Namna Urusi inavyotumia wanaosakwa na Interpol kuwawinda wakosoaji wake ughaibuni

Maelfu ya faili zilizotolewa na mtoa taarifa wa Interpol zinafichua kwa mara ya kwanza ukubwa wa unyanyasaji unaoonekana kufanywa na Urusi dhidi ya shirika la polisi la kimataifa ili kuwalenga wakosoaji wake nje ya nchi.

Takwimu zilizotolewa kwa Idhaa ya Dunia ya BBC na tovuti ya upelelezi ya Ufaransa inaonyesha kuwa Urusi inatumia orodha zinazosakwa na Interpol kuomba kukamatwa kwa watu kama vile wapinzani wa kisiasa, wafanyabiashara na waandishi wa habari, wakidai wamefanya uhalifu.

Uchambuzi wa data pia unaonyesha kuwa katika kipindi cha muongo mmoja uliopita, idara huru ya malalamiko ya Interpol imepokea malalamiko mengi kuhusu Urusi kuliko nchi nyingine yoyote, mara tatu zaidi ya nchi ya pili inayolengwa zaidi, Uturuki.

Zaidi ya hayo, inaonyesha kwamba malalamiko yaliyowasilishwa dhidi ya maombi ya Moscow yamesababisha kesi nyingi kufutwa kuliko nchi nyingine yoyote.

Kufuatia uvamizi mkubwa wa Urusi nchini Ukraine, Interpol imeweka udhibiti wa ziada kwenye shughuli za Moscow "ili kuzuia utumizi mbaya wowote wa njia za Interpol kuwalenga watu wanaohusika au wasiohusika katika mzozo wa Ukraine".

Lakini hati zilizovuja zinaonyesha kuwa hii haikuzuia Urusi kutumia vibaya mfumo huo, na mtoa taarifa alituambia kwamba baadhi ya hatua kali ziliachwa kimya kimya mnamo 2025.

Katika kujibu hilo, Interpol inasema kila mwaka maelfu ya wahalifu hatari zaidi duniani wanakamatwa kupitia operesheni zake na kwamba ina mifumo kadhaa ya kuzuia unyanyasaji, ambayo imeimarishwa katika miaka ya hivi karibuni.

Pia anaonyesha kuwa anafahamu athari zinazoweza kuwa na hati za kukamatwa kwa watu binafsi.

"Unapopokea ilani nyekundu, maisha yako hubadilika kabisa," anaelezea Igor Pestrikov, mfanyabiashara wa Urusi ambaye jina lake linaonekana katika faili zilizovuja.

Interpol si jeshi la polisi la kimataifa lenyewe, lakini inasaidia vikosi vya polisi duniani kote kutoa ushirikiano. Notisi Nyekundu ni arifa inayotumwa kwa nchi zote 196 wanachama, ikiziomba kutafuta na kumkamata mtu. Tangazo jekundu ni ombi sawa, lakini hutumwa kwa nchi fulani pekee.

Pestrikov aligundua alikuwa anatafutwa baada ya kutoroka Urusi mnamo Juni 2022, miezi minne baada ya uvamizi wa Ukraine, na kutafuta hifadhi nchini Ufaransa.

Alihisi kuwa ana chaguzi mbili: "Nenda kwa polisi na useme, 'Niko katika mfumo wa Interpol," akihatarisha kukamatwa, au kuwekwa hadhi ya chini. Hii inaweza kumaanisha "kutoweza kukodisha nyumba, na akaunti yako ya benki kufungiwa," , anaelezea.

"Ni mvutano wa mara kwa mara, wakati wote," anaongeza, akielezea kwamba yeye daima anaangalia nyuma yake. Kwa sababu za usalama, binti yake na mama yake wamehamia nchi nyingine. Polisi wanaweza "kuvamia nyumba yako wakati wowote ... ndio maana unahisi kama panya aliyewekwa kwenye kona," anasema.

"Ni dhiki, mvutano, shinikizo, machafuko ambayo yamewekwa juu yako" ambayo huvunja familia, anaongeza.

Pestrikov alikuwa akimiliki hisa nyingi katika makampuni makubwa ya metallurgiska ya Kirusi yaliyobinafsishwa katika miaka ya 1990, ikiwa ni pamoja na kampuni ya madini ya magnesiamu ya Solikamsk.

