Panya asiyezeeka anayetajwa kuwa suluhisho la saratani

Sio siri kwamba panya waliokunjamana, karibu wasio na manyoya na meno yaliyochomoza midomoni mwao, panya walio uchi sio wanyama wanaovutia zaidi Duniani.

Lakini kile ambacho viumbe hawa wanakosa katika urembo, wao hukiunda kwa mchanganyiko wa vipengele vya ajabu ambavyo vinawavutia wataalamu wa wanyama na watafiti wa matibabu duniani kote.

Licha ya udogo wao—kuanzia inchi 3 hadi 13—panya-hawa huishi wastani wa miaka 30, hustahimili magonjwa sugu, yakiwemoi kisukari, na wana mfumo wa uzazi wenye kuvutia.

Wanyama pia hutoa manufaa ya kimazingira kwa kufanya kazi kama "wahandisi wa mfumo ikolojia" na kuimarisha bayoanuwai kwenye ardhi wanapochimba mashimo ili kutengeneza viota.

Sasa, utafiti unaonyesha kuwa wanaweza kuwa suluhu katika kuelewa shida mbali mbali za wanadamu, pamoja na saratani na kuzeeka.

Faida Maalum

Ingawa tumesoma panya ili kuelewa siri za biolojia ya binadamu, wanasayansi wanaamini kuwa panya uchi wana faida maalum kwa utafiti wa matibabu.

Heterocephalus glaber, jina la kisayansi la spishi, ambalo kimsingi linamaanisha "kitu chenye upara chenye kichwa tofauti," asili yake ni nchi za joto za kaskazini-mashariki mwa Afrika.

Katika pori, wanaishi katika maeneo makubwa ya chini ya ardhi ambayo yanaweza kufikia hadi 300, na msongamano wa vichuguu na vyumba vya urefu wa viwanja kadhaa wa mpira.

Hali ngumu na ya oksijeni ya chini ambayo panya wa uchi huishi inaweza kuwa kidokezo kwa baadhi ya tabia zisizo za kawaida za spishi hii.

Viumbe wengi wa aerobiki wana wakati mgumu kuishi katika mazingira hayo ya oksijeni ya chini, hata hivyo panya uchi ndio panya wanaoishi kwa muda mrefu zaidi.

Panya wa ukubwa sawa anaweza kuishi kwa miaka miwili, ikilinganishwa na miaka 30 au zaidi kwa panya uchi. Ikiwa tutapunguza uwiano huo hadi ukubwa wetu, tukisema, itakuwa kana kwamba wanadamu walikuwa na binamu yake aliyekunjamana anayeweza kuishi miaka 450.

Wanapatikana porini nchini Kenya, Ethiopia, na Somalia, panya uchi wanaishi katika makoloni ya takriban wanachama 70 hadi 80, huku baadhi yao wakihifadhi hadi wanyama 300.

Makoloni haya yanatawaliwa na malkia na kufuata uongozi mkali. Wanachama husimamia kazi mbalimbali, kama vile kukusanya sehemu za chini ya ardhi za mimea, kama vile balbu, mizizi, , ambayo wao hula pamoja na kinyesi.

Biolojia ya spishi hii ni ya kipekee sana. Panya walio uchi wanachukuliwa kuwa "wanyama wenye msimamo mkali" kwa sababu wanaweza kustawi katika mazingira ya chini ya ardhi yaliyokithiri, anasema Ewan St John Smith, mtafiti wa mfumo wa neva katika Chuo Kikuu cha Cambridge nchini Uingereza.

Mojawapo ya sifa zao za kipekee ni kwamba ni ngumu kusema haswa umri wa panya uchi, kwani wanaonyesha dalili chache za kuzorota kwa mwili.

Ingawa wanadamu wanaweza kuendelea kukunjamana, kwa na mvi, au kushambuliwa zaidi na magonjwa sugu, "ishara za kawaida za kuzeeka ambazo unatarajia kuona kwa mamalia wengi hazionekani kutokea," asema Smith.

Kwa nini wanaepuka saratani?

Sababu ya panya uchi kukwepa saratani bado ni kitendawili. Dhana nyingi zimewekwa mbele kwa miaka mingi, na wanasayansi wanajitahidi kutoa maelezo thabiti.

Kulingana na nadharia moja, panya- walio uchi wana muundo mzuri sana wa utaratibu wa kupambana na saratani unaoitwa cellular senescence, urekebishaji wa mageuzi ambao huzuia seli zilizoharibiwa kugawanyika bila kudhibitiwa na kugeuka kuwa saratani.

Nadharia nyingine inapendekeza kwamba panya uchi hutengeneza "sukari bora" ambayo huzuia seli kukusanyika pamoja na kuunda uvimbe.

Utafiti wa hivi punde unazingatia hali ya kipekee katika miili yao ambayo inazuia seli za saratani kuzidisha.

Wataalamu kutoka Chuo Kikuu cha Cambridge wanapendekeza kwamba mwingiliano na mazingira madogo ya panya uchi, mfumo changamano wa seli na molekuli zinazozunguka seli, ikiwa ni pamoja na mfumo wa kinga, huzuia magonjwa, badala ya utaratibu wa asili wa kupinga saratani.

