Kwa nini mamilioni ya mapipa ya mafuta ya Iran yamekwama baharini?

Takwimu za hivi punde za makampuni ya nishati na meli zinaonyesha kuwa kiasi cha mafuta ghafi ya Iran kilichorundikwa kwenye meli za mafuta na kuelea juu ya maji kimefikia kiwango cha juu zaidi katika kipindi cha miaka miwili na nusu iliyopita, hali ambayo kwa mujibu wa ripoti ya Bloomberg, inaashiria mashinikizo yasiyo na kifani dhidi ya kiungo cha mwisho cha mauzo ya mafuta ya Iran.

Takwimu za Kepler mwezi Novemba zilionyesha kuwa takriban mapipa milioni 52 ya mafuta ya Iran yalikuwa kwenye "hifadhi ya kuelea," ikimaanisha kwamba mizigo imepakiwa lakini bado haijaweza kupakuliwa.

Sio tu kwamba takwimu hii imekaribia kuongezeka maradufu kwa mwezi mmoja, lakini pia ni rekodi ya juu kutoka kwa makadirio ya mapipa milioni 5 hadi 10 yanayoelea mwanzoni mwa mwaka.

Mkusanyiko huu ulitokea wakati, kulingana na Bloomberg, mauzo ya mafuta ya Iran yalifikia kiwango cha juu zaidi katika miaka saba iliyopita, licha ya vikwazo.

Kampuni ya uchanganuzi wa data ya nishati ya Vertexa pia iliripoti katikati ya mwezi wa Novemba kwamba mauzo ya mafuta yasiyosafishwa ya Iran mwaka huu yalikuwa kati ya mapipa milioni 1.5 na milioni 1.7 kwa siku, "karibu asilimia 6 zaidi ya mwaka uliopita na asilimia 25 zaidi ya kiwango cha 2023, na utendaji thabiti zaidi wa mauzo ya nje wa Iran tangu 2018."

Takwimu kutoka kwa kampuni zingine zimekadiria mauzo ya mafuta ghafi ya Iran katika miezi ya hivi karibuni kwa zaidi ya mapipa milioni mbili kwa siku, na ripoti ya Wakala wa Kimataifa wa Nishati inaonyesha kuwa uzalishaji wa mafuta ghafi wa Iran umefikia mapipa milioni 3.4 kwa siku mnamo Oktoba 2025.

Uchunguzi wa data hizi unaonyesha kuwa sababu ya mrundikano wa mafuta ghafi ya Iran katika meli za mafuta sio usumbufu katika sekta ya uzalishaji au asili, bali njia ya kusafirisha mafuta kutoka Ghuba ya Uajemi hadi bandari za Asia Mashariki na uwasilishaji wake hadi katika taifa linalolengwa ambalo ni China - ambayo imekabiliwa na msururu wa shinikizo kwa wakati mmoja.

Takwimu za Kepler zinaonyesha kuwa karibu nusu ya meli hizi zimetia nanga katika maji ya Malaysia, ambayo yanaripotiwa "kutumika kwa usafirishaji wa meli hadi meli na mabadiliko ya hati kwa shehena za Iran ili kuficha asili yao."

Lakini kwa nini meli hizi za mafuta zimesimamishwa? Jibu liko katika mchanganyiko masuala ya China , vikwazo vya Marekani, na ushindani wa kijiografia katika soko la mafuta.

Vizuizi vya upendeleo kwa kampuni za Uchina

China imekuwa kivutio kikuu cha mauzo ya mafuta ya Iran katika miaka ya hivi karibuni.

Ni mnunuzi mkubwa zaidi wa mafuta ya Iran, na kulingana na data kutoka Kepler, zaidi ya asilimia 90 ya mafuta ya Iran huenda China na viwanda vya kibinafsi vya kusafisha, vinavyojulikana kama "viwanda vya kusafisha teapot," ambavyo vina jukumu kubwa katika kunyonya mafuta yaliyoidhinishwa.

Viwanda hivi vya kusafisha ni wateja wa kawaida wa mafuta ya Iran kwa sababu ya kubadilika kwao na nia ya kununua mafuta ya bei nafuu.

Lakini kwa mujibu wa Homayoun Falakshahi, mchambuzi mkuu wa soko la mafuta katika kampuni ya Kepler, pamoja na kuweka shinikizo na vikwazo vya Marekani dhidi ya makampuni hayo, mojawapo ya mambo ya kuamua katika mrundikano wa mafuta ya Iran ni mgao wa kuagiza mafuta kwa makampuni ya China uliowekwa na serikali.

Bw. Falakshahi aliiambia BBC Persian kwamba ongezeko kubwa la mafuta ya Iran yanayoelea "linahusiana zaidi katika muda mfupi na sifa maalum za soko la China.

Mwisho wa mwaka unapokaribia, baadhi ya makampuni ya China yameishiwa na mgao na hayaruhusiwi tena kuagiza aina yoyote ya mafuta ghafi, achilia mbali mafuta ya Iran."

Viwango vya kuagiza mafuta yasiyosafishwa ni nyenzo muhimu katika udhibiti wa soko la ndani la china. Beijing kwa kawaida hutoa viwango hivi mara tatu au nne kwa mwaka ili kudhibiti soko la ndani na kuzuia kushuka kwa bei kupindukia.

Kuimarishwa kwa vikwazo vya Marekani

Ikiwa vizuizi vya Uchina ndio sababu ya muda mfupi ya kuongezeka kwa mafuta ya Iran baharini, vikwazo vya Marekani vimeunda vizuizi ambavyo vinafanya kazi kwa kiwango endelevu zaidi na kuwa na matokeo ya muda mrefu.

Baada ya kushindwa kupunguza kiwango cha mauzo ya nje ya Iran, Washington ilibadili mtazamo wake na, badala yake kulenga meli za mafuta pekee, ilizidi kulenga miundombinu ya upakuaji nchini China.

Kulingana na Bloomberg, mojawapo ya hatua muhimu zaidi za Washington ilikuwa ni kuwekea vikwazo vituo muhimu katika mkoa wa Shandong, ambavyo ni muhimu kwa mafuta ya Iran kuingia katika viwanda vya kusafisha Teapot.

Homayoun Falakshahi wa Kepler aliiambia BBC Kiajemi: "Vikwazo vya Marekani vimeimarishwa zaidi tangu Machi, na Washington imejaribu kulenga makampuni na taasisi za China, ikiwa ni pamoja na bandari mbalimbali ambazo zimekuwa zikifanya kazi katika kuagiza mafuta ya Iran.

Baadhi ya wateja wa mafuta ya Iran wamewekewa vikwazo vya moja kwa moja, na hii imesababisha makampuni mengine ambayo yanaagiza mafuta ya Iran kukabiliwa na matatizo katika soko la China yenyewe, na kwa mfano, benki hazitashirikiana tena."