Katika miezi kadhaa kabla ya uvamizi wa 2022 nchini Ukraine, anadai kuwa mawaziri wa serikali walimshinikiza kuacha kuuza bidhaa zake nje ya nchi na kusambaza ndani ya soko la Urusi pekee.

Aliamini hii ingemaanisha kuwa bidhaa zake zinaweza kutumika kutengeneza vifaa vya kijeshi, kama vile ndege za kivita na mizinga.

Alisema hakupingan"kulazimika kuuza kwa bei nafuu zaidi na kwa yeyote ambaye wizara zilitaka nimuuzie ", lakini kwamba "pia lilikuwa suala la maadili ... hakuna mtu aliyetaka kuhusika, hata kwa njia isiyo ya moja kwa moja, katika utengenezaji wa bidhaa inayotumiwa kuua watu".

Pestrikov anaamini kwamba kukataa kwake kufuata na ukweli kwamba mke wake alikuwa raia wa Ukraine wakati huo kulisababisha kutaifishwa kwa biashara zake na kufunguliwa kwa uchunguzi dhidi yake wa uhalifu wa kifedha.

Baada ya kukimbilia Ufaransa, aliogopa Kremlin ingejaribu kumshtaki huko. Kwa hivyo aliwasiliana na Interpol, ambao walimjulisha juu ya ombi jekundu la kutolewa, ambalo lilikuwa limeidhinishwa na shirika hilo.

Pestrikov aliamua kupinga uamuzi huu na chombo huru cha udhibiti wa ndani cha Interpol, Tume ya Kudhibiti Faili za Interpol (CCF), kikisema kuwa ombi la Urusi lilichochewa kisiasa.

Katiba ya Interpol iko wazi kwamba shirika hilo haliwezi kutumika "kuingilia shughuli za kisiasa, kijeshi, kidini au rangi".

Baada ya Pestrikov kukaa karibu miaka miwili kwenye orodha ya watu wanaosakwa, CCF iliamua kwamba kesi yake kimsingi ilikuwa ya kisiasa. Alituonyesha hati za CCF zinazoonyesha kwamba habari iliyotolewa na Urusi ilikuwa "ya kawaida na kwamba hakukuwa na "maelezo ya kutosha" ya madai ya uhalifu. Interpol iliondoa ombi la kukamatwa kwa Pestrikov.

Interpol huchapisha data chache tu kuhusu hati za kukamatwa kinyume cha sheria na, tangu 2018, imeacha kufichua ni nchi zipi zinazohusika na malalamiko na uchunguzi.

Ukosefu huu wa uwazi hufanya iwe vigumu kutathmini ukubwa wa tatizo, lakini kwa mara ya kwanza, nyaraka zilizovuja zinaonyesha picha kamili zaidi.

Kundi la faili zilizoshirikiwa na BBC zina orodha ya malalamiko yaliyotumwa kwa CCF.

Takwimu hizo sio kamili, lakini zinajumuisha nchi nyingi, na inapotajwa nchi inayoomba kukamatwa, Urusi imekuwa ikilalamikiwa zaidi kuliko nchi nyingine yoyote kwa miaka 11 iliyopita.

Rekodi pia zinaonyesha kuwa katika muongo mmoja uliopita, angalau watu 700 wanaotafutwa na Urusi wamewasilisha malalamiko kwa CCF, na angalau 400 kati yao wameghairiwa notisi zao nyekundu au matangazo - zaidi ya nchi nyingine yoyote, kulingana na data ambayo tumepokea.

"Kihistoria, Urusi imekuwa mojawapo ya waanzilishi wakuu wa notisi nyekundu za matusi," anaeleza wakili wa Uingereza Ben Keith, ambaye amewawakilisha wateja wengi wanaotaka majina yao yaondolewe kwenye orodha zinazotafutwa na Interpol.

Anaamini kuwa Interpol ina tatizo fulani na Urusi na kwamba majaribio ya shirika hilo kuzuia unyanyasaji hayajafanikiwa.