Labda jambo la kushangaza zaidi la panya uchi ni kwamba hawezi kuvumilia maumivu. "Labda hii ni matokeo ya mageuzi ya kukabiliana na mazingira [yao] yenye carbon dioxide," anaelezea Smith.

Gisela Helfer, profesa wa fiziolojia na metaboliki katika Chuo Kikuu cha Bradford nchini Uingereza, anasema panya uchi pia ni "mfano bora" wa kujifunza kuhusu kubalehe kwa binadamu.

Pamoja na panya-mwitu wa Damaraland, panya uchi ni mojawapo ya mifano miwili ya mamalia wanaoishi katika makundi ya vizazi vinavyopishana ambapo jike mmoja tu ndiye anayehusika na uzazi na wengine wanafanya kazi pamoja kuwatunza wale wachanga.

Malkia Mtawala

Kama nyuki, malkia wa cheo cha juu hutawala kundi la panya-uchi, kuzaliana na dume mmoja hadi watatu kwa wakati mmoja.

Wengine huwa na majukumu tofauti, kama vile wafanyikazi wanaochimba mashimo ya koloni kwa meno yao kama manyoya na kutafuta chakula, kumpa malkia mizizi na balbu za kula.

Kwa kawaida, kuna jozi moja yenye rutuba kwa kila kundi, na wanyama wengine hawafiki balehe, Helfer anaeleza. Hata hivyo, kama panya uchi akitolewa kutoka kwenye koloni lake, ataanza haraka kutoa dawa za ngono na mnyama atabalehe.

"Binadamu wana kipindi kirefu cha kabla ya kubalehe cha karibu miaka minane hadi 12," anabainisha. "Mvulana anapoingia kwenye balehe, homoni huamishwa kwenye ubongo, na hivyo kusababisha kuzalishwa kwa homoni za ngono na kuruhusu njia ya uzazi kukomaa."

Hii inaakisi ukuaji wa kubalehe miongoni mwa panya-uchi ni wakati wanawake walio chini yao wametengwa na malkia (jike mkuu) katika kundi.

Kinyume chake, panya hupitia balehe haraka sana, ndani ya wiki mbili baada ya kuzaliwa, na kuwafanya kuwa vielelezo duni vya kusoma homoni za ngono.

Panya- uchi pia wana njia za kipekee za kuwasiliana wao kwa wao, kuamua nani ni rafiki au adui kupitia lahaja mbalimbali, kama wanadamu.

Kawaida huwasilisha habari za kipekee kwa kundi la mnyama, na utafiti mmoja unapendekeza kuwa inafunzwa kitamaduni, badala ya vinasaba.

Kelele hizo mara nyingi zinahusiana na malkia, na watoto waliopangwa wakichukua mwinuko wa koloni iliyowainua, ambayo inaweza kubadilika ikiwa malkia atabadilishwa.

Utafiti mmoja hurekodi miito 18 tofauti ikijumuisha milio ya kengele, sauti za kukusanya chakula, sauti za kujamiiana, sauti za kuandaa choo.

Wakati wanyama wanaokula wenzao wako karibu, sauti kadhaa tofauti za kengele hutumiwa kutetea koloni.

Njia nyingine ambayo panya uchi hushirikiana kama koloni ni kupitia kilimo endelevu.

Milo ni pamoja na kuleta mizizi mikubwa kama vile viazi vitamu kwenye mashimo, kila chakula kikiwa na uzito wa kilo 50, ili kuzitafuna na wanachama wengine wa kundi.

Panya walio uchi humwaga tabaka za nje za mmea wenye sumu, hula chakula chake, na kisha hufunika maeneo waliyokula na uchafu, na kuruhusu mizizi kuzaliwa upya na kuwa chakula kingine katika siku zijazo.

Ingawa wanastaajabisha kibayolojia, panya-uchi sio spishi rahisi zaidi kutunza na kufanya kazi nao, ambayo ina maana kwamba ni vikundi vichache vya utafiti ulimwenguni pote vinavyochunguza spishi hii ya kushangaza.

"Ingawa biolojia yake iliyokithiri inavutia sana na inatoa maarifa mazuri, si rahisi kwa kila mtu kuanzisha kituo chake cha utafiti kwa spishi hii," anasema Smith.

Kwa sababu hii, Smith alizindua Mpango wa Panya uchi, ili kushirikiana na wataalam katika nyanja zingine za matibabu, kama vile saratani, na kutumia wanyama wao kusaidia safu mpya za utafiti.

Ikiwa wanasayansi wanaweza kujua ni kwa nini mamalia hawa wabaya wanaishi maisha marefu na yenye afya, wanaweza "kutafsiri" maarifa haya kuwa matibabu ya kinga au dawa zinazotibu saratani mara tu inapoanza, Smith anasema.

Na kunaweza kuwa na faida zingine za kutafiti wanyama hawa wa kawaida sana, ambao baadhi yao itakuwa ngumu kutabiri.