'Waxay rabeen in ay dilaan' - BBC-da ayaa aqoonsatay ciidamada ammaanka ee toogtay dibadbaxayaal ka soo horjeeda canshuuraha Kenya

Xubno ka tirsan ciidamada ammaanka Kenya oo bishii June ee la soo dhaafay toogasho ku dilay dibadbaxayaal ka soo horjeeda canshuuraha oo ku sugnaa xarunta baarlamaanka Kenya, ayay BBC-du ogaatay.

Falanqaynta BBC-da ee in ka badan 5,000 oo sawir ayaa sidoo kale muujinaysa in dadkii lagu dilay halkaas ay ahaayeen kuwo aan hubaysnayn oo aan khatar ku ahayn amniga.

Dastuurka dalka Bariga Afrika ku yaal ayaa dammaanad qaadaya xaqa uu qofka u leeyahay inuu mudaaharaad nabadeed sameeyo, iyadoo dhimashaduna ay sababtay qaylo dhaan dadweyne.

Inkastoo guddi baarlamaani ah uu ku amray hay'adda madaxa-bannaan ee kormeerka booliska Kenya inay baaritaan ku sameeyaan dadkii ku dhintay waddooyinka caasimadda Nairobi – oo ay shaaciyeen natiijada ka soo baxday – ilaa hadda ma jiro wax war ah oo ku saabsan dilka ka dhacay baarlamaanka oo la soo saaray, cidna looma hayo.

Kooxda BBC World Service ayaa falanqeysay muuqaalo iyo sawirro ay qaadeen dibadbaxayaasha iyo saxafiyiinta maalintaas. Waxaan go'aansanay marka mid walba la qaaday iyadoo la adeegsanayo xogta badan ee kamarada, waqtiyada tooska ah iyo saacadaha dadweynaha ee ka muuqda sawirada.

Saddex ka mid ah dilalka waxaan qorsheynay dib u dhis lagu sameeyay barnaamij 3D ah oo lagu sameeyay baarlamaanka Kenya, taasoo noo ogolaaneysa inaan dib u raad raacno rasaastii ay dadka ku dhinteen oo ay wateen sarkaal boolice ah iyo askari.

Waxa soo socdaa waa jadwalka tifaftiran ee BBC Africa Eye ee dhacdooyinka iyadoo xildhibaanada Kenya ay baarlamaanka u galeen codbixintii ugu dambaysay ee hindise sharciyeedka maaliyadda ee dawladda, halka mudaaharaadayaashu ay isugu soo baxeen waddooyinka bannaanka Talaadadii 25 Juun 2024.

Digniin: Sheekadan waxay ka kooban tahay sawirro dad dhintay.

Dhalinyaro, lagu tilmaamay mudaharaadayaasha Gen Z oo iska abaabulay baraha bulshada, ayaa subaxnimadii hore ee maalintaas bilaabay inay ku qulqulaan bartamaha Nairobi - mudaaharaadkii saddexaad ee ballaaran ee caasimadda tan iyo markii sharciga maaliyadda la soo saaray 9-kii May.

"Waxay ahayd bannaanbax aad u qurux badan," ayuu yiri Boniface Mwangi oo u dhaqdhaqaaqa xuquuqda aadanaha, oo halkaas ku sugnaa.

"Carruurtu waxay la soo baxeen sameecado ku xiriirsan aaladda Bluetooth-ka iyo biyahooda, waxay ahayd Munaasabad."

Mudaaharaadyada horraantii toddobaadkaas ayaa horseeday in sharci-dajiyayaashu ay canshuur kordhin ku sameeyaan rootiga, saliidda cuntada, lacagta mobilada iyo baabuurta, iyo sidoo kale canshuur-dhaaf lagu kordhin lahaa qiimaha alaabada sida xafaayadaha iyo agabka nadaafadda.

Laakiin tillaabooyin kale oo lagu uruurinayo $2.7bn (£2bn) ayay dowladdu sheegtay inay u baahan tahay si ay jarto ku tiirsanaanta amaahda dibadda, sida canshuuraha soo dejinta oo sarreeya iyo mid kale oo isbitaallada gaarka ah la xiriirta, ayaa iyadana weli sii harsan.

