Dalalka Islaamku ma waxay samaysanayaan awood ciidan oo la mid ah gaashaanbuurta NATO

Shirka carabta ee Dooxa

Xigashada Sawirka, Reuters

    • Author, Sandeep Rai
    • Role, Weriye BBC

Kadib weerarkii Israa'iil ee caasimadda Qatar ee Dooxa ee ay ku bar-tilmaameedsatay madaxda Xamaas, waxaa sii xoogaysanaya dadaalka loogu jiro samaynta isbahaysi milatari oo u eg NATO oo ka dhexeeya dalalka Carabta.

Shir madaxeed deg deg ah oo ay isugu yimaadeen dalalka Carabta iyo Islaamka ayaa lagu soo gabagabeeyay magaalada Dooxa, kaasoo ay shalay isugu yimaadeen wasiirada arrimaha dibadda ee dalalka xubnaha ka ah.

Madaxda ugu sarreysa dalal badan ayaa sidoo kale ka qeyb galaya shirkan, oo ay ku jiraan Madaxweynaha Iran Masoud Pezshkian, Ra'iisul Wasaaraha Ciraaq Muxammad Shia-al Sudani iyo Madaxweynaha Maamulka Falastiin Maxamuud Cabaas.

Dhanka kale, soo jeedin ka timid Masar ayaa mar kale soo bandhigtay dooda ku saabsan ciidan iskudhaf ah oo amniga qaabilsan.

Sida uu qoray wargeyska The National ee ka soo baxa dalka Masar, soo jeedinta Masar ayaa ku baaqaysa in la sameeyo ciidamo hubaysan oo u eg NATO, kuwaas oo madaxweynahooda si wareeg ah loogu wareejinayo 22-ka waddan ee Jaamacadda Carabta, iyadoo madaxweynaha ugu horreeya uu ka soo jeedo Masar.

Sida laga soo xigtay The New Arab Media, soo jeedinta noocan oo kale ah ayaa markii ugu horreysay soo baxday 2015, markaas oo dagaalka sokeeye uu ka billowday Yemen, fallaagada Xuutiyiintana ay qabsadeen Sanca.

Dhinaca kale, xasilooni la'aanta ayaa sidoo kale ku soo korortay Turkiga kadib weeraradii Doha.

Afhayeenka Wasaaradda Difaaca ee Turkiga, Rear Admiral Zeki Akturk, ayaa ka digay "Israa'iil waxay kordhin kartaa weeraradeeda aan loo meel dayin, sida ay ku sameysay Qatar, waxay ku riixi kartaa gobolka oo dhan, oo ay ku jirto, inay u horseedaan musiibo."

Waa maxay soo jeedinta Masar?

Iska gudbi, siina wada aqrinta
BBC Somali WhatsApp

Warbixinada qotada dheer iyo wararka BBC Somali oo toos kuugu imanaaya WhatsApp.

Halkaan kaga soo biir

Dhamaadka xayeysiinta

Soo jeedinta Masar ayaa waxaa ka mid ah in la sameeyo isku xirka ciidamada, ciidamada cirka iyo cutubyada kumaandooska iyo sidoo kale isku dhafka tababarada, saadka iyo nidaamyada militariga.

Sidoo kale, ogolaanshaha isticmaalka awood ciidan ayaa la siin doonaa iyadoo lala tashanayo dalalka xubnaha ka ah iyo hoggaanka ciidamada.

Sida laga soo xigtay warbaahinta Lubnaan ee Al Akhbar, Masar ayaa hindisaha ku sheegtay inay 20,000 oo askari ku biirin doonto isbahaysiga militari ee noocan oo kale ah, halka Sacuudiga uu noqon doono dalka labaad ee ugu weyn dhanka iskaashiga.

Madaxweynaha Masar Abdel Fattah al-Sisi ayaa arrintan kala hadlay dalal dhowr ah, waxaana suuragal ah in laga doodo hindisahan marka laga reebo shirka Doha.

Isku-dubbaridka millatari ee noocan ah waxa hore u arkay waddamada gobolka, sida dagaalkii ugu horreeyay ee khaliijka ama dagaalladii faraha badnaa ee lala galay Israa'iil.

