Jinsi vita vya 2024 vilivyowaleta pamoja wapinzani na kusababisha maadui wapya

Na Frank Gardner

Security correspondent

Mwaka 2024 ni moja ya miaka ya kutisha zaidi tangu nilipoanza kuripoti habari za usalama wa kimataifa kwa ajili ya BBC baada ya mashambulizi ya Septemba 11 mwaka 2001.

Kuangushwa ghafla kwa rais Assad, wanajeshi wa Korea Kaskazini wanaopigana kwa ajili ya Urusi. Makombora ya Uingereza na Marekani yalitumwa Ukraine na kuishambulia Urusi, makombora ya Iran yalisafirishwa kwenda Urusi. Mashambulizi ya anga ya Israel nchini Lebanon na Gaza, makombora ya Yemen yalirushwa dhidi ya Israel.

Ni mtandao mgumu na wa kutatanisha wa migogoro na hali hii inachochea swali lisiloepukika: Je, mistari ya vita ya ulimwengu inaunganishwa zaidi?

Hebu tuweke tuwe wazi moja kwa moja hii sio Vita vya Tatu vya Dunia, ingawa Rais Putin anapenda kuzunumzia hatari hiyo ya kuwatisha Magharibi mbali na kutuma silaha zenye nguvu zaidi kwa Ukraine. Lakini ni wazi kwamba migogoro mingi katika sayari yetu ina mwelekeo wa kimataifa, kwahivyo swali ni je, mistari hii inakutanishwaje?

Tunaweza kuanza na vita ambavyo vimekuwa vikipamba moto mashariki mwa Ulaya, kote Ukraine tangu tarehe 24 Februari 2022 wakati Urusi ilipoanzisha uvamizi wake kamili wa Ukraine katika jitihada zilizoshindwa za kuiteka nchi nzima.

Ukraine vs Urusi: Vita vya Ulaya mlangoni petu

"Hawajui kabisa kwamba wanakuja hapa kufa. Itakuwa ni mshangao mkubwa kwao." Rustam Nugudin, Kikosi cha "Achilles", Vikosi vya Jeshi vya Ukraine.

Vyombo vya habari vya Lurid vinaripoti kuwa wanajeshi wa Korea Kaskazini wasio na uzoefu, waliowasili kwenye uwanja wa vita, "wanapiga" kwenye ponografia ya mtandao, kitu ambacho hakipatikani kwao katika hali yao ya kufungwa, haiwezi kuficha ukweli kwamba ushiriki wao katika vita hivi vya Ulaya ni kuongezeka kwa kaasi kikubwa cha kutosha kuishawishi Marekani na nchi nyingine za Magharibi kuondoa marufuku yao dhidi ya Ukraine kwa kutumia makombora ya masafa marefu ya Magharibi kushambulia maeneo ndani ya Urusi, na kuchochea hasira katika Kremlin.

Zaidi ya uwanja wa vita, kuwasili kwa kikosi cha wanajeshi wa Korea Kaskazini, kinachodhaniwa kuwa kati ya wanajeshi 10,000 na 12,000, ni habari mbaya kwa Ukraine ambayo tayari inakabiliwa na uhaba wa nguvukazi.

"Hata kama sio wanajeshi wenye nguvu, 10,000 ni wengi sana, ni brigadi mbili," anasema Rustam Nugudin, kamanda wa Ukraine kwenye mstari wa mbele. "Fikiria tu kwamba ilichukua brigadi mbili tu kuwasukuma Warusi kutoka mkoa wa Kharkiv."

Akiwasilisha malalamiko yaliyosambazwa na raia wengi wa Ukraine, anaongeza: "Ndiyo, washirika wetu wa Magharibi wanatusaidia kwa silaha na mafunzo, na tunashukuru sana kwa hilo, lakini kiwango cha msaada huo hakilingani na msaada wa kijeshi ambao Urusi hupata kutoka Iran na Korea Kaskazini. Ni lazima iwe njia nyingine iwapo ungependa kuona sisi na Ulaya - tunasshinda."

