Mifano 4 ya kihistoria inayoonyesha hatari za uingiliaji kati wa Marekani katika eneo la Mashariki ya Kati

Rais Donald Trump aliibua hisia mwezi Mei alipokosoa vikali sera za kuingilia kati za watangulizi wake wa Marekani.

"Mwishowe, wale wanaoitwa wajenzi wa taifa waliharibu mataifa mengi zaidi kuliko walivyojenga," alisema, akirejelea wazi uvamizi wenye utata wa 2003 nchini Iraq.

"Na waingiliaji waliingilia kati jamii ngumu ambazo hata hawakuzielewa," akaongeza.

Kwa maneno hayo, yaliyosemwa wakati wa ziara yake huko Riyadh, mji mkuu wa Saudi Arabia, baadhi ya wachambuzi waliona kwamba, angalau wakati wa utawala wake, uingiliaji kati wa Marekani katika Mashariki ya Kati ungekuwa ni historia.

Lakini zaidi ya mwezi mmoja baadaye wangegundua walikuwa wamekosea.

Siku ya Jumamosi, Juni 21, Marekani ilifanya mashambulizi kwenye vituo vitatu vya nyuklia nchini Iran, na kuivuta Washington katika mzozo wa hivi punde katika eneo hilo, ambao umezikutanisha Iran na Israel kwa karibu wiki mbili.

Kwa shambulio lao, Merika-na Israeli-zilitaka kumaliza ndoto za nyuklia za Iran.

"Lengo letu lilikuwa kuharibu uwezo wa Iran wa kurutubisha nyuklia na kukomesha tishio la nyuklia linaloletwa na serikali kuu ya ulimwengu inayofadhili ugaidi," Trump alisema muda mfupi baada ya shambulio hilo.

Lakini historia inaonyesha kwamba wakati nchi za Magharibi zimeingiliwa kati katika eneo hilo ili "kusuluhisha" tatizo, sio kila kitu kimeenda kulingana na mpango.

Kulingana na mwandishi wa mwenye uraia wa Lebanon- na Mrekani Fawaz Gerges, profesa wa siasa za Mashariki ya Kati na uhusiano wa kimataifa katika Shule ya London ya Uchumi na Sayansi ya Siasa, uingiliaji kati wa Marekani umekuwa mara kwa mara katika mahusiano ya kimataifa ya Mashariki ya Kati tangu mwishoni mwa miaka ya 1940.

"Mashambulizi ya hivi majuzi ya anga ya Marekani dhidi ya Iran ni mfano mwingine wa wazi wa sera hiyo," mwandishi wa "What Really Went Wrong: West and the Failure of Democracy in the Middle East" anaiambia BBC Mundo.

Katika makala haya, tunapitia mifano minne ya kihistoria ya uingiliaji kati wa Marekani katika Mashariki ya Kati na kuchambua matokeo yake.

1- Mapinduzi ya Iran (1953)

Mwaka 1953, Waziri Mkuu wa Iran aliyechaguliwa kidemokrasia Mohammad Mossadeq alipinduliwa katika mapinduzi yaliyoongozwa na jeshi la Iran na kuungwa mkono na Marekani na Uingereza.

Mossadeq alikuwa ameingia madarakani miaka miwili tu iliyopita kwa ahadi ya kutaifisha hifadhi kubwa ya mafuta ya Iran.

Lakini hii, pamoja na tishio dhahiri la kikomunisti, liliitia wasiwasi London na Washington, ambazo uchumi wao wa baada ya vita ulitegemea sana mafuta ya Iran.

Ukiwasilishwa kama mpango maarufu wa kumuunga mkono Shah Mohammad Reza Pahlavi, uasi huo uliungwa mkono na idara za kijasusi za Uingereza na Marekani.

Mnamo 2000, wziri wa masuala ya kigeni wakati huo Madeleine Albright alizungumza waziwazi juu ya jukumu la Marekani katika mapinduzi.

Miaka kadhaa baadaye, 2009, Rais wa wakati huo Barack Obama alitoa hotuba huko Cairo ambapo pia alikiri jukumu la Washington katika kile kilichotokea.

