Kufungwa kwa Mlango-Bahari wa Hormuz na Iran kutaiathiri vipi dunia?

Shirika la Habari la Tasnim, linaloshirikiana na Walinzi wa Mapinduzi wa Iran, liliripoti kufungwa kwa Mlango-Bahari wa kimkakati wa Hormuz, ulioko kusini mwa Iran.

Shirika la Uendeshaji wa Biashara ya Baharini la Uingereza lilitangaza Jumamosi kwamba limepokea ripoti kadhaa kutoka kwa meli zinazofanya kazi katika Ghuba zikionesha kwamba zimepokea ujumbe kuhusu kufungwa kwa Mlango-Bahari wa Hormuz.

Israeli na Marekani zilianzisha shambulio dhidi ya Iran Jumamosi, kufuatia mikutano kadhaa iliyosimamiwa na Oman kati ya Tehran na Washington ili kufikia makubaliano kuhusu mpango wa nyuklia wa Iran na kuzuia vita.

Lakini huku kukiwa na mvutano kati ya Marekani na Iran uliotangulia shambulio hilo, Iran ilikuwa imeonya kwamba ingefunga Mlango-Bahari wa Hormuz, njia muhimu zaidi ya meli duniani kwa ajili ya mafuta, iwapo vita vitatokea.

Wakati huo, Jalal Dehghani Firouzabadi, katibu wa Baraza la Mkakati kuhusu Mahusiano ya Kigeni nchini Iran, alisema kwamba iwapo kutatokea mzozo wa kijeshi, "usalama wa nishati utatishiwa sana, na utasababisha kufungwa kwa Mlango-Bahari wa Hormuz."

Takribani moja ya tano ya uzalishaji wa mafuta ghafi duniani hupitia njia hii nyembamba ya bahari, ambayo haina upana wa zaidi ya kilomita arobaini katika sehemu yake nyembamba zaidi.

Huku mazungumzo kati ya pande hizo mbili yakiendelea, Utawala wa Usafiri wa Baharini wa Marekani wa Idara ya Uchukuzi ulitoa miongozo Jumatatu, Februari 9, ukishauri meli za kibiashara zenye bendera ya Marekani kukaa mbali iwezekanavyo na maji ya eneo la Iran.

Kufuatia tangazo hilo, bei ya mafuta duniani ilipanda kwa zaidi ya asilimia 1, kabla ya kushuka kidogo siku iliyofuata.

Sir Alex Younger, mkurugenzi wa zamani wa huduma ya ujasusi ya kigeni ya Uingereza, alikuwa amesema wakati wa wimbi la mvutano uliopita, kwa BBC, kwamba "kufungwa kwa mlango-bahari bila shaka kungekuwa mgogoro mkubwa wa kiuchumi kutokana na athari yake ya moja kwa moja kwa bei ya mafuta."

Ni mafuta kiasi gani hupita kwenye Mlango-Bahari wa Hormuz?

Takwimu kutoka Vortexa, kampuni ya uchambuzi wa meli za baharini, zilionesha kuwa zaidi ya mapipa milioni 20 kwa siku, kwa wastani, ya mafuta ghafi, vimiminika vya msongamano mdogo mara nyingi hutolewa kutoka gesi asilia na mafuta vilipitia Mlango-Bahari wa Hormuz mwaka jana.

Hii inawakilisha takriban dola bilioni 600 kila mwaka katika biashara ya nishati baharini.

Iran, pamoja na washirika wake wa OPEC kama vile Saudi Arabia, UAE, Kuwait na Iraq, hutegemea Mlango-Bahari kusafirisha sehemu kubwa ya uzalishaji wake wa mafuta, haswa kwa masoko ya Asia.

Usumbufu wowote katika njia hii ya baharini pia utasababisha usumbufu unaoonekana katika minyororo ya usambazaji wa mafuta duniani, pamoja na athari za haraka kwa bei.

Hata hivyo, wachambuzi wanaonya kwamba athari mbaya zaidi zinaweza kuongezeka kwenye mzozo kati ya Israeli na Iran.

Je, Mlango-Bahari wa Hormuz ni mwembamba kiasi gani?

Mlango-Bahari wa Hormuz ni njia inayounganisha Iran na Usultani wa Oman. Ingawa upana wake katika mlango na njia yake ya kutokea ni takriban kilomita 50, na sehemu yake nyembamba zaidi katikati ni takriban kilomita 40, sehemu ya kati ya njia-bahari ina kina cha kutosha kwa meli kubwa kupita.