Lakini vita nchini Ukraine tayari vilikuwa vya kimataifa muda mrefu kabla ya Korea Kaskazini kujitokeza. Belarus, ni taifa huru la Ulaya lakini sasa liko karibu kabisa na hatua za Moscow, lilitumiwa kama katika uzinduzi mashambulizi ya Ukraine.

Kuanzia mapema katika miezi iliyofuata ya uvamizi wake wa 2022, Iran imekuwa ikiipatia Urusi ndege zisizo na rubani na hivi karibuni hiyo ya Jamhuri ya Kiislamu imekuwa ikishutumiwa kwa kusafirisha makombora yenye nguvu ya masafa marefu kwenda Urusi katika bahari ya Caspian.

"Kile tunachoona ni ukosefu wa usawa wa kimsingi wa mbinu," anasema mtaalamu wa BBC wa Ukraine Vitaly Shevchenko. "Wakati sera ya Magharibi ya tahadhari na udhibiti imeweka mipaka juu ya kile Ukraine inaweza kufanya, Moscow inaonekana kuwa na wasiwasi juu ya mgogoro kupanua vita na labda hata nia ya kufanya hivyo."

Mashariki ya Kati: Kadi ya Mashariki ya kati iliahirishwa

Ugumu wa eneo hili ni uwazi hufanya vita vya Ukraine vionekane kuwa vya moja kwa moja kwasababu kuna migogoro kadhaa katika kanda hii yote inayoendelea na vita kwa wakati mmoja.

Lakini kwanza, tahadhari muhimu. Kinyume na hisia tunazopata mara nyingi kupitia vyombo vya habari vya ulimwengu, sehemu kubwa ya Mashariki ya Kati haiko vitani. Maisha ya kila siku katika maeneo kama Dubai, Saudi Arabia na Misri yanaendelea kama kawaida, bila kuguswa na tisho la vita. Hata katika nchi ambazo hivi karibuni zimekumbwa na migogoro kwa namna fulani, kama Iraq na Iran, maisha kwa kiasi kikubwa ni ya amani kwa watu wengi.

Syria: Chini ya usimamizi mpya

Hakuna aliyetarajia kuwa hili linatokea. Si rais wa Syria aliyeondoka madarakani Bashar al-Assad, wala wafuasi wake katika Tehran, Moscow na Beirut Kusini.

Katika kipindi cha chini ya wiki mbili, muungano wa waasi wa Kiislamu wanaojulikana kama Hayat Tahrir al-Sham (HTS), ambao wameteuliwa kuwa kundi la kigaidi na Umoja wa Mataifa, Marekani, Umoja wa Ulaya na Uingereza, walifanikiwa kuondoka katika ngome yao kaskazini magharibi mwa Syria na kuuteka mji baada ya mji mkuu na sasa watakapokuwa watawala wapya wa Syria.

Hii ni zaidi ya tukio la ndani, la nchi moja; linaathiri mataifa kadhaa.

Moja ya athari nyingi za uvamizi unaoongozwa na Hamas kusini mwa Israel ni kwamba majibu ya serikali ya Israel yamekuwa na athari mbaya kwa washirika wa Iran katika eneo hilo.

Mara ya mwisho waasi wa Syria walionekana kama kutishia utawala wa Assad, mwaka 2015, Iran, Hezbollah na Urusi zote zilimuunga mkono na kuwarudisha nyuma waasi. Sio wakati huu. Urusi ina shughuli nyingi za kupambana na Ukraine, Hezbollah imeharibiwa na vita vyake vifupi na Israel na Iran imeathiriwa baada ya kuona jinsi ndege za kivita za Israeli zilivyoweza kupenya katika anga yake katika msimu wa vuli.

Matokeo ya jumla ni kwamba washirika wa Assad ama hawakuwa na uwezo au hawataki kuja kumsaidia, wakati Uturuki, ambayo inaunga mkono waasi, iliona fursa ya kurekebisha hali hiyo kwa faida yake yenyewe.

Gaza: Migogoro isiyoisha?

Hali ya Gaza ni janga

Mgogoro wa hivi karibuni huko ulisababishwa na uvamizi ulioongozwa na Hamas (wanamgambo waliotajwa kama kundi la kigaidi na serikali nyingi) kusini mwa Israeli mnamo 7 Oktoba 2023 ambapo zaidi ya watu 1100 waliuawa na karibu 250 kuchukuliwa Gaza kama mateka.

