Jinsi hisia za usaliti zinavyochochea maandamano Kenya

Na Basillioh Rukanga

BBC News, Nairobi

Kenya inajiandaa kwa maandamano ya hivi punde zaidi katika mfululizo wa maandamano ya upinzani dhidi ya kupanda kwa gharama ya maisha na ongezeko la kodi, ambayo yamegeuka kuwa ghasia, huku takriban watu 24 wakiuawa katika miezi ya hivi karibuni.

Wakati wa uchaguzi wa urais wa mwaka jana, James Wainaina, dereva wa teksi katika mji mkuu, Nairobi, alimpigia kura William Ruto, ambaye alijidhihirisha kama mgombea wa kile alichokiita "taifa la mahasla" - watu wa kawaida wanaotatizika kujikimu.

Lakini sasa Bw Wainaina anahisi kusalitiwa na anaunga mkono maandamano hayo.

Tangu Rais Ruto aingie ofisini, bei ya bidhaa imeendelea kupanda, huku serikali yake ikipandisha ushuru.

Bw Ruto anasema mapato ya ziada yanahitajika ili kuongezeka kwa ulipaji wa deni na kufadhili miradi ili kuunda nafasi za kazi, lakini ongezeko la ushuru limefanya maisha kuwa magumu zaidi kwa Wakenya maskini zaidi.

Binti ya Bw Wainaina, mwanafunzi wa shule ya upili, hivi majuzi alikaa nyumbani kwa wiki tatu kwa sababu hakuweza kumlipia karo ya shule ya shilingi 14,000 ($100; £75).

Bw Wainaina anasema biashara yake imedorora kwa sababu ya matatizo ya gharama ya maisha.

Anapata wateja wachache na karibu mapato yake yote sasa yanaingia kwenye kuweka gari lake barabarani.

Miaka mitano iliyopita, aliweza kutengeneza hadi shilingi 4,000 kwa siku, za kutosha kumudu mahitaji yake ya kimsingi, ikiwa ni pamoja na karo ya shule, anasema.

Analalama kwamba kuna wakati sasa anarudi nyumbani na shilingi 500 tu baada ya matumizi "ambayo haitoshi mafuta ya gari siku inayofuata".

"Ni vigumu sana kwetu," anasema. Serikali, anaongeza, haijarahisisha biashara ndogo ndogo, haswa za "hustlers" .

Bw Wainaina anasema walidanganywa.

“Haionekani mambo yatakuwa mazuri, unaona [Rais] alitudanganya, tunaonewa, mambo yanakuwa magumu, gharama ya mafuta ikipanda bei ya kila kitu inapanda hata umeme. . Mambo yanazidi kuwa mabaya."

Hata wale ambao bado wanaunga mkono serikali wanaelezea "kiwango kikubwa cha kutofurahishwa na hali ya sasa ya mambo", kulingana na utafiti wa hivi punde wa kampuni ya kura ya maoni , Tifa.

Utafiti wake unaonyesha kuwa 56% ya Wakenya wanadhani nchi inaelekea pabaya, kutoka 48% mwezi Machi.

Kampuni hiyo inasema inapendekeza kutoridhika kunaweza kuchangia kuunga mkono maandamano ya upinzani.

Takwimu za serikali zinaonyesha kuwa bei za baadhi ya bidhaa muhimu za chakula zimepanda kwa kiasi kikubwa katika kipindi cha miezi 12 hadi Juni - huku mazao yake ya chakula - mahindi, nafaka na unga - ikiongezeka hadi 30%, mchele na viazi kwa karibu 20% na sukari ikigharimu karibu 60. % zaidi.

Licha ya hayo, katika muswada wa sheria ya fedha ulioanza kuwa sheria tarehe 1 Julai, serikali iliongeza mara dufu ushuru wa ongezeko la thamani kwenye bidhaa za mafuta kutoka asilimia 8 hadi 16, na kuanzisha ushuru wa nyumba wa 1.5% kwa malipo ya wafanyakazi, na kiasi sawa na hicho kililipwa na mwajiri.

Ushuru unastahili kwenda kwa hazina ya kujenga nyumba kwa watu wasio na uwezo wakati wa kuunda nafasi za kazi.

Kando na hayo, ushuru wa mauzo uliongezeka mara tatu hadi 3% kwa biashara ndogo ndogo, na ushuru wa mapato kwa wafanyikazi wenye mapato ya juu ulipandishwa kutoka 30% hadi kiwango cha juu cha 35%.

Serikali imeanzisha ushuru mpya - ambao sasa umesimamishwa kwa muda na mahakama - kama inavyohitajika kwa sababu ya madeni makubwa ya nchi.

