Sidee shinnidu u noqotay mid beeraha ka ilaalisa maroodiga

Beeralayda ayaa u jeesanaya shinidda oo u noqonaysa caawiye aan la filayn si ay maroodiga uga fogeeyaan dalagyadooda.

Adduunka oo dhan, dhul-beereedka ayaa waxaa ku soo kordhaya meelaha ay ku nool yihiin maroodiga, taas oo inta badan keenta khatar, maadaama maroodigu uu dhex wareegayo dalagyada.

Laakin Kenya, tobannaan sano oo cilmi baaris ah ayaa khubaradu ku heleen xal fudud oo caqli badan oo lagu joojinayo maroodiga: deyrar shinni ah.

Iyada oo lagu dhiirigelinayo aqoonta gudaha ee muddada dheer la aaminsanaa ee ah in maroodiyadu neceb yihiin guryaha shinnida, ayaa caqabadahan marka la eego diyaaradaha aan duuliyaha lahayn waxay bixiyaan hab dabacsan laakin wax ku ool ah oo lagu dhimo isku dhacyada rabshadaha wata ee u dhexeeya beeralayda iyo maroodiga.

Waxa ay ku fidayaan adduunka oo dhan, laga bilaabo Mozambique ilaa Thailand.

Haddaba maxay tahay shinnida oo maroodigu uu aad u neceb yahay?

La noolaanshaha maroodiga

Colaadda u dhaxaysa bini'aadamka iyo maroodiga waa dhibaato ku soo badanaysa meelo badan oo caalamka ah.

Kenya, oo ay dadka iyo baahida loo qabo kheyraadka ay sii kordhayaan, meelaha la deggan yahay waxaa ku soo badanaya maroodiga.

Waxaa intaasi dheer soo degitaanka dadka ee meelaha uu maroodigu ku badan yahay, taasi oo kordhinaysa suurtagalnimada isku dhac u dhexeeya dadka iyo xayawaankan waaweyn.

"Balaarinta dhul-beereedka ayaa ku khasbaysa maroodiyaasha inay galaan meelaha ay dadku ku nool yihiin iyaga oo cunto iyo biyo raadis ah," ayay tiri Greta Francesca Iori, oo ah lataliyaha ilaalinta maroodiga ee fadhigeedu yahay Itoobiya.

"Meelkasta oo ay joogaan maroodiyaal, waxaa jira kiisas iyo warbixino ku saabsan iska hor imaadka maroodiga iyo bini'aadamka," ayuu raaciyay Iori, oo ah khabiir ku takhasusay isku dhacyada maroodiga ee dhowr dowladood iyo hay'ado aan faa'iido doon ahayn.

Graeme Shannon, oo ah khabiir ku takhasusay cilmiga deegaanka duurjoogta oo ka tirsan jaamacadda Bangor ee Wales, UK, oo daraasad ku sameeyay maroodiga Afrika labaatankii sano ee la soo dhaafay ayaa sheegay in shakhsiyaadka loo kaxeeyo in ay ku noolaadaan meelahan ay inta badan ka soo jeedaan dadka saboolka ah.

"Sidaa darteed beerashadu waxa ay muhiim u tahay iyaga iyo qoysaskooda," Shannon ayaa tiri.

Laakiin biyaha iyo dalagyada waaweyn ee nafaqada leh ayaa aad u soo jiidan kara maroodiyaasha, taas oo keenaysa in ay u dhawaadaan meelaha ay dadku ku badan yihiin.

Dadka deegaanka ayaa waqti badan ku bixiya daryeelka dhulkooda, ka dibna maroodiyaasha ayaa yimaada "marka aad beeratay dalagyada oo ay ku dhowaadaan soo goosashada," ayuu yiri Emmanuel Mwamba, oo ah beeraley ku nool Mwakoma, Kenya, oo ah tuulo ku taal safka hore ee iskudhacyada u dhexeeya dadka deegaanka iyo maroodiyaasha.

"Haddii maroodiyaashu yimaadaan...wax walba way baaba'aan," ayuu yidhi Mwamba.

"Qaarkeen waxa ay nolosheena ku tiirsan tahay dalagyada, bal qiyaas haddii taas la baabi'iyay hal habeen," ayuu sii raaciyay.

Si looga hortago isku dhacyadan oo loo cabsiiyo maroodiga, saynisyahano iyo dadka deegaanka ayaa tobanaan sano ay ku qaadatay tijaabinta xalal balaaran oo kala duwan.

Shinida oo noqota Xalka

Waxa ay gabi ahaan soo bilaabatay horraantii 2000, markii madaxweynaha ilaalinta-deegaanka iyo badbaadada maroodiyaasha, Fritz Vollrath iyo aasaasaha 'Save the Elephants' Iain Douglas-Hamilton ay ku maqleen sheeko dhaqameed ka timid xoolo-dhaqatada Kenya, oo ka sheekeynaysa sida maroodiyaasha aysan waxyeello ugu gaysan geedaha meelaha qaarkood, sababta oo ah waxay ku yaalliin xayndaab-shinni ah.

Sannadkii 2007-dii, cilmi-baaristooda ayaa keentay inay ku soo gabagabeeyaan in maroodiyadu aysan ka fogayn oo keliya geedaha ay ku jiraan shinnida duurjoogta ah ee Afrika, laakiin inay sameeyaan dhawaaqyo ay midba midka kale ugu sheegayso inay ka fogaato," ayuu yiri King.

King waxa uu beeralayda u qaabeeyay qalab ay uga ilaalinayaan dalagyadooda maroodiga gaajaysan: xayndaab ka samaysan shinni.

Waxa uu markii ugu horreysay tijaabiyay fikradda sannadkii 2008-dii, isaga oo ku dhex sugan bulsho ku nool Laikipia, Kenya, kuwaas oo ka cabanayay weerarrada maroodiga ee joogtada ah.

Xayndaabyada ku xeeran beerta ayaa ah kuwo ka samaysan shinni, kuwaas oo mid walba la dhigay inta u dhaxaysa laba tiir oo midba midka kale uu u jiro 10 mitir.

Si kastaba ha ahaatee, kaliya 12 ka mid ah ayaa dhab ah. Dhammaan kuwa kale waa been abuur. Waxa ay ka samaysan yihiin alwaax jaale ah iyo bir, taas oo ku abuuraysa dhalanteed maroodiga dhexdooda oo ah in ay jiraan shabakadaha-shinida ee ka badan kuwa dhabta ah. Tani waxay yaraynaysaa kharashka waxayna siinaysaa shinnida boosas badan.

Faa'iidooyinka kale ee shinnida

Waxaa intaasi raaca kahor taga maroodiga ee dalaga, xayndaabyada shinida ayaa u keeni kara bulshada faa'iidooyin kale oo ay u isticmaali karaan

"Haddii beeralaydu leeyihiin malab iyo dalag, runtii way ku fiican tahay qoysku inay kusii noolaadaan," ayuu yidhi Mwamba, oo ku nool mid ka mid ah tuulooyinka lagu tijaabiyay xayndaabyada shinnida.

Hadda, Mwamba waxa uu noqday sarkaalka mashruuca deyrka shinnida ee Save the Elephants, isaga oo baraya beeralayda kale sida loo dhiso loona ilaaliyo deyrarka.