Tangu wakati huo, vita vya Israel dhidi ya Hamas vimesababisha zaidi ya Wapalestina 44,000 kuuawa huko. Idadi hiyo ni ya raia na ingawa idadi hiyo inatoka kwa wizara ya afya inayoendeshwa na Hamas, kwa kiasi kikubwa inaidhinishwa na mashirika huru ya misaada. Israel inasema kwa kiasi kikubwa imeharibu uwezo wa kijeshi wa Hamas.

Leo, miezi 15 katika vita hivi, sehemu kubwa ya Gaza ni magofu. Zaidi ya watu milioni moja wameachwa bila makao, mara nyingi mara kadhaa, kati ya idadi ya watu milioni 2.4. Wengi wao wanaishi katika hali mbaya katika mahema, wakisumbuliwa na nyoka, scorpions na scabies katika majira ya joto, na kukumbwa na hali ya hewa wakati wa baridi.

Majaribio kadhaa ya kutafuta usitishaji mapigano kati ya Israel na Hamas yameshindwa, licha ya juhudi za Qatar, Misri, Marekani na mataifa mengine. Israel imeapa kuliangamiza kundi la Hamas kama jeshi na wakati safu zake zimepungua kwa kiasi kikubwa, mapigano bado hayajamalizika na mashambulizi ya anga ya Israel katika maeneo yaliyojengwa yanaendelea.

Hakuna mpango uliokubaliwa wa kile kitakachotokea baada ya mapigano hayo kusimama, wala nani atatawala Ukanda wa Gaza baada ya zaidi ya miaka 18 ya utawala wa Hamas.

Kwa njia nyingi Gaza ni eneo lenye migogoro mingine katika eneo hilo, na kusababisha majibizano ya moto kati ya Israel na, kwa namna mbalimbali, Lebanon, Yemen, Iran na Syria.

Iran na washirika wake

Iran inaunga mkono wanamgambo kadhaa wa washirika au "wakala" katika Mashariki ya Kati, na kuwapa fedha, silaha na mafunzo kupitia kikosi chake cha Quds, tawi la Jeshi la Walinzi wa Mapinduzi ya Iran (IRGC). Wote wana uhasama mkubwa na Israel na kwa pamoja wanajulikana na Iran kama "Axis of Resistance".

Nchini Lebanon, kwa miaka mingi sasa, jeshi lenye nguvu zaidi halijakuwa jeshi la taifa, wala walinda amani wa Umoja wa Mataifa walioko kusini. Ni Hezbollah, jeshi la wanamgambo lililojihami na Iran kwa makombora ya hali ya juu na makombora.

Mnamo Oktoba 8, 2023, Hezbollah ilianza kunyesha roketi na ndege zisizo na rubani kaskazini mwa Israel kwa mshikamano, ilisema, na ndugu zake katika Gaza. Mnamo Septemba 2024, Israel ilibadilisha malengo yake ya vita ikiwa ni pamoja na kuwaondoa Hezbollah mbali na mpaka ili zaidi ya Waisraeli 60,000 waweze kurudi nyumbani kwao kaskazini.

Israel, kupitia mchanganyiko wa hujuma za siri za Mossad, shirika lake la ujasusi la nje, na jeshi lake, Jeshi la Ulinzi la Israel (IDF), limelishughulikia kundi la Hezbollah mfululizo wa mapigo mabaya, na kumuua kiongozi wake wa muda mrefu, kulipua mawasiliano yake na kuharibu tani za silaha zake. Maelfu ya watu wameuawa katika vita vifupi vya Israel na Lebanon vilivyotangulia usitishaji mapigano mwishoni mwa mwezi Novemba.

Iran inaunga mkono wanamgambo kadhaa wa washirika au "wakala" katika Mashariki ya Kati, na kuwapa fedha, silaha na mafunzo kupitia kikosi chake cha Quds, tawi la Jeshi la Walinzi wa Mapinduzi ya Iran (IRGC). Wote wana uhasama mkubwa na Israel na kwa pamoja wanajulikana na Iran kama "Axis of Resistance".

