Kwanini tunapambana na mafuriko na ukame kwa wakati mmoja?

Ziwa Turkana la Kenya linapanuka kwa kasi licha ya kukosekana kwa misimu minne ya mvua, na hivyo kuharibu maisha ya wafugaji walioathiriwa na mabadiliko ya hali ya tabia nchi yanayosababishwa na mwanadamu, Joe Inwood wa BBC Newsnight anaripoti.

Akiwa ameketi kwenye udongo uliokauka, uliopasuka ambao hapo awali ulikuwa malisho yake, Anna Elibit ni mwanamke anayeishi katika hatari.

Yadi chache tu kutoka tunapozungumza ni tukio ambalo linaonekana kama kitu kutoka kwenye filamu ya kutisha.

Makumi ya mizoga ya mbuzi imetanda kwenye vumbi, kuoza kwao ni dhihirisho la ukame usiovumilika ambao sehemu hii ya kaskazini-magharibi mwa Kenya imestahimili kwa zaidi ya miaka miwili.

"Huu ni ukame mbaya zaidi kuwahi kushuhudia katika maisha yangu," mzee wa miaka 48 ananiambia. Pamoja na sehemu kubwa ya Afrika Mashariki, eneo la Ziwa Turkana sasa limekuwa na misimu minne ya mvua iliyofeli, na kuua mamia ya maelfu ya wanyama na kusababisha mamilioni ya watu kwenye kukumbwa na njaa.

Kinachoshangaza kuhusu hali ya Bi Elibit, hata hivyo, ni kwamba miezi michache mapema alipoteza mamia ya wanyama zaidi, si kwa ukame bali mafuriko.

Alikuwa akiishi kando ya Ziwa Turkana, eneo kubwa la maji ambalo linatawala sehemu hii ya Kenya ambayo kwa miaka michache iliyopita imekuwa ikipanuka, wakati mwingine polepole, wakati mwingine katika mafuriko ambayo yanasemekana kusomba vijiji vizima.

Inakadiriwa kuwa imepanuka kwa zaidi ya 10% katika muongo uliopita, ikimeza karibu kilomita za mraba 800 (maili za mraba 308) za ardhi.

Siku ambayo mama huyo wa watoto 10 alilazimishwa kutoka nyumbani kwake mnamo Agosti 2020 ni kumbukumbu chungu waziwazi: "Kiwango cha maji kilianza kupanda na kuziba nyumba zetu. Kisha ghafla, wanyama wetu walitawala tulipokuwa tukikimbilia nchi kavu."

Lakini baada ya kukaa mbali kidogo, maafa yalitokea tena: "Maji yalitufuata tena na jambo baya zaidi likatokea. Tulipoteza idadi kubwa ya wanyama kwa mafuriko baada ya eneo la malisho kufunikwa na maji yanayochafuka."

Maili chache barabarani, tukipita kambi mbovu za watu waliohamishwa makazi yao, tunafika katika Taasisi ya Bonde la Turkana (TBI). Chuo hiki cha utafiti wa kisayansi kinajulikana ulimwenguni kwa kazi yake kuelewa asili ya spishi zetu. Visukuku na mabaki yaliyogunduliwa hapa yamesaidia kuanzisha eneo hili kama mahali ambapo mababu zetu wote walitoka.

Lakini kwa Dkt. Dino Martins, Mkurugenzi mpya wa kituo hicho, masuala muhimu zaidi sasa hayahusiani na maisha ya zamani ya binadamu, lakini mustakabali wake, huku akitabiri msimu mwingine ambao haujawahi kushuhudiwa wa kukosekana kwa mvua.

"Inaweza hata kushindwa tena mwaka ujao, ambayo itakuwa imesukuma watu mahali kubaya kabisa." Eneo linalokumbwa na mafuriko na ukame kwa wakati mmoja linaweza kuonekana kuwa lenye kupingana, lakini ni matokeo ya mabadiliko makubwa zaidi ya mifumo ya tabia nchi ambayo wanasayansi wote wanasema ni matokeo ya mabadiliko ya hali ya hewa yanayosababishwa na mwanadamu.

Miaka michache iliyopita mfumo wa hali ya hewa uitwao Dipole ya Bahari ya Hindi ulisababisha mvua kubwa kunyesha Afrika Mashariki.

Pamoja na kusababisha taabu wakati huo, pia ulijaza ardhi inayolisha maziwa makuu ya Bonde la Ufa la Kenya, pamoja na Ziwa Turkana.

Miaka hiyo miwili ya mvua nyingi sasa imefuatiwa na ukame huu ambao haujawahi kutokea. Dk Martins anasema kwamba ingawa uharibifu unasababishwa na mambo ya kimataifa, vitendo vya ndani vimefanya hali mbaya kuwa mbaya zaidi.