Isbahaysigan milateri ee ka dhexeeya dalalka Carabta iyo Islaamka—Ururka Heshiisyada Dhexe—ayaa horay u jiray, kaas oo loo yaqaanay Heshiiskii Baqdaad. Waxay jirtay 1955 ilaa 1979.

Waxaa jiray falcelin xooggan oo dalalka Carabta ay ka bixiyeen weerarka Israa'iil ee Dooxa iyo Imaaraadka oo ah dalka kaliya ee gobolka ee xiriirka diblomaasiyadeed la leh Israa'iil, ayaa sidoo kale cambaareeyay.

Ra'iisul wasaaraha Ciraaq Mohammed Shia al-Sudani ayaa sidoo kale ku baaqay in la sameeyo 'isbahaysi militari oo Islaami ah'.

Wuxuu sheegay in jawaab wadajir ah laga bixiyo falkii ugu dambeeyay ee Israa'iil ay ka geysatay Gaza iyo Qatar, sida ay sheegtay warbaahinta dowladda Turkiga ee TRT World.

Sudan ayaa sheegtay in weerarkii cirka ee Talaadadii lagu qaaday Doxa, kaas oo lagu dilay shan xubnood oo ka tirsan Xamaas iyo sarkaal amniga Qatar ka tirsan uu ahaa "xadgudub naxdin leh oo lagu sameeyey sharciga caalamiga ah" iyo xusuusin in ficillada Israa'iil ay khatar ku yihiin ammaanka gobolka oo dhan.

"Ma jirto sabab aysan dalalka Muslimka ah isugu imaan karin oo aysan u sameysan karin ciidamo isku dhaf ah oo difaaci kara," ayuu u sheegay Telefishinka Aljazeera ee dalka Qatar, isagoo ugu baaqay dalalka Carabta iyo kuwa Islaamka inay sameystaan iskaashi buuxa oo dhinacyada siyaasadda, amniga iyo dhaqaalaha ah.

Weerarkii Dooxa

Xigashada Sawirka, Reuters

Qatar oo doonaysa in Israa'iil la ciqaabo

"Waxaa la joogaa waqtigii beesha caalamku ay joojin lahayd laba-wajiilenimada ayna ku ciqaabi lahayd Israa'iil dhammaan dambiyada ay gashay," ayuu yiri ra'iisul wasaaraha Qatar ka hor shirka Isniinta, sida ay sheegtay laanta Persian ee BBC-da.

Waxa uu yiri "Israa'iil waa in ay ogaataa in dagaalka burburinta ah ee ay kula jirto dadka aan walaalaha nahay ee Falastiiniyiinta ah ee uu uga dan leeyahay in laga saaro dhulkooda uusan guul gaarin".

Qatar ayaa horey jawaab adag uga bixisay weerarkii Israa'iil ee Dooxa 9kii Sebtember, waxayna ku celisay inay hadda si buuxda uga feejigan tahay xaalad kastana ay u diyaar garoobeyso.

Wasaaradda arrimaha dibadda Qatar ayaa sheegtay in shir madaxeedkan looga hadli doono qaraar qabyo ah oo ku saabsan weerarkii Dooxa.

Bassem Naim oo xubin ka ah xafiiska siyaasadda Xamaas, ayaa sheegay in kooxdu ay rajaynayso in shir madaxeedkan uu ka soo baxo "mowqif adag oo Carabta iyo Islaamku midaysan yihiin" iyo "caddaan oo gaar ah" oo ka dhan ah Israa'iil.

Maraykanka ayaa saldhigga milatari ee ugu wayn ee gobolka wuxuu ku leeyahay dalka Qatar. Marka laga soo tago arrintan, Qatar ayaa door muhiim ah ka ciyaarta dhexdhexaadinta Israa'iil iyo Xamaas.

Xoghayaha arrimaha dibadda ee Maraykanka Marco Rubio oo hadda booqasho ku jooga Israa'iil, ayaa muujiyay sida uu uga carooday weerarka Dooxa, balse waxa uu ku celceliyay in aanay taasi waxba u dhimi doonin xiriirka adag ee u dhexeeya Maraykanka iyo Israa'iil.