Nchini Lebanon, kwa miaka mingi sasa, jeshi lenye nguvu zaidi halijakuwa jeshi la taifa, wala walinda amani wa Umoja wa Mataifa walioko kusini. Ni Hezbollah, jeshi la wanamgambo lililojihami na Iran kwa makombora ya hali ya juu na makombora.

Mnamo Oktoba 8, 2023, Hezbollah ilianza kunyesha roketi na ndege zisizo na rubani kaskazini mwa Israel kwa mshikamano, ilisema, na ndugu zake katika Gaza. Mnamo Septemba 2024, Israel ilibadilisha malengo yake ya vita ikiwa ni pamoja na kuwaondoa Hezbollah mbali na mpaka ili zaidi ya Waisraeli 60,000 waweze kurudi nyumbani kwao kaskazini.

Israel, kupitia mchanganyiko wa hujuma za siri za Mossad, shirika lake la ujasusi la nje, na jeshi lake, Jeshi la Ulinzi la Israel (IDF), limelishughulikia kundi la Hezbollah mfululizo wa mapigo mabaya, na kumuua kiongozi wake wa muda mrefu, kulipua mawasiliano yake na kuharibu tani za silaha zake. Maelfu ya watu wameuawa katika vita vifupi vya Israel na Lebanon vilivyotangulia usitishaji mapigano mwishoni mwa mwezi Novemba.

Israel iko katika vita na Hamas katika Ukanda wa Gaza, Hezbollah nchini Lebanon na imerusha makombora na kushambuliwa kutoka Iran, Yemen, Syria na Iraq.

Marekani imeendelea kuipatia Israel kiasi kikubwa cha msaada wa kijeshi, ikiwa ni pamoja na ulinzi wa makombora ya THAAD na silaha za mashambulizi kama vile sehemu za ndege za kivita za F35 - licha ya mauaji ya Wapalestina wengi huko Gaza na karibu ulimwengu wote. Hii inaifanya Marekani - na kwa kuzipanua nchi za Magharibi kwa ujumla - kutopendwa katika ulimwengu wa Kiarabu na kuongeza hatari ya kuajiriwa na makundi ya kigaidi kama vile Islamic State (IS) na Al-Qaida na kusababisha kile maafisa wa usalama wa Magharibi wanasema ni hatari ya kuongezeka kwa ugaidi wa kimataifa.

Kundi la Iran linalojiita "Axis of Resistance" - Hezbollah, Hamas, Wahouthi n.k - limedhoofishwa na mashambulizi ya Israel mwaka huu lakini halijavunjwa.

Iran, pamoja na kusambaza washirika wake katika eneo hilo, imekuwa ikituma makombora kwa Urusi ili kutumika dhidi ya Ukraine.

Kuna ripoti kwamba kwa upande wake ujasusi wa satelaiti wa Urusi unapelekwa kwa Wahouthi nchini Yemen, kupitia Iran, ili kuwasaidia kulenga meli za Magharibi zinazopita kutoka Bahari ya Hindi kwenda Bahari ya Shamu.

Afrika: Uwanja mpya wa ndege wa Moscow

Urusi huenda imepoteza mshirika wake muhimu katika bahari ya Mediterrania, Syria, lakini bado ina kubwa katika mfumo wa "Marshal" Khalifa Haftar wa Libya mjini Benghazi.

Ndege za mizigo za jeshi la anga la Urusi hivi karibuni zimeonekana zikiruka katika viwanja vya ndege vya Libya, katika pwani na bara katika eneo linaloitwa Brak. Moscow inaiona Libya kama njia ya kufikia malengo yake ya kimataifa katika bahari ya Mediterania na pia kama kituo cha kuweka shughuli zake za mamluki kusini mwa Sudan na Sahel.

Kundi la mamluki la Urusi ambalo zamani lilijulikana kama Wagner na sasa limepewa jina la "Afrika Korps" limefanikiwa kuviteka vikosi vya Ufaransa na vingine vya Magharibi katika mataifa ya Sahel na makoloni ya zamani ya Ufaransa ya Mali, Burkina Faso, Niger na Jamhuri ya Afrika ya Kati.

