ਵਿਆਹਾਂ 'ਚ ਦੁਲਹਨ ਨੂੰ 50 ਤੋਂ 100 ਤੋਲੇ ਸੋਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਇਸ ਰਿਵਾਜ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾ ਰਿਹਾ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
- ਲੇਖਕ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਪਟੇਲ
- ਰੋਲ, ਬੀਬੀਸੀ ਪੱਤਰਕਾਰ
ਵਿਆਹਾਂ 'ਚ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੁਣ ਰਿਵਾਜ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕਿਉਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹੈ
ਉੱਤਰੀ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਅੰਬਾਬੇਨ ਰਬਾਰੀ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਨੂੰਹਾਂ ਨੂੰ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਿਆਂ ਕੁਝ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਸਾਡੇ ਰਬਾਰੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ, ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਨੂੰਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜੇਬਾਂ ਅਤੇ ਸਾੜੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪੈਸਾ ਆਇਆ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੋਨਾ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 20 ਤੋਲੇ ਸੋਨਾ ਦੇਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੈ।"
"ਇਸ ਕਾਰਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਵਸੀਲੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਘਰ ਵੇਚ ਕੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਰਵੀ ਰੱਖ ਕੇ ਸੋਨਾ ਖਰੀਦਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਸੋਨਾ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਕਰਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨ ਜੋ ਸੋਨਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ, ਵਿਆਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਹਨ।"
ਰਬਾਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਕਾਰਨ, ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਗਹਿਣੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕੁਝ ਦੁਖਦਾਈ ਮਾਮਲੇ ਹੁਣ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਰਹੇ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਾਰਨ, ਉੱਤਰੀ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਰਬਾਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ 'ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ' ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਹੁਣ ਕੱਛ, ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਗੁਜਰਾਤ ਸਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਰਬਾਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, HAMIR RABARI
ਰਬਾਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਬਾਬੇਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ 'ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਨੂੰ ਰੋਕਣ' ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀਡੀਓ ਬਣਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਵੀਡੀਓ ਵਾਇਰਲ ਵੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।
'ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ' ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਬਾਰੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਹੁਣ ਸੋਨਾ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਕਰਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਸੋਨਾ ਤਾਂ ਮੰਨਿਆ ਹੀ ਔਖੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਲਧਾਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਬਾਰੀ-ਭਰਵਾੜ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ।
ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਲਧਾਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਕਮਾਏ ਪੈਸੇ ਤੋਂ ਸੋਨਾ-ਚਾਂਦੀ ਖਰੀਦਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ 'ਤੇ ਵੇਚ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਸੋਨਾ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਜਾਇਦਾਦ ਵੇਚਣ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆ ਗਈ ਹੈ।
"ਸੋਨੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਪੁੱਤ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ"
ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਹੈ ਕਿ ਧੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੋਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰਬਾਰੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਨੂੰਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸੋਨਾ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ, ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਹੀ ਸੋਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਬਾਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦੁਲਹਨ ਨੂੰ ਗਹਿਣੇ ਭੇਟ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਕਾਰਨ ਉਦਾਸ ਹੋਏ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਅੰਬਾਬੇਨ ਰਬਾਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਸਾਡੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਨੂੰ ਦਸ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।"
"ਉਸਦੇ ਸਹੁਰੇ 30 ਤੋਲੇ ਸੋਨਾ ਮੰਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਸੋਨੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ ਪਰ ਬਚਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।"
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਪਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਿਵਾਜ ਦੱਸਦਿਆਂ ਅੰਬਾਬੇਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਦੂਜੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਨੂੰਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਸੋਨਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"
ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ, ਅੰਬਾਬੇਨ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਬਾਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੁਲਹਨ ਨੂੰ 50 ਤੋਂ 100 ਤੋਲੇ ਸੋਨਾ ਦੇਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੈ।
ਉਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਇੱਕ ਮੱਧ ਵਰਗੀ ਮੁੰਡਾ ਇੰਨੇ ਪੈਸੇ ਕਿੱਥੋਂ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇਕਰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੁੰਡੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਵਿੱਘੇ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਰਵੀ ਰੱਖੇਗਾ ਅਤੇ ਜਾਂ ਵਿਆਜ 'ਤੇ ਪੈਸੇ ਲੈ ਕੇ ਵਿਆਜ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸ ਜਾਵੇਗਾ।"
"ਕਰਜ਼ੇ ਕਾਰਨ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਦੇ ਅਕਸਰ ਮਾਮਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।"
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, ASHAH RABARI
(ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਹੈਲਪਲਾਈਨ 1800 233 3330 ਤੋਂ ਮਦਦ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।)
ਪਾਟਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਖਾਨਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਆਸ਼ਾਬੇਨ ਦੇਸਾਈ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਦੇ ਘਾਟਲੋਡੀਆ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਬੀਬੀਸੀ ਗੁਜਰਾਤੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਨੁਕਤਾ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, "ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਹੁਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕਰਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਧੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁਕਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ।"
"ਧੀ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇ ਸਹੁਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਸੋਨਾ ਲਿਆਉਣ ਜਾਂ ਨਾ ਲਿਆਉਣ।"
ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਜਾਇ ਸਿੱਖਿਆ 'ਤੇ ਖਰਚ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਸ਼ਾ ਦੇਸਾਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕੁਝ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੈਸਾ ਖਰਚ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਕਸ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਨੂੰਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨਾ ਦੇਣ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੈਸਾ ਖਰਚ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਸੋਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਦਾ।"
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ, ਪਾਟਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮਕਮਪੁਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪਾ ਦੇਸਾਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਲਈ ਸੋਨਾ ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ।"
"ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਇੰਨਾ ਸੋਨਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਅਣਵਿਆਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।"
ਰਬਾਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ 'ਗਹਿਣੇ ਪ੍ਰਥਾ ਬੰਦ ਕਰੋ' ਮੁਹਿੰਮ ਕਿਉਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ?