Ramani za urambazaji wa baharini hufafanua njia salama ya kuingia na kutoka kwenye njia-bahari, na eneo la kuzuia, kwa meli nzito za mafuta.

Kwa ujumla, meli kubwa lazima zisafiri kupitia njia isiyozidi kilomita 10 kwa upana.

Meli za mafuta zinapopita katika Ghuba, zinakaribia visiwa vya Greater Tunb na Lesser Tunb, maeneo mawili yanayobishaniwa kati ya Iran na mataifa ya Kiarabu.

Wataalamu wengi wanaamini kwamba hatua za kijeshi ndiyo njia inayowezekana zaidi ya kuvuruga safari za meli baharini, kama hii ilitokea hapo awali wakati wa Vita vya Iran-Iraq kati ya 1980 na 1988.

Mfumo wa kujilinda?

Wachambuzi wanasema kwamba kwa Iran, kufunga Mlango-Bahari wa Hormuz ni aina ya "kuzuia", sawa na kumiliki silaha ya nyuklia.

Jumuiya ya kimataifa imekuwa ikipinga kwa muda mrefu harakati za Iran za mpango wa nyuklia wa kijeshi, huku mataifa makubwa yakisisitiza mara kwa mara kwamba hayataruhusu Tehran kutumia eneo lake la kimkakati la kijiografia kudhibiti usambazaji wa nishati duniani.

Wataalamu wanatabiri kwamba Iran inaweza kufunga mlango-bahari huo kwa muda, lakini wengi wao wana uhakika kwamba Marekani na washirika wake wanaweza kurejesha haraka mtiririko wa safari za meli baharini kwa kutumia njia za kijeshi.

Iran inawezaje kufunga Mlango-Bahari wa Hormuz?

Ripoti ya mwaka 2012 kutoka kwa U.S. Congressional Research Service ilionesha kwamba Iran inaweza kufuata mkakati wa hatua kwa hatua wa kufunga mlango bahari Hormuz, ukijumuisha yafuatayo:

Wakati wa Vita vya Iran-Iraq, Iran ilituma makombora ya Silkworm na kuweka mabomu ya baharini katika maji ya Ghuba.

Mojawapo ya mabomu haya ya uharibifu iliipiga meli ya USS Samuel B. Roberts, na kulifanya jeshi la Marekani kulipiza kisasi.

Iran ilishindwa kufunga kabisa Mlango-Bahari wa Hormuz, lakini ilifanikiwa kusababisha ongezeko kubwa la malipo ya bima ya meli za baharini na kusababisha msongamano mkubwa wa baharini wakati wa kutokea kwa Ghuba.

Wachambuzi wanatarajia nini?

Wataalamu wanatabiri kwamba mojawapo ya mbinu bora zaidi za Iran za kusimamisha takriban meli 3,000 zinazopita kwenye njia ya maji kila mwezi itakuwa ni kuweka mabomu kwa kutumia boti za mashambulizi ya haraka na manowari.

Inawezekana kwamba Jeshi la Wanamaji la Iran na Jeshi la Wanamaji la Walinzi wa Mapinduzi wataanzisha mashambulizi dhidi ya meli za kivita za kigeni na meli za wafanyabiashara.

Kinyume chake, meli kubwa za kijeshi za Iran zinaweza kuwa shabaha rahisi kwa mashambulizi ya anga ya Israel au Marekani.

Utawala wa Iran una aina mbalimbali za meli za juu, boti zinazoweza kuzamishwa nusu na manowari, na boti zake za haraka kwa kawaida huwa na makombora ya kuzuia meli.

Hivi sasa, maeneo ya ufuatiliaji wa baharini yanayotumia picha za setilaiti zinaripoti harakati za meli za kijeshi za Iran karibu na mipaka ya kusini mwa bahari ya nchi hiyo.

Ni nchi gani zitaathiriwa zaidi na kufungwa kwa njia ya bahari?

Utafiti uliofanywa na kampuni ya uchanganuzi ya Vortex unaonyesha kwamba Saudi Arabia husafirisha takriban mapipa milioni 6 ya mafuta ghafi kwa siku kupitia Mlango-Bahari wa Hormuz, idadi kubwa zaidi kati ya nchi zote jirani.

Utawala wa Habari za Nishati wa Marekani unakadiria kwamba takriban asilimia 84 ya mafuta ghafi na mvuke, na asilimia 83 ya usafirishaji wa gesi asilia iliyoyeyuka iliyopitia mlango-bahari mwaka wa 2024, ilipelekwa kwa masoko ya Asia.