Hii inamaanisha kuwa Urusi imerithi kwa ufanisi tatizo la jihadi la IS katika nchi hizo lakini wakati huo huo inajitajirisha kutokana na mikataba yenye faida ambayo inaona madini na utajiri mwingine ukirudi Moscow.

Ukraine hivi karibuni ilionekana kuchukua hatua mbaya katika eneo hili kwa kuwezesha shambulio kubwa dhidi ya vikosi vya serikali ya Mali na washauri wao wa Urusi mnamo Julai.

Vikosi maalum vya Ukraine viliripotiwa kutoa ndege zisizo na rubani na mafunzo kwa waasi wa Tuareg ambao walisababisha uvamizi na kuwaua mamluki 84 wa Urusi na wanajeshi 47 wa Mali.

Kyiv ni wazi kujaribu "kuchukua mapambano kwa adui" lakini kama walikuwa na jukumu la kusambaza drones, hatua hii ni sana kuchukuliwa kuwa nyuma. Ukraine imekanusha kuhusika.

Korea Kaskazini: Ushirikiano wa vikwazo

Korea Kusini ina wasiwasi. Hakuna kitu kama chakula cha mchana cha bure, msemo huo unasema, na Seoul sasa inashangaa ni nini Pyongyang itapata kutoka Moscow kwa kurudi kwa kupeleka maelfu ya wanajeshi wa Korea Kaskazini kwa juhudi za vita vya Urusi nchini Ukraine. Je, itakuwa teknolojia ya makombora? Ujuzi wa nyuklia? Msaada wa Submarine au satellite?

Hadi sasa Korea Kusini imeepuka kwa makini kutuma vifaa vyovyote vya kijeshi moja kwa moja kwa Ukraine, na badala yake kuipeleka Marekani kuchukua nafasi ya kit ambacho baadaye hutumwa Ukraine.

Lakini Korea Kusini, ambayo ina kambi ya juu ya kijeshi, sasa inafikiria kuondoa marufuku hii na kutuma vifaa moja kwa moja Kyiv.

Yote haya yanaongeza mvutano wa febrile tayari kwenye Peninsula ya Korea ambapo taifa lenye silaha za nyuklia (Kaskazini) linakabiliwa na jirani yake wa kidemokrasia wa Magharibi (Kusini). Nchi hizo mbili hazijamaliza rasmi vita vyao.

China na Taiwan: Ni suala la wakati, si iwapo

Huu bado sio mgogoro lakini kuna uwezekano mkubwa ukawa migogoro mkubwa.

Wakati nchi za Magharibi zilitumia miaka 20 ya kwanza ya karne hii ya vita vya uasi nchini Iraq na Afghanistan, China ilitawala kimya kimya miamba ya kimkakati katika maji ya kimataifa katika Bahari ya Kusini ya China na kudai kuwa ni yake mwenyewe. Walinzi wake wa pwani tangu wakati huo wamekuwa wakizozana mara kwa mara na meli za Ufilipino, wakidai kuwa wanakiuka eneo la China, licha ya kuwa nje ya mpaka wa bahari wa Ufilipino na hakuna mahali karibu na pwani ya China.

Lakini wasiwasi mkubwa ni Taiwan. Beijing mara kwa mara imeapa "kurejesha" demokrasia hii ya kujitawala kwa bara, ingawa haijawahi kutawaliwa na Beijing wakati wowote tangu Wakomunisti walipoingia madarakani na Jamhuri ya Watu wa China ilianza kutumika mnamo 1949.

Rais Xi Jinping amesema hadharani kwamba hili litafanikiwa, "kwa nguvu ikiwa ni lazima" kabla ya karne ya Chama cha Kikomunisti cha China (CCP) mnamo 2049.

Taiwan haitaki kutawaliwa na Chama cha Kikomunisti cha China huko Beijing. Imepiga kura katika rais anayeunga mkono demokrasia, anayepinga Beijing, William Lai, ambaye politburo huko Beijing anachukia kabisa.