"Markii ugu horreysay waxay dadka Kenyan-ka ah - kuwa shaqeeya iyo dabaqadda dhexe - ka soo horjeedaan dabaqadda xukunka," ayuu yiri Mwangi.

Dibad-baxayaashu waxay lahaayeen hal bartilmaameed - baarlamaanka, halkaas oo codbixintii ugu dambeysay ay ka dhacaysay.

Markay saacaddu ahayd 09:30 saacada Geeska Afrika, ugu danbayntii xildhibaanada ayaa u soo gudbay aqalka hoose.

Bannaanka, kumannaan ayaa u soo dhaqaaqay dhanka Waddada Baarlamaanka ee bari, waqooyi iyo galbeedka magaalada.

"Aniga ahaan, waxay ii ahayd maalin caadi ah," ayay tiri Ademba Allans oo ah arday 26 jir ah.

Dadku waxay si toos ah ugala soconayeen akoonadooda TikTok iyo Instagram, halka dhacdooyinkana si toos ah looga sii daayay TV-ga qaranka, ayuu raaciyay.

Markii hore, dibad baxayaasha waxaa lagu celiyay jidgooyooyin iyo sunta dadka ka ilmeysiisa, ka dib booliisku waxay bilaabeen isticmaalka biyaha iyo rasaasta cinjirka ah.

Ilaa 1-dii duhurnimo in ka badan 100,000 oo qof ayaa ku sugnaa waddooyinka.

"Tirooyinka ayaa bilaabay inay sii kordhaan, dadkuna waxaa lagu billaabay in la xiro," ayuu yiri Allans. "Boolisku meel walba ayuu joogay, waxay isku dayayeen inay dadka dib u riixaan, dadku xitaa waxay fuulayeen dusha sare ee booyadaha biyaha."

Inkastoo fowdada banaanka ka taagan tahay, haddana xildhibaanada ayaa ku haray hoolka, waxaana bilaabatay codeynta.

Markii ay ahayd 2-dii duhurnimo, mudaaharaadayaashu waxay ku riixeen booliska ilaa dariiqa waqooyi-bari ee baarlamaanka.

Gudaha baarlamaanka abaare 02:14, Sharciga Maaliyadda 2024 ayaa loo codeeyay: 195 xildhibaan ayaa ogolaatay, 106 waa ka soo horjeeday. Xildhibaanada mucaaradka ayaa ka soo baxay, waxaana durba warku soo gaaray dadweynihii dibadda ku sugnaa.

"Tani waa marka qof walba uu leeyahay: 'wax kasta oo dhaca, waxaan u soconaa inaan galno baarlamaanka oo aan tusno xildhibaannada inaan aaminsanahay waxa aan u dagaalamayno," ayuu yiri Allans.

Saacadu markay ahayd 02:20, mudaharaadayaashu waxay ugu danbeyn jabiyeen go'doominta booliska waxayna gaareen wadada barbar socota baarlamaanka.

Gaari booliisku leeyahay oo meesha looga tagay kaas oo taagnaa albaabka ayaa la gubay. Dayrarka ayaa la jebiyey, mudaharaadayaashuna waxay cagta saareen barxadda baarlamaanka. Duullaanku wuxuu ahaa muddo gaaban. Ciidamada ilaalada baarlamaanka ayaa si degdeg ah uga saaray.

Isla mar ahaantaana, askarta booliska ayaa dib ugu laabtay Waddada Baarlamaanka si xoog ah si ay dib uga celiyaan dibad-baxayaasha.

Inta ay taasi dhacaysay, saxafiyiintu waxa ay duubayeen muuqaallo, iyaga oo soo saarayay muuqaallo daqiiqad-daqiiqad ah oo dhinacyo badan laga eegayo.

Mid ka mid ah fiidiyowyadaas ayaa qabtay askari dhar cad ah oo ku qaylinaya "uaa!", erey Swahili ah kaas oo micnihiisu yahay "dil". Ilbiriqsiyo ka dib, askari booliis ah ayaa jilba joogsaday, rasaas ayaa la maqlay waxaana la arkayay mudaaharaadayaal dhulka ku dhacaya - waxaynba guud ahaan ahaayeen toddoba.

David Chege, oo 39 jir Injineer dhanka Software-ka ah, isla markaana ahaa macalin iskuul, iyo Ericsson Mutisya, oo 25 jir oo hilible ah, ayaa la toogtay. Shan nin oo kale ayaa ku dhaawacmay, kuwaas oo mid ka mid ah uu curyaan ka noqday qeybta hoose.

Muuqaal la soo bandhigay ayaa muujinaya Allans oo ah arday barta saxaafadda oo kor u taagaya calanka Kenya xilli uu isku dayay in uu gaaro Chege iyo dhaawac kale oo dhiig baxaya rasaasta kaddib.

Balse yaa riday rasaastaas?

Fiidiyowga muujinaya sarkaalka ku qaylinaya, Dil "uaa!", ayaa waxaa laga dhex arkayaa dhabarka askariga toogashada fulinaya. Laakiin BBC-da ayaa is barbardhigtay hubkiisa, gaashaanka rabshadaha iyo madaxiisa iyo dhabarada askari kasta oo booliis ah oo goobta joogay.

Marka la eego askarigaas, waxa qoorta ugu dubnaa qalbka difaaca. Waxaan isku eegnay lebiskiisa gaarka ah iyo sarkaal kale oo ku jiray muuqaal la duubay ilbiriqsiyo kaddib. Halkaa waxa uu ku hubsaday in uu wajigiisa qariyo ka hor inta aanu rasaasta ku dhex furin dadkii faraha badnaa. Magaciisa ma naqaano.

Xataa ka dib rasaastii dhimashada sababtay, sarkaalka dhar-cadka ah ayaa wali la maqlayaa isagoo ku boorinaya asxaabtiisa inay dadka "dilaan". Aad ugama taxaddarin qarinta aqoonsigiisa: magaciisa waa John Kaboi.

Ilo-wareedyo kala duwan ayaa BBC-da u sheegay inuu ku sugan yahay Saldhigga Booliska ee Bartamaha Nairobi.

BBC-da ayaa eedeymahan u gudbisay booliiska Kenya, waxayna sheegtay in ciidamadu aysan is-baari karin, iyadoo intaas ku dartay in IPOA ay mas'uul ka tahay baaritaannada lagu soo eedeeyay eedeysaneyaashaas.

Kaboi waa lala xidhiidhay si uu jawaab uga bixiyo eedeynta balse kama soo jawaabin.

Ma jirto cid loo qabtay dilka Chege iyo Mutisya. BBC-da ayaa ogaatay in midkoodna uusan hubeysneyn.

Laakiin dilka halkaas kuma uusan eekaan oo mudaaharaadayaasha ma celin dilkii qaar ka mid ah asxaabootooda waxayna mar kale isku dayeen inay galaan baarlamaanka.

Waxay gudaha u soo galeen abaare 02:57.

Muuqaalo la soo bandhigay ayaa muujinaya iyaga oo jabinaya xayndaabkii oo ku dhex lugeeynaya barxadda baarlamaanka. Kuwo badan ayaa gacmaha kor u taagay. Qaar kale waxay wateen boorar ama calanka Kenya.

Rasaas digniin ah ayaa la riday. Mudaaharaadayaashu way ka gabadeen, ka dibna waxay ku sii socdeen dhinaca dhismaha baarlamaanka, iyagoo ku duubaya taleefoonadooda intii ay sii socdeen.

Markii gudaha la soo galay, xaaladdu waxay isu beddeshay qas. Albaabada ayaa la laaday, qeyb ka mid ah xarunta ayaa dab la qabadsiiyay, waxaana dhismaha ka baxsaday xildhibaanadii ugu dambeeyay.