Mnamo 2013, miaka 60 baada ya mapinduzi, CIA ilichapisha nyaraka ambazo ilikubali jukumu lake katika mapinduzi kwa mara ya kwanza.

"Mapinduzi ya kijeshi... yalifanywa chini ya uongozi wa CIA kama kitendo cha sera ya kigeni ya Marekani," inasema sehemu ya hati iliyotolewa na Hifadhi ya Taifa ya Usalama.

Fawaz Gerges anadai kwamba mzozo wa sasa kati ya Marekani na Iran una mizizi yake katika uingiliaji huo wa siri wa Marekani nchini Iran.

"Wairan hawajawahi kuisamehe Marekani kwa kumpindua waziri mkuu, aliyechaguliwa kidemokrasia na kumweka dikteta katili, Shah wa Iran, kuwa mtawala kamili wa nchi," anaeleza.

"Kupinga Uamerika nchini Iran leo ni kutokana na wasomi wa kisiasa wanaoilaumu Marekani kwa kubadilisha mwelekeo wa siasa za Irani."

Gerges anadokeza kuwa Marekani pia ilijaribu kushawishi sera za Gamal Abdel Nasser nchini Misri na kubadili mkondo wa mradi wake wa utaifa, lakini bila mafanikio makubwa.

2 - Marekani kuiunga mkono Taliban nchini Afghanistan

Mnamo mwaka wa 1979, mwaka mmoja baada ya mapinduzi ya kijeshi nchini Afghanistan, jeshi la Soviet lilivamia nchi hiyo ili kuunga mkono serikali yake ya kikomyunisti, ikipigana dhidi ya vuguvugu la upinzani la Kiislamu linalojulikana kama Mujahideen.

Kundi hili, linaloundwa na wanajihadi wenye msimamo mkali wa Kiislamu wanaoipinga serikali ya kikomunisti, lilikuwa na uungwaji mkono wa Marekani, Pakistan, China, na Saudi Arabia, miongoni mwa nchi nyinginezo.

Wakati wa Vita Baridi, Washington ilikuwa moja ya nchi ambazo zilisambaza silaha na pesa nyingi kwa Umoja wa Kisovieti, zikitaka kuzuia malengo ya USSR.

Kulingana na hati ambazo hazijatangazwa, uchunguzi wa waandishi wa habari, na ushuhuda uliofunuliwa miaka kadhaa baadaye, Marekani ilitaka kuunasa Muungano wa Kisovieti nchini Afghanistan katika kinamasi ambacho kingeathiri maisha na rasilimali sawa na zile ambazo jeshi la Marekani lilivumilia katika Vita vya Vietnam.

Ujumbe huo uliitwa "Operesheni Kimbunga" na ulielezewa kwenye vyombo vya habari vya kisasa kama "operesheni kubwa zaidi ya siri katika historia ya CIA."

Rais wa wakati huo Ronald Reagan alipokea ujumbe wa viongozi wa jihadi katika Ofisi ya Oval.

Mwezi Septemba 1988, baada ya miaka tisa ya kuingilia kati, Waziri Mkuu wa Soviet Mikhail Gorbachev aliamuru kuondolewa kwa vikosi vya Soviet kutoka Afghanistan.

Lakini nchi hiyo ilitumbukia katika vita vya wenyewe kwa wenyewe kati ya vikundi mbalimbali na serikali ambayo, bila kuungwa mkono na USSR, ilianguka.

Vita viliongezeka hadi Wataliban walipoibuka katika mji wa kusini wa Kandahar mnamo 1994, ambapo walipata umaarufu wa haraka kwa kujionyesha kama aina ya kikosi cha mashujaa ambacho viongozi wake walikuwa vijana kutoka kabila la Pashtun.

Viongozi wake wengi walikuwa wamepigana katika harakati ya mujahidin dhidi ya uvamizi wa Kisovieti na walikuwa wamepokea silaha za Marekani na nyinginezo.

Mwaka 1996, Taliban iliiteka Kabul na kuweka utawala wa Kiislamu ambao ungeshutumiwa ulimwenguni kote kwa ukiukaji wake wa haki za binadamu.

Walianzisha au kuunga mkono adhabu kulingana na tafsiri yao kali ya sheria.

Wauaji na wazinzi waliopatikana na hatia walipaswa kuuawa hadharani, wezi walipaswa kukatwa miguu, wanaume wafuge ndevu, na wanawake wavae burka ambayo ilifunika mwili wao wote kuanzia kichwani hadi miguuni, na matundu kwenye usawa wa macho ili kuruhusu wanawake kuona.

Walipiga marufuku televisheni, muziki, na sinema, na kupiga marufuku wasichana wenye umri wa zaidi ya miaka 10 kuhudhuria shule, miongoni mwa mambo mengine.

Vile vile, baada ya Vita vya Usovieti na Afghanistan, kundi la maveterani liliunda shirika la Al-Qaeda ili kupanua mapambano ya Kiislamu zaidi ya Afghanistan.

Taliban walilipatia shirika hili na kiongozi wake, Osama bin Laden, mahali pa usalama kwa ajili ya shughuli zao na kwa ajili ya kupanga mipango kama vile mashambulizi ya Septemba 11, 2001.

"Juhudi za Kusawazisha," kutoka kwa Vita Baridi hadi Sasa

Waleed Hazbun, profesa wa Masomo ya Mashariki ya Kati katika Idara ya Sayansi ya Siasa katika Chuo Kikuu cha Alabama, anasema kuwa wakati wa Vita Baridi, uingiliaji kati mwingi wa Marekani katika eneo hilo unaweza kuelezewa kama "juhudi za kusawazisha."

"Walijaribu kukabiliana na nguvu yoyote ya kisiasa inayopinga maslahi ya Marekani na washirika wake," aliambia BBC Mundo.

Mwanasayansi wa siasa wa Lebanon anasema uingiliaji kati unaoongozwa na Marekani katika Vita vya Ghuba (1990-1991) ni mfano.

"Lilikuwa ni jaribio la kukabiliana na uvamizi wa Iraq dhidi ya Kuwait. Mamlaka ya Kuwait ilirejeshwa, na baada ya kumalizika kwa Vita Baridi, kulikuwa na majadiliano kati ya watunga sera wa Marekani na viongozi katika eneo hilo kutafuta njia za kushughulikia mahitaji ya pamoja ya usalama."

Hata hivyo, Hazbun anaamini kuwa mbinu nyingine ilianza chini ya utawala wa Rais wa zamani Bill Clinton.

"Lengo lilikuwa kuandaa usanifu wa usalama ambao utatumikia maslahi ya Marekani na maono yake ya utaratibu wa kikanda," anabainisha.

"Hii ni pamoja na, kwa upande mmoja, kuzingatia mchakato wa amani na kuhalalisha uhusiano wa Kiarabu na Israeli, ili nchi zote za Kiarabu ziweze kujilinganisha na Marekani na Israel, lakini pia kuwa na Iran na Iraq (sera inayojulikana kama 'double containment') kupitia njia za kijeshi na vikwazo."

Wakati fulani, uingiliaji kati wa Marekani umekwenda sambamba na uungwaji mkono kwa Israel ambao umeelezwa kuwa "bila masharti na kutotetereka" na viongozi wa Marekani.

Tangu Vita vya Pili vya Dunia, Israel imekuwa mpokeaji mkubwa zaidi wa jumla wa misaada ya nje ya Marekani, ikipokea mabilioni ya dola za msaada wa kijeshi kila mwaka.

Kulingana na data kutoka kwa Idara za Ulinzi na kimataifa, kutoka 1951 hadi 2022, msaada wa kijeshi wa Marekani kwa Israeli, uliorekebishwa kutokana na mfumuko wa bei, umefikia $ 225.2 bilioni.

3 - Uvamizi wa Afghanistan (2001)

Mnamo Oktoba 2001, Marekani iliongoza uvamizi mpya wa Afghanistan kuwafukuza Taliban.