Wanamtuhumu kwa kutafuta uhuru kwa Taiwan (mstari mwekundu kwa China) na kujibu hotuba yake ya hivi karibuni ya mfululizo wa mazoezi ya kijeshi ya kutishia na uvamizi wa hewa kote kisiwani.

Swali kubwa ni: ikiwa China itavamia au itaiwekea vikwazo zaidi Taiwan basi Marekani itakuja kujitetea kwa majeshi yake mwenyewe? Je, rais wa awamu ya pili Trump atachukulia hili kama changamoto kwa maslahi muhimu ya Marekani katika eneo la Pasifiki? Au ataiacha Taiwan ijiamlie hatima yake?

Hii ina uwezekano mkubwa wa kusababisha mgogoro halisi na kuwa na matokeo ya kiuchumi ya kimataifa ambayo yanaweza kuharibu uvamizi kamili wa Urusi wa Ukraine.

Picha pana ya 2024

Huu ulikuwa mwaka ambao uwiano wa madaraka katika Mashariki ya Kati ulibadilika kwa kiasi kikubwa, kwa neema ya Israeli na kwa hasara ya Iran. Serikali ya Israel imeamua wazi kwenda nje ya "kuwatenga" maadui zake, iwe ni Gaza, Lebanon, Yemen au Syria. Mistari myekundu ambayo awali ilizingatiwa, na Iran na Israel, sasa imevuka, na pande hizo mbili zikifanya biashara ya makombora kwa mara ya kwanza.

Vita vya Ukraine sasa haviko karibu kuwa vya ushindi , angalau kwa upande wa Ukraine. Urusi imeimarisha viwanda vya ulinzi kwa kiwango ambacho sasa inaweza kuyzidi ulinzi wa anga wa Ukraine na mistari yake ya mbele lakini sio sana kwamba inaweza kuchukua nchi nzima. Hatahivyo msimamo wa Ukraine sasa unaonekana dhaifu kuliko wakati wowote tangu miezi ya mwanzo ya uvamizi kamili.

Vita hivyo vimezidi kuwa vya kimataifa, huku wanajeshi wa Korea Kaskazini wakiwasili Ulaya kupigana upande wa Urusi na nchi za Magharibi ziliiruhusu Ukraine kurusha makombora yake ya masafa marefu ndani ya Urusi.

Sweden sasa imejiunga na Nato, ikimaanisha kuwa nchi nane za NATO sasa zinapakana na Bahari ya Baltic ambapo Urusi ina maeneo mawili ya kimkakati, huko St Petersburg na Kaliningrad. Kumekuwa na matukio kadhaa ya kile kinachoitwa "vita vya mseto" katika Baltic, ambapo Urusi inashukiwa kuharibu kwa makusudi nyaya za mawasiliano ya chini ya bahari.

Kwahivyo ni nini kinachofuata?

Kuna uwezekano mkubwa kuwa kutakuwa na juhudi za pamoja za utawala wa Trump unaoingia kulazimisha makubaliano ya amani nchini Ukraine. Hii inaweza kujikwaa katika kikwazo cha kwanza.

Ikiwa Trump atazuia usambazaji wa silaha za Marekani basi Ulaya haiwezi kupunguza silaha , na kuiacha Ukraine ikiwa dhaifu na hata zaidi kukabiliwa na mashambulizi ya Urusi angani na ardhini. Aina fulani ya makubaliano ya kusitisha mapigano yanaweza kuwa machungu kidogo kwa chaguzi zote kwa Ukraine, ingawa haiamini neno la Putin.

Mashariki ya Kati bado ina uingiliwaji wa kigeni. Iran na Israel zina biashara ambazo hazijakamilika lakini Tehran inafahamu udhaifu wake na msimamo wa Israel unaozidi kuwa mkali katika eneo hilo.

Haitachukua uchokozi mkubwa kuchochea awamu mpya ya mashambulizi ya anga ya Israel dhidi ya Iran. Tayari kuna uvumi mkubwa kwamba Donald Trump ambaye aliidhinisha kuuawa kwa kamanda wa kikosi cha walinzi wa mapinduzi ya Iran Quds mwaka 2020 - anaweza kushirikiana na Israel kushambulia mpango wa nyuklia wa Iran.

Imetafsiriwa na Dinah Gahamanyi