,800) magharibi mwa mahali alipozaliwa Waswahili - pwani ya Kenya na Tanzania.

Umbali huo ungeweza kuonekana kama kipimo cha kuenea kwa lugha na mvuto wake unaokua. Na maneno na misemo ya Kiswahili, inayopitishwa kupitia muziki wa nyota kama vile Diamond Platnumz wa Tanzania, sasa inasikika zaidi nchini Ghana, Bi Lankai anasema.

Licha ya umaarufu wa lugha hiyo, anakumbuka kwamba "marafiki na familia yake walichanganyikiwa waliposikia ninasoma Kiswahili".

Lakini pamoja na udhanifu wake, Bi Lankai anafikiri kwamba ujuzi wa lugha utamsaidia kupata kazi baada ya kuhitimu.

Baada ya shirika la kitamaduni la Umoja wa Mataifa, UNESCO, hivi majuzi kuteua tarehe 7 Julai kuwa siku ya lugha hiyo duniani, anaweza kuwa na hoja. Kiswahili, ambacho kinachukua takriban 40% ya msamiati wake moja kwa moja kutoka Kiarabu, awali kilienezwa na wafanyabiashara wa Kiarabu katika pwani ya Afrika Mashariki.

Kisha ilirasimishwa chini ya tawala za kikoloni za Wajerumani na Waingereza katika eneo hilo mwishoni mwa karne ya 19 na mwanzoni mwa Karne ya 20, kama lugha ya utawala na elimu.

Na ingawa imezungumzwa hapo awali kama njia mbadala katika bara la Afrika, Kiingereza, Kifaransa au Kireno kama lingua franca, au kama lugha inayoeleweka na watu wengi, sasa kuna msukumo mpya.

Kuimarisha utambulisho wa Mwafrika

Katika mkutano wake wa hivi karibuni wa wakuu wa nchi, Umoja wa Afrika (AU) ulipitisha Kiswahili kama lugha rasmi ya kazi.

Pia ni lugha rasmi ya Jumuiya ya Afrika Mashariki (EAC), ambayo DR Congo iko tayari kujiunga nayo.

Mnamo 2019, Kiswahili kilikua lugha pekee ya Kiafrika kutambuliwa na Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika (SADC).

Muda mfupi baadaye, ilianzishwa katika madarasa kote Afrika Kusini na Botswana.

Hivi majuzi, Chuo Kikuu cha Addis Ababa cha Ethiopia kilitangaza kitaanza kufundisha Kiswahili.

Baadhi ya wanaisimu wanatabiri kwamba ufikiaji wa Kiswahili barani Afrika utaendelea kupanuka.

Tom Jelpke, mtafiti wa Kiswahili katika Shule ya London ya Mafunzo ya Mashariki na Afrika, anasema kuwa muungano unapoongezeka katika bara zima, watu watataka njia ya pamoja ya kuwasiliana.

Anaamini kuwa ukaribu wake na lugha nyingine katika eneo la Afrika mashariki na kati utaimarisha msimamo wake huko.

Lakini zaidi ya maeneo hayo kunaweza pia kuwa na kipengele cha kiitikadi. "Kiswahili… kinakuja [na] hisia ya umiliki," anasema Ally Khalfan, mhadhiri katika Chuo Kikuu cha Jimbo la Zanzibar, akirejea maoni ya Bi Lankai. "Ni kuhusu mali zetu na utambulisho wetu kama Waafrika."

Wazo la Kiswahili kuwa lugha ya Afrika nzima lilisukumwa miaka ya 1960 na Rais wa kwanza wa Tanzania Julius Nyerere, ambaye alitumia Kiswahili kuunganisha taifa lake baada ya uhuru.

Licha ya maono haya ya baada ya ukoloni na hali ya sasa ya Waswahili iliyoimarishwa lazima kuwe na kipimo cha uhalisia.

Lugha za Ulaya bado zinatawala katika bara zima - na itachukua juhudi kubwa kubadilisha hilo.

Hivi sasa, Kiingereza ndio lugha rasmi au ya pili katika nchi 27 kati ya 54 barani Afrika, na Kifaransa ndio lugha rasmi katika 21 kati yao.

"Kiingereza bado ni lugha ya nguvu," anasema Chege Githiora, profesa wa isimu nchini Kenya, kwa kutambua ukweli wa kisiasa na kiuchumi.

Anatetea kile anachokiita "lugha nyingi fasaha" ambapo watu wanastarehe kuzungumza zaidi ya lugha moja ya kimataifa.

Lakini ingawa Kiswahili kina mvuto katika Afrika mashariki, kati na kusini, kina ushindani zaidi magharibi na kaskazini.

Kiarabu kinatawala kaskazini, lakini magharibi kuna lugha za Kiafrika - kama vile Hausa, Igbo na Kiyoruba - ambazo zinaweza kushindana kwa hadhi ya lingua franca.

Iwapo kiswahili kitakuwa cha Afrika nzima itahitaji utashi wa kisiasa, uwekezaji wa lazima wa kiuchumi na kifedha kufikia kanda zote.

"Kiswahili kilipofundishwa kwa mara ya kwanza nchini Ghana mwaka wa 1964 kilipata msaada mkubwa kutoka Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, lakini hii haikuendelezwa," anasema Dk Josephine Dzahene-Quarshie, profesa wa Kiswahili katika Chuo Kikuu cha Ghana.

"Kama Afrika Mashariki itafanya zaidi kukuza ujifunzaji wa Kiswahili katika maeneo mengine tunaweza kufika mahali fulani, lakini sioni kama lugha ya bara zima."

Hata hivyo, wanafunzi wake huko Accra, kama vile Bi Lankai, wataendelea kujifunza kwani ina mvuto mzuri na wa vitendo.