"Kinachotokea hapa ni mfumo wa ikolojia ambao unapitia mabadiliko kutokana na hali hii ya kukithiri. Miaka michache iliyopita tulikuwa na mvua nyingi zaidi kuliko tulivyopata katika miongo kadhaa. Kwa kawaida mvua hiyo ingechuja kwenye mfumo wa ikolojia polepole, lakini hilo linabadilika kwa sababu ya uharibifu wa mazingira."

Ukataji miti katika nyanda za juu umemaanisha kuwa maji hupitia mfumo huo kwa kasi zaidi kujaza Ziwa Turkana.

Kuongeza kwa hayo malisho ya kupita kiasi yanayolaumiwa kwa mlipuko wa idadi ya mbuzi na kondoo, na Turkana inakabiliwa na dhoruba kali.

Madhara yanaweza kuonekana kwenye nyuso za wale tunaokutana nao katika hospitali inayoshughulikia maradhi ya utapiamlo katika kambi iliyo karibu ya Kakuma.

Mji huo unaosambaa wa mahema na vibanda ni makazi ya watu wapatao 200,000, wengi wao wakiwa wakimbizi kutoka kwa migogoro katika nchi jirani.

Kituo hicho kinaendeshwa na Kamati ya Kimataifa ya Uokoaji na inahudumia mamia ya watoto wachanga, wengi wao wakiwa katika hali mbaya.

Paulina Lomojong anamlisha mwanawe Isuuwat kwa maziwa yaliyotengenezwa maalum - machozi ya kimyakimya hutiririka usoni mwake.

Hali yake imekuwa nzuri, lakini bado anaonekana mdogo kuliko inavyopaswa kwa miezi 13. "Bei ya vyakula imepanda sana," anasema Bi Lomojong, ambaye anaishi katika kijiji kilicho nje ya kambi hiyo.

"Kilo moja ya unga wa mahindi ni shilingi 120 za Kenya [$1; £0.90], lakini unapopika haitoshi kwa familia. Baadhi yetu hulala njaa."

Lakini ukosefu wa chakula sio njia pekee ambayo ukame umeathiri familia yake; uhaba husababisha migogoro na Aprili iliyopita iligharimu maisha ya mumewe.

"Mume wangu alivuka hadi Sudan Kusini kutafuta malisho ya mifugo yake. Kulikuwa na uvamizi ambapo aliuawa, na kuniacha mjane.

Jamii ya huko ilivamia kila mmoja wakati wa ukame ili kurejesha mifugo yao iliyopotea." Vincent Opina, ambaye anaendesha kituo hicho, anatabiri mambo mabaya zaidi yajayo: "Tunachotarajia ni ongezeko la watoto walio na utapiamlo katika wodi hiyo. Pia tunaona watu kote hapa wakikabiliwa na njaa kali Kama hakuna kitakachofanyika, kuna uwezekano wa kupoteza watoto wengi."

Kilimo bila udongo ni jibu?

Migogoro ya chakula nchini Turkana si jambo geni. Hakika, kumekuwa na mwitikio wa dharura wa chakula katika eneo hili kwa miongo kadhaa.

Imesababisha ukosoaji, ikiwa ni pamoja na Dk Martins, kwamba mabadiliko makubwa yanahitajika. "Tunahitaji kufanya mafanikio hayo katika fikra zetu kwamba mazingira haya sio tu mahali pa kupeleka msaada wa chakula bali ni sehemu ambayo inaweza kuchukua jukumu la uzalishaji wake wa chakula.

"Inazidi kuwa mbaya kila mwaka... misaada zaidi na zaidi ya chakula inatolewa, lakini hiyo siyo njia endelevu."

Ananipeleka kwenye bustani ya hydroponics ya taasisi hiyo. Inaonekana kuwa ya msingi zaidi kuliko jina linavyopendekeza, na safu juu ya safu ya bomba za beige zilizowekwa ardhini, majani yakitoka ndani yake yakitoa mwonekano wa mti wa nusu-hai.

Mfumo huu wa umwagiliaji bora na wa gharama ya chini ulianzishwa awali ili kulisha watu wanaoishi na kufanya kazi katika TBI, lakini Dk Martins anafikiri unaweza pia kusaidia kupunguza matatizo mengi ya kanda.

"Katika ulimwengu mzuri, tungeona haya yakibubujika kote Turkana, yakitumia rasilimali nyingi za maji ambazo ziko ardhini kwenye mito, na kuzalisha chakula kiendelevu kwa njia ambayo inawapa watu utu." Sio heshima tu, bali pia nafasi katika siku zijazo.

Dr Martins ananiambia kuna mijadala ya kweli inayofanyika kuhusu kama mazingira haya, na maisha ya wafugaji ambayo yameunga mkono kwa milenia, yataweza kustahimili shida hii ya sasa. Huko nyumbani kwa Bi Elibit, amekuwa na mawazo yale yale: "Njaa inatuandama. "Hatuna cha kutegemea baada ya wanyama wetu kufa kutokana na ukame. Sidhani kama maisha yangu yatarejea kuwa ya kawaida tena."