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, HIRABHAI RABARI
ਸੋਨਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰਬਾਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ 'ਅਭਿਆਸ' ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਹੋਰ ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਵਧਦੀ ਕੀਮਤ ਕਾਰਨ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸੋਨਾ ਖਰੀਦਣ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਰਬਾਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ 'ਦਾਗੀਨਾ ਪ੍ਰਥਮ' (ਗਹਿਣੇ) ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਪਾਟਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸੋਨਾਦਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੀਰਾਭਾਈ ਦੇਸਾਈ ਅਤੇ ਮਾਲਧਾਰੀ ਸਮਾਜ ਯੁਵਾ ਸੰਗਠਨ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਹ ਲੋਕ ਉੱਤਰੀ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਨੇੜਲੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ।
ਬੀਬੀਸੀ ਗੁਜਰਾਤੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀਰਾਭਾਈ ਰਬਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਹਿਣੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ।"
"ਅਜਿਹੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਮਾਮਲੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲੇ ਦੇਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅਜਿਹੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਸਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।"
ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਾਰੇ ਹੀਰਾਭਾਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਰਬਾਰੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਦੁੱਧ ਵੇਚਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਗਹਿਣੇ ਖਰੀਦਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਉਸ ਗਹਿਣੇ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।"
"ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗਹਿਣੇ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਵੇਚਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ, ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਬੋਝ ਹੇਠ ਦੱਬੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਹੁਣ ਇੱਕ ਰਿਵਾਜ ਬਣਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।"
ਹੀਰਾਭਾਈ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਮਕਸਦ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਨੂੰਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਗਲਸੂਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।"
ਮਾਲਧਾਰੀ ਸਮਾਜ ਯੁਵਾ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਮੀਰ ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਗੁਜਰਾਤੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਕੀਮਤ ਕਾਰਨ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ 20 ਤੋਲੇ ਸੋਨਾ ਦੇਣ ਲਈ 25 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਰਚਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।"
"ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਆਹ ਦੇ ਹੋਰ ਖਰਚਿਆਂ 'ਤੇ 10 ਤੋਂ 15 ਲੱਖ ਦਾ ਖਰਚਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚ ਕੇ ਜਾਂ ਵਿਆਜ 'ਤੇ ਪੈਸਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਨ।"
ਰਬਾਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਇਸ ਚਲਣ ਪਿਛਲੇ ਕਾਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ?
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਰਬਾਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਹਿਲੂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਿਦਯੁਤ ਜੋਸ਼ੀ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਗੁਜਰਾਤੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਪਹਿਲਾਂ, ਰਬਾਰੀ ਅਤੇ ਭਰਵਾੜ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।”
“ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨਦੀਆਂ ਸਨ। ਤਾਂ ਜੋ ਪੈਸੈ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾ ਆਵੇ।"
"ਨਾਲ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਆਰਥਿਕ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਨੂੰ ਵੇਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਘਰ ਵੀ ਕੱਚੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉੱਥੇ ਵੀ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਸਾਂਭ ਸਕਦੇ ਸਨ।"
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਦਲਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਦਯੁਤ ਜੋਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਾਇਦਾਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅੱਜ ਸੋਨਾ ਇੱਕ ਨਿਵੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।"
"ਸੋਨੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਅਸਮਾਨ ਛੂਹ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰਬਾਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਅਜੇ ਵੀ ਰਵਾਇਤੀ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਓਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਜਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।"
ਵਿਦਯੁਤ ਜੋਸ਼ੀ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਹਿਮ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ।"
"ਉਸ ਸਮੇਂ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨ ਸਮਾਜ ਨਾਲੋਂ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੱਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਸੋਨਾ ਦੇਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅੱਜ ਸਥਿਤੀ ਉਲਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਲੋਕ ਹੁਣ ਸੋਨਾ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦ ਸਕਦੇ।"
ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਖਿੱਚ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਦਯੁਤ ਜੋਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਅੱਜ ਵੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੋਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮਾਨ ਸਨਮਾਣ ਵੱਧ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।"
ਬੀਬੀਸੀ ਗੁਜਰਾਤੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਮਾਹਰ ਮੰਦਾਬੇਨ ਪਾਰਿਖ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਮੀਰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ, ਔਰਤਾਂ ਵੱਡੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਕੰਗਣ ਜਾਂ ਭਾਰੀ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਇਹ ਗਹਿਣੇ ਫੈਸ਼ਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿੱਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਪਹਿਨਦੀਆਂ ਸਨ।"
ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਮੰਦਾਬੇਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਰਬਾਰੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਸਗੋਂ ਹਰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੱਧ ਵਰਗ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਰਗ ਲਈ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਖਰੀਦਾ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
"ਹੁਣ ਗਹਿਣੇ ਹਲਕੇ ਅਤੇ ਘੱਟ ਕੈਰੇਟ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।"
ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ
