Alidina Visram: Mjasiriamali wa Kigujarati anayejulikana kama 'Mfalme Asiyetawazwa' wa Uganda

Mvulana mdogo anatokea mji usiojulikana akiwa na umri mdogo. Hapa mtu anamshika mkono na kumfundisha biashara.

Baada ya kipindi kifupi, kijana huyu anakua na kuwa mfanyabiashara tajiri.

Mvulana anageuka na kuwa mkombozi kwa jamii yake katika mji huu mpya na kuwasaidia kupitia furaha na huzuni.

Kwa mtazamo wa kwanza, hii inaweza kuonekana kama simulizi ya filamu ya Bollywood ya miaka ya 1970, lakini kama jina la mvulana huyu ni Alidina Visram, hii ndio hadithi ya maisha yake.

Alidina Visram, aliyezaliwa katika jimbo la India la Kutch, aliwasili Afrika Mashariki akiwa na umri mdogo sana. Waliendeleza biashara zao hadi sasa hivi nchini Uganda, Jamhuri ya Kongo, Tanzania, Kenya na Sudan Kusini.

Zilikuwa benki za wafanyikazi wa daraja la chini wa Kiingereza waliofanya kazi huko.

Alikuwa na duka la reja reja, mfanyabiashara wa pembe za ndovu, mwagizaji kutoka nje, chambua pamba.

Alidina Visram pia alijulikana kama 'Mfalme wa Biashara ya Pembe za Ndovu' na 'Sultani Asiyetawazwa wa Uganda'.

Aga Khan III alimtunuku jina la 'Waris'.

Pia alikuwa miongoni mwa raia wa India waliokuwa wakiishi Sudan waliorudishwa India kwa njia ya bahari na anga chini ya 'Operesheni Kaveri' na Serikali ya India.

Miongoni mwao walikuwa Wagujarati walioishi Sudan kutoka eneo la Rajkot la Gujarat.

Kwa kuwa sasa maelfu ya Wagujarati wamehamia Afrika na wanaishi maisha yenye mafanikio huko, tuangazie maisha ya mfanyabiashara wa Kigujarati aliyeinua bendera Afrika Mashariki.

Safari ndefu ya kuelekea Afrika Mashariki

Alidina Visram alizaliwa mwaka wa 1851 katika familia ya Khoja wilaya ya Kira ya Kutch.

Akiwa na umri wa miaka 12, alipanda meli ya ndani na kuanza safari ndefu ya baharini.

Hivi ndivyo ilivyokuwa kwa watoto wengi wa enzi hizo.

Mnamo mwaka wa 1863, alifika katika eneo la Bagamoya kama linavyofahamika (sasa) nchini Tanzania, ambako alikutana na Siwa Haji Paro, ambaye alikuwa akituma misafara yake ya biashara katika maeneo ya bara la Afrika Mashariki.

Hapa Alidina alijifunza sanaa ya biashara. Katika miaka ya mwanzo waliuza nta ya asali na karafuu kwa kubadilishana nguo, nafaka na chumvi.

David Humbara, akirejea ukurasa wa 38 wa kitabu cha 'Kinoin, Capitalist, The State and Prosperous', anaeleza kuwa Alidina alianza biashara yake Bagamoya mwaka 1877 na baada ya muda ikapanuka hadi maeneo ya Dar es Salaam, Sadani, Tunde na Ujiji.

Nilipanua biashara yangu kwa kufungua matawi.

Mwaka 1896 walifungua matawi Zanzibar na mwaka huo huo Uganda.

Mnamo 1899, matawi ya biashara yalifunguliwa Mombasa na maeneo mengine katika Afrika Mashariki iliyokuwa chini ya Uingereza.

Waliuza nje ya nchi pembe za ndovu, ngozi za kondoo na mbuzi, mpira, nta, ufuta, karanga, viungo na bidhaa nyinginezo.

Waliingiza nguo, shanga, blanketi, shaba na chuma.

Mbali na hilo, waliagiza hariri, mavazi ya sufi, divai kutoka Ulaya.

Alimiliki viwanda vya kutengeneza soda, ngozi na samani mjini Kampala.