Nguvu ya uvamizi iliahidi kuunga mkono demokrasia na kuondoa tishio la kigaidi kutoka kwa Al Qaeda kufuatia mashambulizi ya Septemba 11.

Washington iliuteka haraka Kabul, mji mkuu wa nchi hiyo, na kuwalazimisha Taliban kukabidhi madaraka.

Miaka mitatu baadaye, serikali mpya ya Afghanistan ilichukua madaraka.

Lakini mashambulizi ya umwagaji damu ya Taliban yaliendelea.

Mwaka 2009, Rais wa wakati huo Barack Obama alitangaza kuongezeka kwa wanajeshi ambao walisaidia kuwarudisha nyuma Taliban, lakini sio kwa muda mrefu.

Mnamo mwaka wa 2014, ambao uliishia kuwa mwaka wa umwagaji damu zaidi wa vita tangu 2001, vikosi vya NATO vilimaliza kazi yao na kukabidhi jukumu la usalama kwa jeshi la Afghanistan.

Hatua hii iliruhusu Taliban kuteka maeneo zaidi.

Mwaka uliofuata, kundi hilo liliendelea kupata nguvu na kuanzisha mfululizo wa mashambulizi ya kujitoa mhanga. Iilidai kuhusika na mashambulizi kwenye jengo la bunge mjini Kabul na jingine karibu na uwanja wa ndege wa kimataifa wa mji mkuu huo.

Hatimaye, utawala wa Joe Biden uliamua kuondoa wanajeshi wake kutoka Afghanistan mnamo Aprili 2021, miaka 20 baada ya uvamizi ulioongozwa na Marekani.

Ulikuwa uamuzi wa kutatanisha ambao ulisababisha kutekwa haraka kwa Kabul, mji mkuu wa Afghanistan, na Taliban.

Kuanguka kwa Kabul kumelinganishwa na matukio ya Vietnam Kusini.

"Hii ni Saigon ya Joe Biden," Mbunge wa Republican Elise Stefanik alisema kwenye mtandao wa kijamii.

"Kushindwa vibaya katika hatua ya kimataifa ambayo haitasahaulika kamwe."

Kundi la Taliban lilipata takriban silaha milioni 1 na zana za kijeshi—haswa zikifadhiliwa na Marekani—walipopata tena udhibiti wa Afghanistan mwaka wa 2021, kulingana na afisa wa zamani wa Afghanistan ambaye alizungumza na BBC bila kujulikana.

Ripoti ya Umoja wa Mataifa ya 2023 ilionyesha kuwa Taliban iliruhusu makamanda wa ndani kubakisha 20% ya silaha za Marekani zilizokamatwa, na kwamba soko la biashara haramu lilistawi kwa sababu hiyo.

4 - Uvamizi wa Iraq (2003)

Hadithi ya uvamizi wa Iraq (2003) ilianza Agosti 1990, wakati jeshi la Iraq, lililoongozwa na Rais wa wakati huo Saddam Hussein, lilipovuka mpaka na kuingia Kuwait, na kuua mamia ya watu waliopinga uvamizi huo na kuilazimisha serikali ya Kuwait uhamishoni huko Saudi Arabia.

Wataalamu wanasema hili lilikuwa "moja ya makosa makubwa ya Saddam Hussein."

Kwa wengi, tarehe hii iliashiria mwanzo wa kipindi kirefu na cha misukosuko katika historia ya Mashariki ya Kati.

Kufuatia maonyo mengi na azimio la Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa, muungano - mkubwa zaidi tangu Vita vya Kidunia vya pili - unaoongozwa na Marekani na kuungwa mkono haswa na Saudi Arabia na Uingereza, ulianzisha dhamira ya kuwafukuza wanajeshi wa Iraq kutoka Kuwait mnamo Januari 17, 1991.

Baadaye Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa lilipitisha Azimio nambari 687, lililoitaka Iraq kuharibu silaha zake zote za maangamizi makubwa, neno linalotumiwa kufafanua silaha za nyuklia, kibayolojia na kemikali, pamoja na makombora ya masafa marefu.

