بحران سوریه: غرب با بشار اسد کنار می‌آید؟

سه ماه پیش آمریکا در یک قدمی حمله هوایی به سوریه بود. لحن آمریکا در قبال رئیس جمهوری سوریه به شدت تند بود. جان کری، وزیر خارجه آمریکا گفت که بشار اسد با به کارگیری سلاح‌های شیمیایی علیه مردم خودش به فهرست رهبرانی نظیر آدولف هیتلر و صدام حسین پیوسته است.

اما چند هفته بعد از آن آقای کری از سوریه به‌خاطر همکاری با توافق بین‌المللی جاه‌طلبانه خلع سلاح شیمیایی این کشور تمجید کرد، هرچند که باز هم گفت که آقای اسد باید از قدرت کناره‌گیری کند. در همین حال، گزارش‌هایی که از سراسر کشور می‌رسید، بیشتر بر اعمال خشونت‌آمیز گروه‌های اسلامگرای تندوری مرتبط با القاعده، مثل جبهه نصرت و حکومت اسلامی عراق و شام متمرکز می‌شد.

با نزدیک شدن پایان سال، گروه‌های سوری که غرب آنها را به‌عنوان متحد خود برگزیده است، مرتب مشغول پس‌روی هستند. در چنین وضعیتی سیاست‌گذاران به بررسی گزینه‌ای که پیشتر غیرقابل تصور بود، روی آورده اند؛ اینکه ممکن است نفع همکاری با اسد بیشتر از فایده تلاش علیه او باشد.

از سر ناچاری

وزارت خارجه آمریکا و بریتانیا علنا این ایده را مطرح نکرده اند، اما یک هفته پیش رایان کروکر، دیپلمات سابق و برجسته آمریکایی به نیویورک تایمز گفت که وقت "آغاز دوباره گفتگو با حکومت اسد" فرا رسیده است.

آقای کروکر اضافه کرد: "او هر چقدر هم که بد باشد، از جهادی‌هایی که در نبودش زمام امور را بدست خواهند گرفت، بهتر است." رایان کروکر که قبلا سفیر آمریکا در عراق و سوریه بوده، به‌روشنی گفت که منظورش گفتگو در مورد برخی موضوعات خاص است و اضافه کرد که این کار باید "کاملا بدون سر و صدا" انجام شود.

اما بعضی ناظران پا را از این هم فراتر می‌گذارند. پروفسور جاشوا لندیس، مدیر مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه اوکلاهما که مرتبا به سیاست‌گذاران در واشنگتن مشاوره می‌دهد، می‌گوید: "یک نفر باید داروی تلخ را بخورد و بگوید که اسد در قدرت می‌ماند. فعلا گزینه دیگری در دسترسمان نیست."

آقای لندیس همواره با مسلح کردن شورشیان سوری مخالف بوده و می‌گوید این سیاست "به ضرر خودمان تمام خواهد شد". او فکر نمی‌کند تلاش‌ها برای برقراری تماس با ائتلاف جدید التأسیس گروه‌های اسلامگرای فاقد ارتباط با القاعده، موسوم به جبهه اسلامی، نتیجه بهتری داشته باشد. به گفته آقای لندیس، شاید رایان کروکر صرفا از طرف خودش صحبت کند، اما او قطعا از نظر وزارت خارجه مطلع است. قانون‌گذاران آمریکایی هم نارضایتی خود را از وضع موجود اظهار کرده اند. مایک راجرز، رئیس جمهوری‌خواه کمیته دائمی مجلس نمایندگان در امور اطلاعاتی، از اتحاد و بهم پیوستن بی‌سابقه پیکارجویان القاعده در خاک سوریه ابراز نگرانی کرده است. او هفته گذشته در کنفرانسی در دانشگاه جانز هاپکینز گفت: "ما در بررسی سوابق شورشیان در داخل سوریه عملکرد خوبی نداشته ایم."

بخشی از راه حل؟

با توجه به دورنمای موجود، وجود آقای اسد دوباره ضروری به نظر می‌رسد. او کسی است که می‌تواند سلاح‌های شیمیایی کشورش را تحویل دهد، و شاید هم با تندروهای جبهه نصرت و حکومت اسلامی عراق و شام روبرو شود و شکستشان دهد. روند پیشرفت هدف اول، یعنی تعیین تکلیف زرادخانه شیمیایی سوریه، امیدوارکننده بوده، اما ممکن است در ادامه با وقفه مواجه شود. تقریبا واضح است که کار انتقال بیشتر مواد سمی تا پایان مهلت تعیین شده، یعنی ۳۱ دسامبر، به سرانجام نخواهد رسید.

ارتش سوریه ادعا می‌کند که کنترل آخرین قسمت باقی مانده بزرگراه کلیدی دمشق- حمص را هم بدست گرفته است، اما برای تضمین سالم رسیدن کاروان‌ها به بندر لاذقیه در ساحل دریای مدیترانه به تجهیزات سنگین بیشتری نیاز دارد. به بیان ساده، موفقیت این فاز حساس توافق‌نامه به توانایی دولت سوریه در کنترل اتفاقات در میدان جنگ بستگی دارد. در درازمدت، احتمالا تحقق هدف دوم (رویارویی با اسلامگرایان تندرو) سخت‌تر خواهد بود. دولت سوریه مدت‌هاست که از این گروه‌ها به‌عنوان خطر اصلی یاد می‌کند، و اینطور که بنظر می‌رسد، در اینجا نوعی اشتراک منافع وجود دارد.

اما رهبران سوریه همواره فریبکار بوده اند، و مدت‌ها پیش از آنکه القاعده به تهدیدی جدی در این کشور تبدیل شود، آژیر خطر را به‌صدا درآورده بودند، و بعد از ظهور جبهه نصرت و حکومت اسلامی عراق و شام در صحنه تحولات سوریه هم آشکارا از درگیری به آنها خودداری می‌کردند. منتقدان دولت اوباما می‌گویند که همکاری با بشار اسد هیچ دستاورد مثبتی نخواهد داشت. کرت ولکر، سفیر سابق آمریکا در ناتو، می‌گوید: "ما بجای اینکه اسد را مشکل اصلی بدانیم، او را شریک خود کرده ایم."

ارتباط محدود

با وجود اینکه ظاهرا هیچ چاره‌ای جز همکاری با بشار اسد نیست، غرب به‌روشنی از اتکای بیش از حد بر رهبری با دستانی چنین خونین اکراه دارد. دانیل لوی، کارشناس شورای روابط خارجی اروپا، معتقد است که غرب تا همین‌جا هم به حد نهایت اتکای خود به بشار اسد رسیده است. او می‌گوید: "رسیدن به این نقطه بسیار سخت است."

آقای لوی با اشاره به توافق هسته‌ای موقت اخیر با ایران اضافه می‌کند: "آمریکا همین حالا هم سر قضیه ایران با عربستان به مشکل خورده است و خیلی بعید است که با رضایت دادن به ماندن اسد، جبهه جدیدی در این اختلاف باز کند."

شاید موقعیت آقای اسد دیگر هیچوقت مثل زمانی که در آستانه حمله آمریکا به عراق "مرد اصلی" بود، نشود. اما موفقیت‌های اخیر او در میدان جنگ، در کنار نیاز مبرم غرب به خلاص شدن از سلاح‌های شیمیایی او و عقب راندن موج جهادی‌ها باعث خواهد شد که غرب - دست‌کم فعلا – به نوعی همکاری با او تن دهد.