Jinsi China inavyoisaidia Iran kukabiliana na vikwazo

Urushaji wa makombora zaidi ya 300 na ndege zisizo na rubani wa Iran uliolenga Israel katikati ya mwezi wa Aprili umeibua wito mpya wa kuiwekea vikwazo vikali mauzo ya mafuta ya Iran, ambayo ni tegemeo la uchumi wake.

Licha ya hatua zilizochukuliwa dhidi ya nchi, mauzo ya mafuta ya Iran yalifikia kiwango cha juu zaidi katika miaka sita katika robo ya kwanza ya 2024, na kufikia $ 35.8bn kulingana na mkuu wa forodha wa Iran.

Lakini ni vipi Iran inafanikiwa kukwepa vikwazo kwenye mauzo yake ya mafuta?

Jibu liko katika mbinu za kibiashara zinazotumiwa na mnunuzi mkubwa wa mafuta wa Iran, China, ambayo ni kivutio cha asilimia 80 ya mauzo ya nje ya Iran ya takribani mapipa milioni 1.5 kwa siku, kulingana na ripoti ya Kamati ya Huduma za Kifedha ya Bunge la Marekani.

Kwa nini China inanunua mafuta kutoka Iran?

Biashara na Iran ina hatari zake, haswa vikwazo vya Marekani, kwa nini China, mnunuzi mkubwa wa mafuta ulimwenguni, hufanya hivyo?

Kwa sababu tu mafuta ya Irani ni ya bei nafuu na bora.

Bei ya mafuta duniani inapanda kutokana na migogoro ya kimataifa, lakini Iran, ikiwa na hamu ya kuuza mafuta yake , hutoa kwa bei iliyopunguzwa.

Kulingana na ripoti iliyotokana na data kutoka kwa wafanyabiashara na wachuuzi wa meli zilizokusanywa na Reuters mnamo Oktoba 2023, China iliokoa karibu $ 10bn katika miezi tisa ya kwanza ya 2023 kupitia ununuzi wa rekodi wa mafuta kutoka Iran, Urusi na Venezuela, ambayo yote yanauzwa kwa bei iliyopunguzwa.

Kiwango cha kimataifa cha mafuta yasiyosafishwa kinabadilikabadilika, lakini kwa kawaida ni chini ya $90 kwa pipa.

Homayoun Falakshahi, mchambuzi mkuu wa mafuta katika kampuni ya data na uchanganuzi ya Kpler, anakadiria kuwa Iran inafanya biashara ya mafuta yake ghafi kwa punguzo la $5 kwa pipa. Mwaka jana, bei hii ilipunguzwa hadi $13 kwa pipa.

Kuna maslahi ya kisiasa ya kijiografia pia kulingana na Bw Falakshahi.

"Iran ni sehemu ya mchezo mkubwa kati ya Marekani na China," anasema.

Kwa kuunga mkono uchumi wa Iran, "China inaongeza changamoto za kijiografia na kijeshi kwa Marekani katika Mashariki ya Kati, hasa sasa na mvutano na Israeli," anaongeza.

'Viwanda vidogo vya kusafisha mafuta'

Wachambuzi wanaamini kuwa Iran na China zimetengeneza mfumo wa kisasa wa kufanya biashara ya mafuta kwa miaka mingi.

"Vitu muhimu vya mfumo huu wa biashara ni, 'viwanda vidogo vya kusafisha mafuta, meli za mafuta na benki za kikanda za China ambazo zina udhihirisho mdogo wa kimataifa," Maia Nikoladze, Mkurugenzi Msaidizi wa Uhandisi wa Kiuchumi katika Baraza la Atlantiki aliiambia. BBC

Viwanda hivi vidogo vya kusafisha vina hatari kidogo kwa China ikilinganishwa na kampuni zinazomilikiwa na serikali ambazo zinafanya kazi kimataifa na zinahitaji ufikiaji wa mfumo wa kifedha wa Marekani.

"Wasafishaji wadogo wa binafsi ambao hawana shughuli za ng'ambo, hawafanyi biashara ya dola, hawahitaji kupata ufadhili wa kigeni," Bw Falakshahi aliiambia BBC Kiajemi.

'Meli zinazofanya shughuli haramu'

Meli za mafuta zinaweza kufuatiliwa kote katika bahari duniani kupitia programu ambayo inafuatilia eneo lao, kasi na mwendo mbaya.

Ili kuepuka mfumo wa ufuatiliaji, Iran na China hutumia "mtandao wa meli za mafuta zilizo na muundo usiojulikana wa umiliki, ambao hauripoti maeneo sahihi," anasema Bi Nikoladze.

"Wanaweza kupita kabisa meli za mafuta za Magharibi, huduma za meli, na huduma za udalali. Na kwa njia hiyo, si lazima kuzingatia kanuni za Magharibi, ikiwa ni pamoja na vikwazo," anaongeza.

Meli hizi zinazobeba mafuta kwa kawaida huzima Mfumo wao wa Kitambulisho Kiotomatiki (AIS), mfumo wa transponder wa baharini, ili kuzuia kugunduliwa, au kuiharibu kwa kujifanya kuwa katika eneo moja wakati wako katika eneo jingine.

