معامله برای قدرت: روسیه و انتخابات تاجیکستان
- نویسنده, سهراب ضیا،
- شغل, بی بی سی، دوشنبه
تمدید حضور پایگاه روسیه در تاجیکستان تا سال 2042 در ذهن بسیاری از شهروندان این کشور پرسشهایی را برانگیخته است.
مهمترین پرسش که چرا پارلمان تاجیکستان در آستانه انتخابات ریاست جمهوری این موافقتنامه را تصویب کرد، در حالی که این سند یک سال پیش امضا شده بود؟
میراث شوروی
نظامیان روس از دوران شوروی در تاجیکستان باقی ماندهاند.
حضور این نیروها در تاجیکستان میبایست سال آینده به پایان رسد. امّا این موضوع حرف و حدیث زیادی را برانگیخت. هر کدام از این دو کشور ظاهرا میخواستند بیشترین سود از این معامله را به دست آورند.
دیدار ولاديمير پوتین، رئیس جمهور روسیه، از تاجیکستان در ماه اکتبر سال 2012 به بحثها پیرامون این پایگاه خاتمه داد.
آقای پوتین پس از امضای موافقتنامه تمدید حضور پایگاه کشورش در شهر دوشنبه گفت: "توافق در بار ه شرایط حضور پایگاه نظامی روسیه در تاجیکستان تا 30 سال دیگر، یا دقیقا، تا سال 2042، از توافقات کلیدی ماست. به این وسیله منافع مشترَک استراتژیک ما و امنیت و ثبات در منطقه آسیای میانه تأمین خواهد شد."
تأخیر به خاطر چه؟
پارلمان روسیه این موافقتنامه را در بهار گذشته تصویب کرد، اما تاجیکستان در این کار شتاب نداشت.
دو ماه پیش از انتخابات ریاست جمهوری، امامعلی رحمان سفری به مسکو انجام داد و پس از دیدار با آقای پوتین گفت که سند تمدید حضور نظامیان روس را پارلمان کشورش بزودی تصویب خواهد کرد. و همین طور هم شد.
واکنشها به تصویب این سند متفاوت بود. دو نماینده حزب نهضت اسلامی، عمده ترین حزب مخالف، به تصویب این موافقتنامه در پارلمان رأی موافق دادند، هرچند آنها این معامله را شفاف نمیدانند.
محیالدین کبیری، عضو پارلمان و رهبر حزب نهضت اسلامی تاجیکستان میگوید: "باید به جامعه گفته شود که چرا تصویب این سند به تأخیر افتاد و ما چه بردی کردیم."
وی افزود: "آیا در یک سالی که از دست دادیم، مهاجران ما از این امتیازی گرفتند؟ آیا تأثیر در مناسبتهای اقتصادی رساند؟ آیا قیمت نفت و گازی که از روسیه به تاجیکستان وارد میشود، پایین رفت؟ ولی تا حال به این سؤالها جوابهای مشخصی نیست که این تأخیر به خاطر چه بود."
‘حفظ قدرت رحمان’
این معامله ظاهرا گروههای اسلامگرای مخالف دولت در خارج از تاجیکستان را بشدت خشمگین ساخته است. "جماعت انصارالله" از جمله این گروههاست که فعالیتش در تاجیکستان دو سال پیش ممنوع شد.
این گروه با انتشار بیانیه ای در تارنمای (سایت انتیرنیتی) خود تمدید حضور پایگاه روسیه در تاجیکستان را محکوم کرد و گفت که غرض از امضای این سند، "حفظ قدرت امامعلی رحمان" است.
سابقه حضور نظامیان روس در تاجیکستان به زمان شوروی برمیگردد. این پایگاه جزئی از ارتش شوروی به نام “لشکر 201” بود که دولت تاجیکستان پس از کسب استقلال خود نتوانست آن را ملی کند. و آن به تصرف روسیه درآمد.
سال 2004 این لشکر به پایگاه 201 روسیه تبدیل نام کرد و طبق موافقتنامهای به تاجیکستان میبایست تا سال 2014 اینجا بماند.
هم اکنون، با تصویب موافقتنامه جدید برای 30 سال، آیند ه حضور روسها در این سرزمین طولانی خواهد شد، مگر این که اتفاقی غیرمنتظره وضعیت را عوض کند.
مصونیت روسها
بر اساس موافیقتنامه نو، نظامیان روس در خاک تاجیکستان از نوعی مصونیت برخوردارند. یعنی، در صورت ارتکاب جرمی، تاجیکستان نمیتواند آنها را محاکمه و مجازات کند.
روسیه برای اجاره زمین تاجیکستان هم هیچ مبلغی نمیپردازد.
به نظر پرویز ملاجان اف، کارشناس مسائل سیاسی، روسها پیوسته تلاش کردهاند از راه فشار به اهدافشان در تاجیکستان برسند.
آقای ملاجان اف میگوید: “به نظر کرملین، چرا برای کاری که میشود رایگان انجام داد، باید پول پرداخت؟”
"مقامات روسیه معتقدند که حکومت فعلی تاجیکستان به مسکو بدهکار است، زیرا در آغاز دهه 1990 آنها با پشتیبانی مسکو به قدرت رسیدهاند. از این رو، کرملین روی شرطهای خود پافشاری میکند و مقامات تاجیک را به اجرای آنها وامیدارد.”
"جلب حمایت روسیه"
بار اول نیست که معاملهها بین مسکو و دوشنبه بر سر مسائل نظامی در آستانه انتخاباتهای ریاست جمهوری تاجیکستان به نتیجه میرسد. امری که از نگاه نورعلی دولت، کارشناس محلی، بعید است اتفاقی باشد.
آقای دولت میگوید: "اتفاقی نیست، به خاطر آن که در طول 20 سال گذشته یا آقای رحمان همیشه قبل از انتخاباتها به مسکو سفر میکرد، برای آن که حمایت مسکو را به خود جلب کند، یا نمایندههای بلندپایه روسیه به تاجیکستان میآمدند و با این کار نشان میدادند که از نامزدی آقای رحمان در انتخاباتها حمایت میکنند."
اما سرگی ناریشکین، رئیس دومای دولتی روسیه که درست یک ماه پیش از انتخابات به شهر دوشنبه سفر داشت، گفت که کشورش کاری به انتخابات ریاست جمهوری تاجیکستان ندارد.
خطر بیثباتی
بسیاری معتقدند، آنچه موضع دوشنبه را در برابر فشارهای مسکو ضعیف کرده، حضور بیش از یک میلیون مهاجر کاری تاجیک در روسیه است.
به گفته بانک جهانی، مبالغی که مهاجران تاجیک به خانه میفرستند، برابر 47 درصد از تولیدات ناخالص داخلی تاجیکستان است.
روسها همواره هشدار دادهاند که اخراج احتمالی این مهاجران از روسیه، تاجیکستان را با خطر بیثباتی روبرو خواهد کرد.
بازگشت احتمالی مهاجران تنها نگرانی مقامات تاجیک نیست. سال آینده نیروهای ناتو از افغانستان خارج میشوند.
وضع آیند ه افغانستان ناروشن است و کشورهای آسیای مرکزی از احتمال ورود گروههای تندرو اسلامی از آن سوی مرزها به منطقه بیم دارند.
