Jinsi Iran inavyotumia droni za bei nafuu kusababisha machafuko Mashariki ya Kati

Donald Trump alisema sekta ya makombora ya Iran "itaangamizwa kabisa" wakati Marekani ilipoanza kushambulia nchi hiyo Jumamosi - lakini hakutaja ndege zake zisizo na rubani.

Siku sita baadaye, Iran imerusha zaidi ya ndege 2,000 za bei ya chini katika maeneo yanayolengwa kote Mashariki ya Kati katika jitihada za kuzima ulinzi na kuzua machafuko katika eneo hilo.

Ndege hizi zisizo na rubani za 'kamikaze' za Shahed hubeba vilipuzi ambavyo hulipuka na vinaweza kusababisha uharibifu mkubwa.

Shambulio baya zaidi dhidi ya vikosi vya Marekani kufikia sasa ni kutoka kwa ndege isiyo na rubani kugonga kambi moja huko Kuwait ambapo wanajeshi sita wa Marekani waliuawa.

Mashambulizi mengi yamekuwa dhidi ya nchi washirika wa Marekani katika Ghuba, ambazo zote zina wanajeshi wa Kimarekani na vifaa kwa kiwango fulani.

Lakini pia wamelenga balozi, miundombinu muhimu ya nishati, viwanja vya ndege vya kibiashara na hoteli za kifahari.

Mashambulizi mengine yamekuwa katika miji yenye watu wengi, jambo linalozua hofu mitaani na katika serikali za mataifa ya Ghuba. Baadhi ya wataalam wanasema hii inaweza kuwa sehemu ya mkakati wa Iran "kuanzisha ugaidi" na kuishinikiza Marekani kumaliza mzozo huo haraka.

Video moja iliyothibitishwa na BBC inaonyesha ndege isiyo na rubani ya Iran ikishuka kwa mwendo wa kasi kabla ya kugonga kile kinachoonekana kuwa ni ufungaji wa rada katika makao makuu ya Kikosi cha Tano cha Meli ya Jeshi la Wanamaji la Marekani huko Manama, Bahrain, ikituma vifusi kuruka angani na kusababisha muundo huo kuporomoka.

Video nyingine kutoka Umoja wa Falme za Kiarabu (UAE) inaonyesha ndege isiyo na rubani ikigonga hoteli moja kwenye Palm Jumeirah, visiwa vya kifahari huko Dubai, na kusababisha moto mkubwa na kishindo kikubwa ambacho kilisikika kuzunguka jiji hilo.

Mashambulizi ya ndege zisizo na rubani kwenye sekta ya nishati katika eneo hilo yamekuwa na athari kubwa. Kiwanda kikubwa zaidi cha mafuta cha Saudi Arabia huko Ras Tanura kwenye pwani ya Ghuba kilisitisha uzalishaji baada ya moto kutokea uliosababishwa na vifusi vya ndege isiyo na rubani iliyonaswa.

Nchini Qatar, kituo kikubwa zaidi cha mauzo ya gesi asilia duniani (LNG) kilifungwa pia baada ya kulengwa na ndege zisizo na rubani za Iran.

Ndege zisizo na rubani zinasababisha uharibifu mkubwa katika eneo lote ikizingatiwa zina muundo rahisi na ni bei rahisi kutengeneza.

Ndege ya masafa marefu ya Shahed 136, ambayo inatengenezwa nchini Iran, inakadiriwa kugharimu kati ya dola 20,000 hadi 50,000.

Tofauti na ndege nyingi za kibiashara zisizo na rubani, Shahed haiwezi kuendeshwa kwa umbali ikiwa angani.

Badala yake, hupangwa mapema kabla ya kurushwa kufuata njia iliyowekwa kwa lengo kwa kutumia mfumo wa urambazaji wa setilaiti.

Ikiwa na upeo wa juu wa kilomita 2,500 inaweza kuruka kutoka Tehran hadi Athens.

Ingawa haina kasi kubwa - haswa ikilinganishwa na makombora ya balestiki - wembamba wake na uwezo wa kuruka katika miinuko ya chini hufanya iwe vigumu kutambuliwa na mifumo ya rada na tahadhari za mapema ambazo huzingatia tishio la makombora.