Waxaa durba muran uu ka dhashay hadalka afhayeenka Aqalka Cad Caroline Levitt ee ku saabsan xogta la siiyay Qatar ee weerarka. Sida laga soo xigtay White, 'Qatar waa lagu wargeliyay ka hor weerarka', laakiin Ra'iisul Wasaaraha Qatar ayaa sheegay in 'uu helay xogtan 10 daqiiqo ka dib weerarka'.

Sacuudiga ayaa horeba hogaan ugu ahaa milateri xagjiriinta la dagaala

Xigashada Sawirka, AFP via Getty Images

Qoraalka sawirka, Sacuudiga ayaa horeba hogaan ugu ahaa milateri xagjiriinta la dagaala

Sidee suurtogal u tahay in carabtu samaystaan isbahaysi NATO la mid ah

Fikradda ah in la sameeyo isbahaysi milatari oo u eg NATO oo ka dhexeeya quruumaha Carabta ayaa soo jirtay muddo dheer, laakiin khubarada ayaan aad ugu qanacsanayn hirgelinteeda.

Premanand Mishra oo ah macalin ka tirsan Xarunta Nabadda iyo Xallinta Khilaafaadka ee Nelson Mandela ee Jaamacadda Jamia Millia Islamia, ayaa yiri "Fikradda NATO ee Carabta ayaa horay looga wada hadlay, Sacuudi Carabiya ayaa culeys badan saartay. Xitaa taliyihii hore ee ciidamada Pakistan Raheel Sharif ayaa looga dhigay madaxweyne. Laakin arrintu horay uma socon".

Sida uu sheegay, "Danta amni ee dalalka oo dhan aad ayay u kala duwan yihiin, in is-afgarad laga dhex sameeyo dhexdooda waa hawl adag, tusaale ahaan, Sucuudiga iyo Iran ma awoodaan inay isu yimaadaan si ay u xalliyaan khilaafkooda, waayo haddii la sameeyo isbahaysi milateri oo wadajir ah, markaas ayaa sidoo kale la wadaagi doonaa sirdoonka".

Inkastoo maalmihii lasoo dhaafay ay jireen isku dayo lagu doonayo in lagu caadiyeeyo xiriirka ka dhaxeeya Sacuudiga iyo Iran, haddana ma cadda in wax tallaabo ah oo la taaban karo laga qaadi doono isbaheysiga gobolka ee dalalka kale.

Premanand Mishra ayaa sheegay in 'soo jeedintan ay ka timid Masar, waa la arki doonaa inay booskan ku jirto iyo in kale. Iyo haddii koox noocaas ah loo oggolaan doono inay fuliyaan waddamada reer galbeedka, gaar ahaan Ameerika iyo NATO.'

Waxa uu sheegay in fikradda abuuritaanka NATO ee Carabta ay hore u jirtay, sidoo kalena ay sii jiri doonto mustaqbalka, laakin waxaa jira shaki badan oo ku saabsan in la hirgelin doono.

Dr Mudassir Qamar, oo Kaaliye bare ka ah Xarunta Daraasaadka Galbeedka Aasiya ee Jaamacadda Jawaharlal Nehru, Delhi, ayaa sidoo kale aaminsan in wadamada Carabtu ay leeyihiin ururo badan oo dhinacyo badan leh, ha noqoto Jaamacadda Carabta, OIC ama GCC.

Marka laga soo tago arrintan, waxaa jira urur ciidan oo la dagaalanka argagixisada oo uu hogaamiyo Sacuudiga balse dhibka dhabta ah ayaa ah sidii wax looga qaban lahaa khilaafka u dhaxeeya dalalka Carabta.

Mudassir Qamar ayaa yiri "Way adkaan doontaa in isbaheysi kasta oo noocaasi ah uu iska indhatiro Israa'iil oo hadda xiisad iyo colaad eed ay kala dhaxeyso dalal badan oo Carbeed".