Mnamo mwaka wa 1998, Iraq ilisitisha ushirikiano na wakaguzi wa silaha wa Umoja wa Mataifa, na kufuatia mashambulizi ya World Trade Center huko New York na Pentagon nchini Marekani, Rais wa zamani George W. Bush alianza kupanga kuivamia Iraq.

Bush alimshutumu Hussein kwa kuendelea kuhifadhi na kutengeneza silaha za maangamizi makubwa na kudai kuwa Iraq ni sehemu ya "mhimili wa uovu" wa kimataifa pamoja na Iran na Korea Kaskazini.

Waziri wa Mambo ya Nje wa wakati huo wa Marekani Colin Powell aliiambia Umoja wa Mataifa mwaka 2003 kwamba Iraq ilikuwa mwenyeji wa "maabara zinazohamishika" kwa ajili ya kutengeneza silaha za kibiolojia.

Lakini mwaka 2004 alikubali kwamba ushahidi "hauonekani kuwa thabiti."

Uingereza, Australia, na Poland zilishiriki katika uvamizi huo, lakini nchi nyingi, ikiwemo Ujerumani, Canada, Ufaransa na Mexico, zilipinga.

Waziri wa Mambo ya Nje wa wakati huo Dominique de Villepin alisema uingiliaji kati wa kijeshi utakuwa "suluhisho baya zaidi," wakati Uturuki, mwanachama wa NATO na jirani wa Iraq, alikataa kuruhusu Marekani na washirika wake kutumia vituo vyake vya anga.

Waleed Hazbun, profesa wa Mafunzo ya Mashariki ya Kati katika Idara ya Sayansi ya Siasa katika Chuo Kikuu cha Alabama, anaiambia BBC Mundo kwamba kwa uvamizi wa Iraq, Marekani ilikuwa ikitafuta mabadiliko ya utawala na hivyo kuweka maono yake ya usalama katika eneo hilo.

Kwa mujibu wa Mhariri wa Kimataifa wa BBC na mtaalamu wa Mashariki ya Kati Jeremy Bowen, uvamizi huo ulikuwa janga kwa Iraq na watu wake, na kuiingiza nchi hiyo katika miongo kadhaa ya machafuko.

"Mbali na kuharibu itikadi za Osama bin Laden na wanajihadi wenye msimamo mkali, miaka ya machafuko na ukatili uliozuka mwaka wa 2003 ulizidisha ghasia za wanajihadi," alisema mwaka wa 2023, katika uchambuzi uliochapishwa kuadhimisha miaka 20 ya uvamizi huo.

Matokeo mengine ya uvamizi huo ni kwamba al-Qaeda, iliyogawanyika kwa muda na muungano kati ya Wamarekani na makabila ya Sunni, ulizaliwa upya na kutoa nafasi kwa kundi lililojiita Dola ya Kiislamu kumwaga damu nyingi zaidi.

Hakuna anayejua haswa ni Wairaki wangapi walikufa kutokana na uvamizi wa 2003.

Kulingana na takwimu za Mradi wa Irak Body Count (IBC), mpango wa kurekodi vifo vya raia kufuatia uvamizi huo, raia 209,982 wa Iraqi waliuawa kati ya 2003 na 2022.

Ili kubadilisha mwelekeo wa eneo hilo, Waleed Hazbun anadai kuwa eneo hilo linahitaji Marekani kuunga mkono juhudi za kikanda za kuimarisha usalama miongoni mwa mataifa ya Mashariki ya Kati.

"Usaidizi unahitajika kwa eneo lenyewe kujaribu kutatua migogoro yake," aliongeza.

"Maslahi ya kimataifa ya Marekani yanaweza kuhudumiwa vyema na eneo ambalo linafanya kazi kwa uelewa wa pamoja wa usalama wa kikanda badala ya kuweka utaratibu wa kikanda kupitia kikosi kikubwa cha kijeshi cha Marekani na washirika wake."