Shahed imetumiwa sana na Urusi katika vita vya Ukraine kulenga miji yenye watu wengi na vituo vya umeme. Iran imesafirisha Shahds kwa mshirika wake katika miaka ya hivi karibuni na Urusi sasa pia inazalisha droni zake kulingana na muundo wa Iran.

Mick Mulroy, afisa wa zamani wa Wanamaji wa Marekani, afisa wa kijeshi wa CIA na Naibu Waziri wa Ulinzi wa Mashariki ya Kati, aliiambia BBC kwamba ndege zisizo na rubani "zimethibitisha ufanisi mkubwa" katika migogoro ya hapo awali - kiasi kwamba Marekani imeunda toleo lake.

Ikijulikana kama Lucas (mfumo wa mashambulizi wa gharama ya chini ambao haujaundwa), ndege isiyo na rubani ya Marekani ilitumiwa kwa mara ya kwanza katika mashambulizi ya siku chache zilizopita.

Admiral Brad Cooper, mkuu wa majeshi ya Marekani katika Mashariki ya Kati, alisema wamechukua muundo wa Iran kuuboresha na kuutumia dhidi ya taifa hilo ".

Marekani haijasema imetuma ndege ngapi zisizo na rubani, lakini data ya droni za Iran inatolewa. Umoja wa Falme za Kiarabu unasema zaidi ya ndege 1,000 za Iran zimerushwa nchini humo hadi sasa, huku 71 pekee zikifanikiwa kupitia ulinzi wa serikali. Lakini kila uzuiaji huja na gharama yake .

Ndege zisizo na rubani za Shahed zinaweza kuangushwa kwa njia kadhaa - ikiwa ni pamoja na kutumia vifaa maalum vya GPS vya kuunganisha na mifumo ya silaha za leza - lakini nyingi kati yao kwa sasa zinarushwa kutoka angani na makombora yanayorushwa kutoka kwa ndege za kivita au mifumo ya gharama kubwa ya makombora ya kutoka ardhini hadi angani.

Wakati Iran ilipoishambulia Israel kwa mamia ya ndege zisizo na rubani mwaka 2024, Uingereza iliripotiwa kutumia ndege za kivita za RAF kuangusha baadhi yao kwa makombora ambayo yanakadiriwa kugharimu takriban £200,000 kila moja.

Kuilazimisha Marekani na washirika wake kutumia hifadhi zao za kuzuia ni sehemu ya mikakati ya Iran ya kupeleka ndege zisizo na rubani na makombora, kulingana na Nicholas Carl, mtaalam wa Iran katika Taasisi ya Marekani ya Biashara.

Lakini Carl anasema serikali pia inajaribu "kuweka shinikizo na ugaidi wa kisaikolojia" kwa Marekani na washirika wake wa kikanda kujaribu kumlazimisha Rais Donald Trump kuingia makubaliano ya kusitisha mapigano.

Muda gani Iran inaweza kuendelea na shinikizo hilo haijulikani. Iliaminika kuwa ilizalisha makumi kwa maelfu ya ndege zisizo na rubani za Shahed kabla ya vita, lakini ni kiasi gani cha hifadhi hiyo bado haijakamilika baada ya siku kadhaa za mashambulizi ya Marekani na Israel dhidi ya nchi hiyo haijulikani.

Picha zilizotolewa Jumatatu na shirika la habari la Fars, ambalo lina uhusiano na Jeshi la Walinzi wa Mapinduzi ya Kiislamu ya Iran IRGC , zinaonyesha safu za ndege zisizo na rubani kwenye kile kinachoonekana kama chumba cha chini cha ardhi - lakini haijajulikana ni lini video hiyo ilirekodiwa.

Siku ya Alhamisi, Admiral Cooper alisema idadi ya ndege zisizo na rubani zinazorushwa na Iran imepungua kwa 83% tangu siku ya kwanza ya mapigano, huku matumizi yake ya makombora ya balistiki yakipungua kwa 90%.

"Iran inajitahidi kuendeleza mashambulizi yake ya makombora na ndege zisizo na rubani na hilo linaweza kuwa gumu zaidi katika siku zijazo kadiri shinikizo la kijeshi la Marekani na Israel likiendelea," Carl aliongeza.