Meli hizi zinaaminika kushiriki katika usafirishaji wa meli hadi meli na wapokeaji wa Kichina katika maji ya kimataifa, nje ya maeneo yaliyoidhinishwa ya uhamishaji, na wakati mwingine katika hali mbaya ya hali ya hewa ili kuficha shughuli zao, na hivyo kufanya kuwa ngumu kubaini asili ya mafuta.

Bw Falakshahi wa Kpler anapendekeza kwamba uhamisho huu kwa kawaida hutokea katika maji ya kusini-mashariki mwa Asia.

"Kuna eneo, mashariki mwa Singapore na Malaysia, ambalo kihistoria limekuwa eneo ambalo lina meli nyingi za mafuta zinazotiririka huko na kuhamisha mizigo yao hadi nyingine."

Ifuatayo, ni awamu ya "kuweka chapa upya".

Kwa njia hii, kama Bw Falakshahi anavyoeleza, "meli ya pili inasafiri kutoka maji ya Malaysia hadi kaskazini-mashariki mwa China na kupeleka mafuta ghafi. Lengo ni kwa mara nyingine tena kuifanya ghafi ionekane kana kwamba haitoki Iran, lakini badala yake, tuseme, Malaysia."

Kulingana na Idara ya Habari za Nishati ya Marekani (EIA), data ya forodha inaonesha kuwa China iliagiza mafuta ghafi kwa 54% zaidi kutoka Malaysia mnamo 2023 kuliko 2022.

Kwa hakika, kiasi ambacho Malaysia iliripoti kuuza nje kwa China kinazidi uwezo wake wote wa uzalishaji wa mafuta ghafi, kulingana na mchambuzi wa Baraza la Atlantiki Nikoladze, "ndiyo maana inaaminika kuwa kile ambacho Malaysia inaripoti ni mauzo ya mafuta ya Iran".

Kulikuwa na ripoti za meli za mafuta za Iran zilizokamatwa na maafisa wa Malaysia na Indonesia kwa kufanya "uhamishaji wa mafuta usioidhinishwa" mwaka jana Julai na Oktoba.

Benki ndogo

Badala ya mfumo wa fedha wa kimataifa ambao unafuatiliwa na nchi za Magharibi, Maia Nikoladze anaeleza kuwa shughuli zinafanywa kupitia benki ndogo za China.

"China inafahamu vyema hatari zinazotokana na kununua mafuta ya Iran yaliyoidhinishiwa vikwazo, na ndiyo maana haitaki kujumuisha benki kubwa muhimu katika shughuli hii," anasema.

"Badala yake, inachofanya ni kutumia benki ndogo ambazo hazina ufahamu wa kimataifa."

Malipo ya mafuta ya Iran pia yanaaminika kulipwa kwa sarafu ya China ili kuukwepa mfumo wa kifedha unaotawaliwa na dola.

"Pesa hizo huwekwa kwenye akaunti katika benki za China ambazo zina uhusiano na serikali ya Irani," Bw Falakshahi anaeleza. "Kisha pesa hizo zinatumika kuagiza bidhaa za Kichina, na ni wazi kuna fungu la pesa hizi ambalo linarudishwa Iran.

"Lakini ni jambo lisiloeleweka ni namna inafanywa na kama Iran inaweza kurejesha pesa zake zote," anaongeza.

Baadhi ya ripoti zinaonesha kuwa Iran inatumia "maeneo ya kubadilisha fedha" ndani ya nchi yao ili kuuficha mtiririko wao wa kifedha.

Hofu ya kupanda kwa bei

Tarehe 24 Aprili, Rais wa Marekani Joe Biden alitia saini kifurushi cha msaada wa kigeni kwa Ukraine ambacho kilijumuisha kuongezwa kwa vikwazo kwenye sekta ya mafuta ya Iran.

Sheria hiyo mpya inapanua vikwazo kwa kujumuisha bandari, meli na vyombo vya kusafisha baharini ambavyo kwa kujua vinasindika au kusafirisha mafuta ghafi ya Iran kinyume na vikwazo vilivyopo vya Marekani na pia inapanua kile kinachoitwa vikwazo vya pili ili kugharamia miamala yote kati ya taasisi za fedha za China na benki zilizoidhinishwa za Iran zinazotumika kununua mafuta na bidhaa zinazotokana na mafuta.

"Hii ni kwa sababu kipaumbele cha juu kwa utawala wa Biden ni bei ya petroli nyumbani. Hili ni muhimu zaidi kuliko hata sera yake ya kigeni,” Bw Falakshahi anaongeza.

Iran ni mzalishaji wa tatu kwa ukubwa katika Shirikisho la Nchi Zinazouza Petroli (OPEC), na inazalisha takribani mapipa milioni tatu ya mafuta kwa siku, au karibu 3% ya jumla ya pato la dunia.

Kwa mujibu wa wataalamu, kutatizika kwa usambazaji wake kunaweza kusababisha kupanda kwa bei ya mafuta ya kimataifa.

"Biden anajua kwamba ikiwa Marekani itapunguza mauzo ya nje kutoka Iran, hii itamaanisha kupungua kwa usambazaji sokoni, na itaongeza bei ya bidhaa ghafi kimataifa. Hili likitokea, litaongeza bei ya petroli nchini Marekani,”

Bw Falakshahi amesema, hilo ni jambo ambalo Biden anaweza kutaka kuepuka kutokea kabla ya uchaguzi wa urais.