China, India, Japan na Korea Kusini ni miongoni mwa waagizaji wakubwa wa mafuta ghafi yanayopita kwenye mlango-bahari.

Iliripotiwa kuwa mnamo 2024 Marekani iliagiza takriban mapipa 500,000 ya mafuta ghafi kwa siku na kupitia Mlango-Bahari wa Hormuz, ikiwakilisha takriban asilimia 7 ya jumla ya uagizaji wake wa mafuta na asilimia 2 ya jumla ya matumizi yake ya petroli.

Ripoti hiyo hiyo inabainisha kuwa uagizaji wa mafuta ghafi wa Marekani kutoka mataifa ya Ghuba mwaka huo ulifikia kiwango cha chini kabisa katika karibu miongo minne, huku uzalishaji wa ndani ukiongezeka na uagizaji ulioongezeka kutoka Canada.

Inaonekana kwamba sehemu ya pamoja ya mafuta yanayopita kwenye mlango-bahari wa Ulaya ni chini ya mapipa milioni moja kwa siku.

Kwa kuzingatia hili, inaonekana kwamba nchi za Kiarabu na Asia zinaweza kupoteza zaidi ya Upande mwingine yoyote kutokana na uwezekano wa kufungwa kwa Mlango-Bahari wa Hormuz ikilinganishwa na Marekani au mataifa yenye nguvu ya Ulaya ambayo yameshirikiana kisiasa na Israeli wakati wa kupanda kwa uchumi hivi karibuni.

Huku nchi kadhaa za Asia zikidumisha uhusiano mzuri au labda wa karibu na Iran.

Ushawishi wa China

China ni mojawapo ya watumiaji wakubwa wa mafuta yanayopita kwenye Mlango-Bahari wa Hormuz, kwani Iran inauza sehemu kubwa ya mafuta haya kwa bei ya chini kuliko bei za soko la kimataifa, na inachukuliwa kuwa njia muhimu ya kiuchumi inayosaidia Tehran kukabiliana na vikwazo vya Marekani.

Inakadiriwa kuwa China ilichangia takriban 90% ya mauzo ya nje ya mafuta ya Iran kwenye soko la kimataifa wakati wa 2024.

Firouzabadi, katibu wa Baraza la Mikakati la Iran kuhusu Mahusiano ya Kigeni, alisema kwamba ikiwa Mlango-Bahari utafungwa, "China itakuwa ya kwanza kuathiriwa, na kwa hivyo mazungumzo ni muhimu sana kwake."

Kama mtumiaji mkuu wa mafuta ya Iran, Beijing haikubali kupanda kwa bei ya mafuta au usumbufu wowote kwenye njia za usafirishaji. China inatarajiwa kutumia uzito wake kamili wa kidiplomasia kuzuia kufungwa kwa ukanda huu muhimu wa nishati.

Anas Hajji, mshirika katika kampuni ya ushauri wa nishati ya Outlook Advisors, aliiambia CNBC kwamba kufunga Mlango-Bahari wa Hormuz huenda kukawadhuru washirika wa Iran zaidi ya maadui zake, akiongeza kwamba wao [Wairani] "hawataki kufanya kitu ambacho kitawadhuru wao wenyewe kwanza."

Je, kunaweza kuwa na njia mbadala baada ya kufungwa kwa mlango bahari?

Tishio linaloendelea la kufungwa kwa Mlango-Bahari wa Hormuz kwa miaka mingi limezifanya nchi zinazosafirisha mafuta nje katika eneo la Ghuba kubuni njia mbadala za usafirishaji nje.

Kulingana na ripoti ya Mamlaka ya Habari za Nishati ya Marekani, Saudi Arabia imeanzisha bomba la mafuta la Mashariki-Magharibi, laini yenye urefu wa kilomita 1,200 inayoweza kusafirisha hadi mapipa milioni 5 ya mafuta ghafi kwa siku.

Mwaka wa 2019, Saudi Arabia ilitumia tena bomba la mafuta asilia kwa muda kusafirisha mafuta ghafi.

Falme za Kiarabu pia zimeunganisha maeneo yake ya mafuta ya ndani na bandari ya Fujairah kwenye Ghuba ya Oman kupitia bomba lenye uwezo wa kusafirisha mapipa milioni 1.5 kwa siku.

Mnamo Julai 2021, Iran ilizindua bomba la mafuta la Goureh-Jask, lililoundwa kusafirisha mafuta ghafi hadi Ghuba ya Oman. Bomba hili kwa sasa lina uwezo wa takriban mapipa 350,000 kwa siku, ingawa ripoti zinaonesha kuwa Iran bado haijafikia lengo hili.