Alimiliki Kiwanda cha Vasaram Ginning na mafuta huko Mombasa wakati huo huo wakiwa na viwanda huko Antabay.

Kampuni ya Alidina Visram ilikuwa wakala rasmi wa meli za Serikali ya Zanzibar na Kampuni ya Bima ya British Dominions Marine Insurance.

Meli zao husafiri kati ya Kampala, Jinja, Kisumu na katika Ziwa Victoria.

Karibu makarani 500 wa India walifanya kazi katika kampuni yake.

Kwa kuongezea, idadi kubwa ya watu wa eneo hilo waliajiriwa kwa useremala na uashi.

Watu wengi wa jumuiya ya Khoja walifanya kazi wakati wake lakini mbali na hao Wahindu, Waislamu, Wahabeshi wa eneo hilo na kadhalika pia walifanya kazi na Alidina aliheshimiwa sawa na wote.

Waingereza pia walimheshimu.

Mwishoni mwa karne ya 19, karibu 1898, biashara ya Alidina huko Mombasa pekee ilikuwa na mauzo ya kila mwaka ya rupia laki tatu.

Heinrich Brod katika kitabu chake 'British and German East Africa' ametaja uagizaji wao kuwa ni laki mbili huku mauzo yao yakiwa ni laki moja.

Kiasi hiki kinaweza kuonekana kuwa kidogo leo, lakini wastani wa mshahara wa mfanyakazi wa Afrika Mashariki wakati huo ulikuwa rupia mbili hadi tatu kwa mwezi. Ikilinganishwa na hii, kiasi cha biashara na faida kinaweza kukadiriwa vizuri.

'Mfalme wa biashara ya pembe za ndovu'

Wakati huo, biashara nyingi na usafiri ulikuwa wa baharini.

Upatikanaji wa Afrika ya ndani haukuwezekana.

Alidina sasa, akiwa ametengana na mwalimu wake Siwa Haji Paro, alianza kutuma misafara yake ya biashara katika maeneo ya mbali na ya ndani ya Afrika na kuwapa chakula.

Dk. Wali Jamal anaandika katika kitabu chake 'Uganda Asians We Contributed' kwamba watalii wengi walikuja hapa kufanya kilimo au uwindaji katika bara la Afrika.

Wasafiri wengi wa kigeni walikuja Afrika kwa ajili ya kuwinda tembo, chui na simbamarara.

Alidina aliona matokeo ya uwindaji huu. Ilikuwa pembe za ndovu. Ilikuwa na mahitaji makubwa kati ya familia za kifalme na matajiri wa India na bei yake ilikuwa ya juu. Alipata faida kubwa sana katika biashara hii na akawa maarufu hadi akaja kuitwa 'Mfalme wa Pembe za Ndovu'.

Alichukua biashara hiyo mnamo 1897 baada ya kifo cha Siva Haji Paro, ambaye alikuwa amemfundisha biashara hiyo.

Kwa viwango vya leo vya Magharibi au Kihindi, kuwezesha biashara ya uwindaji na bidhaa za ziada kama pembe za ndovu kungeleta kelele nyingi, lakini wakati huo ni Wazungu na Wamarekani pekee waliohusika katika shughuli hizo na ilionekana kuwa ya ajabu.

Ufunguzi wa maduka kando ya reli

Waingereza walikuwa wanafahamu sana ushawishi wa Alidina katika Afrika Mashariki.

Mnamo mwaka wa 1902, ofisa mmoja anayeitwa Frederick Jackson aliandika katika ripoti yake kwamba mfanyabiashara Mhindi aitwaye Alidina alikuwa tayari kununua ufuta na miwa jinsi wenyeji wangeweza kupanda.

Alidina Visram alikuwa amefungua maduka yake karibu na ofisi za serikali.

Kutoka huko, wafanyakazi wa Ulaya walipokea samani, viti, meza, nguo kwa ajili ya safari za msituni, na mahitaji ya maisha.

Wafanyakazi hawa mara nyingi walipokea mishahara ya miezi mitatu, lakini makampuni ya Alidina yaliwapa vifaa kwa mkopo.

Kuwa karibu na ofisi ya serikali kulimsaidia mtumishi mgeni katika uzalishaji wa ndani, usafirishaji, mawasiliano na kadhalika jambo ambalo lilikuwa na manufaa kwa serikali.

Pia, maafisa wa Uingereza wanabainisha katika barua zao kwamba licha ya kuwa wapangaji, hawakuwahi kuuza bidhaa kwa bei ya juu.

Wakati reli ilipofunguliwa mwaka wa 1901, Alidina Visram alihamisha kituo cha shughuli zake za kiuchumi kutoka Bagamoya hadi Mombasa.

Anachukuliwa kuwa mwanzilishi wa maduka katika eneo la ndani la Afrika Mashariki.

Anachukuliwa kuwa mwanzilishi wa maduka katika eneo la ndani la Afrika Mashariki.'

Mpangilio huu unaweza kuchukuliwa kuwa karibu na mfumo wa leo wa mtungo wa maduka ya aina fulani ambayo utoaji wa huduma zake unafanana.

Hata hivyo, watu kutoka jamii nyingine na jumuiya pia walifanya biashara kwa Alidina. Maduka yao yalikuwa na mpangilio wa aina ya 'shop house', ukichanganya malazi na duka. JS Mangat ameyataja haya katika kitabu chake 'A History of the Asiaans in East Africa'. Mbali na hayo, pia alijishughulisha na kilimo.

Dk Wiley anaandika katika kitabu chake kwamba alianza kilimo mwaka wa 1904 na hivi karibuni alimiliki mashamba makubwa saba ya kunde, matunda, pamba, mpira na miwa. Zaidi ya wafanyikazi elfu tatu walifanya kazi ndani yake.

Kifo cha Aldina Visram wakati anasafiri

Mali ya Alidina ilitumika kujenga masinagogi, misikiti, makanisa na maktaba.

Mbali na hayo, baada ya kifo chake, mtoto wake alijenga shule kwa jina lake.

Barabara pia ilijengwa kwa jina lake nchini Uganda lakini jina lake lilibadilishwa wakati wa utawala wa Idi Amin.

Dk. Wali Jamal anasema pia alijulikana kama 'Sultani wa Ufalme' nchini Uganda.

Asilimia 90 ya Waismailia nchini Kenya na Uganda wanahusisha ustawi wao kwake.

Alipewa jina la 'Waris' na Aga Khan III kwa huduma zake katika jamii yake.

Mnamo mwaka wa 1916, alipofika Congo, Vita vya Kwanza vya Dunia vilianza, ambapo Afrika Mashariki ilikuwa na nafasi kuu.

Wakati huu, alipata homa na akafariki dunia wakati wa safari.

Mfalme na gavana wa Uganda walikuwepo kwenye mazishi yake.

Wafanyabiashara walifunga maduka yao wakati huu.

Kwa upande mwingine, hata baada ya India kupata uhuru, wafanyabiashara wengi wakubwa wa India walifanikiwa kwa kufanya shughuli zao Afrika Mashariki.

Uganda ilionekana kuwa ngome ya Wagujarati wakati huo. Hata hivyo, utawala wa Idi Amin Dada ulionekana kuwa mbaya sana kwao kwani alisema Idi Amin alisema hatakubali Uganda kuwa 'kibaraka wa India'.

Idi Amin alidai kwa taifa kwamba katika ndoto yake Mwenyezi Mungu alimjia na kuamuru kwamba watu wa Asia wafukuzwe Uganda. Aliwapa raia hao muda wa siku 90 kuondoka nchini humo.

Wengi wa Wagujarati waliopewa fursa ya kurejeshwa nyumbani, waliokuwa na pasipoti za Uingereza, waliamua kusafiri hadi Uingereza, Marekani na Canada.

Idi alidai kuwa jamii ya Waasia ilijihusisha na hongo, ubadhirifu, mipango ya rufaa, ukwepaji kodi, ulanguzi, udanganyifu na majaribio ya kupata uraia.

Wakati wa utawala wa Idi Amin hasira ya wenyeji dhidi ya Waasia ilichochewa. Moja ya sababu za hasira hii ilikuwa mtazamo wa watu wa Asia kwa wenyeji.