Inashutumu utawala uliopita kwa kuongeza kwa kiasi kikubwa mzigo wa madeni nchini kwa kutumia kiasi kikubwa cha pesa katika miradi ya miundombinu ambayo haikumsaidia Mkenya wa kawaida.

Bw Ruto alihudumu katika serikali iliyopita kama naibu wa rais, lakini alijitenga nayo baada ya kutofautiana na aliyekuwa Rais Uhuru Kenyatta.

Yeye na maafisa wa serikali wamewaambia Wakenya kwamba kulipa ushuru ni "dhabihu" ya muda mfupi kwa mustakabali wa nchi.

Lakini Bw Wainaina hajashawishika. Vile vile, Edwin Simiyu, mwendesha bodaboda (teksi ya pikipiki) katika mji wa Kiambu karibu na mji mkuu anajuta kuupigia kura utawala wa sasa.

"[Rais] alisema tumpe mwaka mmoja ndipo tuone mabadiliko chanya. Sasa akiwa ndani, anabadilisha sauti na kusema tusubiri kwa miaka kabla mambo hayajakuwa mazuri. Tunateseka, tumekuwa tukiteseka. Tumesalitiwa kabisa, tumesahaulika," anasema.

Charles Kaindo anafanya kazi kwa bidii katika mji huo huo akiuza mitumba kwenye barabara ya lami.

Mchuuzi huyo aliambia BBC kuwa ni bahati mbaya kuwa serikali imevunja ahadi zake.

Anasema kutakuwa na wakati ambapo watu watasema "imetosha" - akielezea kuwa watu wanaofanya kazi kwa bidii watageukia uhalifu na wengine "huenda hata kuchukua maisha yao wakati mateso yanapozidi".

Lakini si kila mtu anafikiri kwamba kodi kubwa ni jambo baya.

Jane Njeri, mhasibu katika sekta ya kibinafsi, anasema hafai kuihusudu serikali - ambayo inahitaji pesa kulipa madeni makubwa ambayo Kenya inadaiwa.

Thamani ya Shilingi ya Kenya imekuwa ikidorora kwa kasi dhidi ya dola ya Marekani katika miezi ya hivi karibuni, na kufanya gharama ya ulipaji wa deni kuwa kubwa zaidi.

"Haitakuwa jambo la mara moja. Tuko mahali pabaya, thamani ya shilingi inashuka, madeni na ukosefu wa ajira," anasema.

Hali ya wasiwasi nchini Kenya inatokana na "hisia ya mkanganyiko" kati ya "simulizi ya kusisimua" kuhusu kurahisisha gharama ya maisha ambayo iliuzwa wakati wa kampeni na "uhalisia ambapo tunaona ushuru ukiongezwa kwa bidhaa za kila siku", kulingana na Ken Gichinga , mwanauchumi mkuu katika kampuni ya ushauri ya biashara ya Mentoria Economics.

Anasema badala ya kuzingatia ushuru wa matumizi unaopandisha gharama ya maisha, serikali inapaswa kufanya zaidi ili kuchochea ukuaji wa sekta binafsi.

Anapinga miradi ya ujenzi wa nyumba za serikali kufadhiliwa na ushuru mpya, akisema hakuna uwezekano wa kutatua shida ya nyumba au ukosefu wa ajira.

"Viwango vya chini vya riba, kodi ya chini, na kulegeza kanuni. Fanya hayo matatu na uchumi mzima utaweza kutengeneza ajira. Acha soko huria lifanye kazi."

Hata hivyo, mchambuzi wa masuala ya kiuchumi Odhiambo Ramogi anasema ana uhakika kwamba nia ya rais ni nzuri - ingawa mbinu hizo "si sahihi".

Anasema serikali inafaa kwanza kupunguza uharibifu wa fedha za umma kabla ya kuwataka Wakenya wa kawaida kulipa zaidi.

Serikali inakubali hoja hii - David Ndii, mshauri wake mkuu wa masuala ya kiuchumi, amekiri kwenye Twitter kwamba serikali ilikuwa "ya ubadhirifu".

Ndindi Nyoro, mwenyekiti wa kamati ya bunge ya bajeti, aliambia BBC kuwa mpango wa serikali wa ushuru ni kuhakikisha kuwa serikali haichimbi shimo kubwa la deni kwa kukopa zaidi. Alisema lengo ni kuunda usawa ili kuhakikisha kile "kitawafanya Wakenya kushiriki katika kuoka keki ya kitaifa".

Lakini idadi inayoongezeka ya Wakenya hawafikirii kuwa hili linafanya kazi na wanaingia mitaani kueleza maoni yao.