Anadai kuwa na "mtiririko wa mara kwa mara wa wateja chini ya notisi nyekundu za Urusi ambao wana uhusiano wa kisiasa, mara nyingi wanaunga mkono Ukraine, au ni waathiriwa wa uvamizi wa mashirika."

Mwanasheria wa kimataifa Yuriy Nemets, ambaye ni mtaalamu wa Interpol na masuala ya uhamisho, anakubali kwamba uchunguzi wa ziada uliofanywa na Interpol juu ya ombi la kukamatwa kwa Urusi kufuatia uvamizi wake mkubwa wa Ukraine haujathibitishwa.

Anasema anafahamu idadi ya kesi ambazo Warusi waliopinga vita "walilengwa kwa kuzungumza juu ya hali hiyo na walishtakiwa kwa makosa ya kifedha au makosa mengine madogo, kisha kurekodiwa kwenye hifadhidata kwa msingi huo."

"Si vigumu kukwepa mfumo," anaongeza.

Mbali na taarifa kuhusu notisi na malalamiko, mtoa habari huyo wa Interpol pia aliipatia BBC maelfu ya ujumbe uliotumwa kati ya nchi mbalimbali kupitia mfumo wa ujumbe wa Interpol, kufichua njia nyingine isiyo rasmi ya kuwatafuta watu nje ya nchi.

Aramyan alisafiri hadi Armenia, kisha Ujerumani. Ujumbe uliotumwa na Urusi kwa mamlaka ya polisi ya nchi zote mbili ulipuuza notisi nyekundu na taratibu za matangazo mekundu, na kuomba "taarifa yoyote muhimu" kuhusu Aramyan na mahali alipo.

Ujumbe huo ulitumwa Februari 2023, wakati ambapo Urusi ilikuwa chini ya hatua za vizuizi na jumbe zake zilichunguzwa kabla ya kutumwa. Hatuwezi kuthibitisha kwa uhakika kwamba ujumbe huo uliwasilishwa, lakini kulingana na chanzo cha data, mtoa taarifa anaamini ndivyo ilivyowasilishwa.

BBC ilipomuonyesha Aramyan nakala ya ujumbe huo, alisema alishtuka, lakini hakushangaa.

"Sidhani walitarajia Ujerumani kuwapa anwani yangu, nambari yangu ya simu, na kunikabidhi, lakini kama wangeweza kupata habari, hata kama ni ndogo, bado ingekuwa na manufaa kwao."

BBC pia ilipata ufikiaji wa ripoti za ndani za Interpol kutoka 2024 na 2025 ambazo zinaonyesha wasiwasi unaoendelea wa viongozi wakuu wa mashirika kuhusu shughuli za Urusi.

Katika mojawapo yao, afisa mkuu anaelezea moja kwa moja kwa wajumbe wa Urusi "wasiwasi wake mkubwa" kuhusu "matumizi mabaya ya makusudi" ya mifumo ya Interpol na nchi hiyo, akisema kuwa kumekuwa na matukio ya "ukiukwaji wa wazi" wa sheria za Interpol.

Licha ya vizuizi vya ziada vilivyowekwa kwa Urusi, ripoti zinaonyesha kwamba takriban 90% ya maombi ya Urusi bado yalipitisha uchunguzi wa awali mnamo 2024.

Hata hivyo, katika kipindi hicho hicho, CCF ilikataa takriban nusu ya maombi yote ya Urusi ambayo yalikuwa mada ya malalamiko. Hii inazua maswali kuhusu utoshelevu wa hatua zilizochukuliwa.

Ripoti inaelezea jinsi, mnamo 2024, Urusi ilijaribu kuweka matangazo mekundu kwa majaji na mwendesha mashtaka wa Mahakama ya Kimataifa ya Uhalifu baada ya mahakama hiyo kutoa hati za kukamatwa kwa Rais Putin na afisa mwingine wa serikali kwa hatua yao nchini Ukraine. Maombi haya kutoka Moscow yalikataliwa.

Hata wakati wasiwasi juu ya utumizi mbaya wa mifumo ya Interpol ulikuwa ukionyeshwa ndani ya shirika, ripoti pia zinaonyesha kuwa majadiliano yalikuwa yakifanyika mnamo 2024 na 2025 kuhusu kuondoa vizuizi vya ziada kwa shughuli za Urusi.