Burburku wuxuu ahaa mid aad u daran laakiin, shan daqiiqo ka dib, muuqaallo ayaa muujinayay iyaga oo u baxaya si la mid ah sidii ay ku soo galeen.

Saacadu markay ahayd 03:04, ayay rasaas dib u dhacday, mudaharaadayaashuna waxay isku dharbaxaan xayndaabkii fidsan. Markii uu qiiqa damay, muuqaallada kamaradaha ayaa muujinayay saddex mayd oo dhulka daadsan. Laba ayaa ku dhaawacantay - mid ayaa gacanta kor u taagay laakiin wuu kici kari waayay.

Midka saddexaad, oo 27 jir arday dhaqaalaha baranayey ah, ayaa dhintay - rasaas madaxa looga dhuftay ka dib markii uu ka soo baxayay goobta. BBC-da ayaa mar kale ogaatay, sida kiisaska Chege iyo Mutisya, in uusan hubeysneyn.

BBC Africa Eye ayaa falanqeysay in ka badan 150 sawir oo la qaaday daqiiqado ka hor iyo ka dib markii Shieni la toogtay. Waxaan awoodnay inaan aqoonsanno askariga ka toogtay dhabarka dambe ee madaxiisa meel 25m u jirta - mar kale, ma garanayno magaciisa.

"Fiidiyowgu aad buu u cad yahay," ayay tiri Faith Odhiambo, oo ah madaxa Ururka Sharciga ee Kenya.

"Ujeeddadu waxay ahayd in la dilo dibadbaxayaasha, waa la soo xiri karay. Laakiin xaqiiqda ah in madaxa laga toogto - waxay si cad u ahayd ujeedo dil.

"Waxaad noqotay garsooraha, xeerbeegtida iyo fuliyaha xukunka Eric."

Ciidamada Difaaca Kenya (KDF) ayaa BBC-da u sheegay in IPOA aysan u gudbin wax codsi ah oo lagu eegayo mid ka mid ah shaqaalaheeda ku lugta leh howlgallada baarlamaanka.

Waxay intaas ku dartay: "KDF waxaa si buuxda uga go'an inay ilaaliso sharciga waxayna sii wadaa inay si adag ugu shaqeyso waajibaadkeeda dastuuriga ah."

Ka dib muuqaalka Allans ayaa mar kale la arkay, isaga oo hogaaminaya daadgureynta. Muuqaal la soo duubay ayaa muujinaya isagoo sita nin uu dhiig ka soo burqanayo lugtiisa.

"Waxaan u baqay naftayda, in waalidkay aanay mar dambe i arkin," ayuu yiri.

"Laakiin waxaan sidoo kale ka baqay inaan u ogolaado dadka kale inay dhintaan inaga oo caawin karno."

Markii ay qorraxdu dhacday 25-kii Juun, waddanku wuu gariiray. Mudaaharaadyo toddobaad ah ka dib, guddiga qaran ee xuquuqul insaanka ee Kenya ayaa ku dhawaaqay in 39 qof ay ku dhinteen 361 kalena ay ku dhaawacmeen dalka oo dhan.

Fiidkaas Madaxweyne William Ruto waxa uu uga mahadceliyey saraakiishiisa amniga "difaaca ay u muujiyeen madax-banaanida qaranka" ee ka dhanka ah "dambiilayaasha abaabulan" ee "afduubtay" mudaaharaadyada.

Maalintii xigtay, biilka maaliyadda meesha ayaa laga saaray.

"Aniga oo si weyn u dhageysanaya shacabka Kenya, oo cod dheer ku sheegay in aysan dooneyn in wax laga qabto sharcigan Maaliyadda 2024-ka, waan aqbalay" ayuu yiri Madaxweynaha oo khudbad ka jeediyay Telefishinka Qaranka, isaga oo intaa ku daray in uusan saxiixi doonin si uu sharci u noqdo.

Balse ilaa iyo maanta ma jiro sarkaal ka tirsan ciidamada ammaanka oo lagu eedeeyay dhimashada dadkaas, mana jirto baaritaan rasmi ah oo laga daabacay.