تعرفه ترامپ علیه ایران چه پیامدهایی برای امارات و عمان خواهد داشت؟

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، می‌گوید بر کشورهایی که با ایران دادوستد تجاری داشته باشند، ۲۵ درصد تعرفه گمرکی وضع می‌کند. او این تصمیم را در روز ۱۲ ژانویه در پستی در شبکه اجتماعی تروث سوشال اعلام کرد. در آن زمان نشانه‌ها حاکی از حمله احتمالی آمریکا به ایران بعد از سرکوب بی‌سابقه و مرگبار معترضان بود.

آقای ترامپ در آن زمان تاکید کرد که این تصمیم بلافاصله اجرا خواهد شد، هرچند تاکنون هیچ چارچوب حقوقی مشخصی برای اجرای آن اعلام نشده است.

در صورت اجرای این تصمیم، پیامدهای آن بر شرکای تجاری ایران، به ویژه امارات متحده عربی و عمان چه خواهد بود؟ این دو کشور حاشیه خلیج فارس، بیشترین سهم از مبادلات تجاری (صادرات و واردات) با ایران را در میان کشورهای منطقه به خود اختصاص داده‌اند.

شراکت تجاری پیچیده و نامتعارف

تنش‌های سیاسی پرفرازونشیب میان کشورهای حوزه خلیج فارس و ایران در دهه‌های گذشته، مانع از تداوم همکاری‌های تجاری دوجانبه نشده است؛ موضوعی که معادله‌ای پیچیده و عجیب، اما واقعیتی گریزناپذیر را رقم زده است.

تداوم همکاری تجاری میان برخی کشورهای خلیج فارس و ایران، با وجود تنش‌های سیاسی، بازتاب نوعی واقع‌گرایی سیاسی و اقتصادی است که بر اصل تفکیک منازعه سیاسی از نیاز اقتصادی استوار است. در این چارچوب اختلاف‌ها ممکن است حل‌وفصل نشوند، اما مدیریت می‌شوند و رویارویی‌ها به تعویق می‌افتند تا منافع حیاتی طرف‌ها حفظ شود.

این امر ریشه در عوامل متعددی دارد که مهم‌ترین آن‌ها تمایل کشورهای حاشیه خلیج فارس به استفاده از اقتصاد به عنوان یک کانال ارتباطی غیر سیاسی است، رویکردی که از طریق مبادلات تجاری دنبال می‌شود تا با پیشگیری از تنش‌ها حداقلی از ثبات حفظ شود. در عین حال، روابط تجاری ایران و کشورهای حوزه خلیج فارس طی سالیان گذشته و در دوران تحریم‌ها، همواره نقشی حیاتی به عنوان یک «روزنه تجاری» برای ایران ایفا کرده است.

تمام این عوامل نشان‌دهنده پایداری روابط تجاری میان کشورهای عربی حوزه خلیج فارس و ایران است، به ویژه امارات و عمان که بزرگ‌ترین شرکای ایران در میان کشورهای شورای همکاری خلیج فارس به شمار می‌روند. بر اساس آمارهای جدید بانک جهانی، امارات متحده عربی از نظر حجم مبادلات تجاری با ایران، پس از چین در رتبه دوم قرار دارد.

آمار و ارقام

بر اساس مطالعه‌ای تازه از مرکز آمار کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، ایران مجموعه متنوعی از کالاها را از این کشورها وارد می‌کند که در صدر آن‌ها ماشین‌آلات و تجهیزات برقی قرار دارد و پس از آن دخانیات و سیگار، تجهیزات مکانیکی، و میوه و خشکبار در رتبه‌های بعدی هستند.

در مقابل، کشورهای خلیج فارس از ایران دام زنده و گوسفند، میوه و خشکبار، نمک، خاک، سنگ و سیمان، سبزیجات و همین‌طور آهن و فولاد وارد می‌کنند.

در میان کشورهای منطقه، ایران بالاترین حجم مبادلات تجاری را با امارات متحده عربی دارد که در سطح جهانی هم دومین شریک تجاری ایران پس از چین است. امارات نقشی برجسته به عنوان مرکز صادرات مجدد کالاهای ایرانی ایفا می‌کند.

بر اساس گزارش‌های اقتصادی، حجم مبادلات دو کشور در سال ۲۰۲۴، به حدود ۲۸/۲ میلیارد دلار رسید. با این حال برخی منابع به آمارهای پایین‌تری در حدود ۶ تا ۷ میلیارد دلار اشاره دارند که عمدتا بر تجارت مستقیم متمرکز است، در حالی که ارقام بالاتر، تجارت غیرنفتی و صادرات مجدد کالاهای ایران از طریق بنادر امارات را نیز در بر می‌گیرد.

از سوی دیگر عارف عباسی، مشاور اقتصادی کنسولگری ایران در دوبی، در آغاز سال ۲۰۲۶ برآورد دیگری ارائه داد که بر اساس آن حجم مبادلات تجاری میان ایران و امارت دوبی، سالانه بین ۴۰ تا ۵۰ میلیارد دلار است.

فارغ از تفاوت و نوسان در ارقام، امارات همچنان دومین شریک بزرگ ایران از نظر حجم مبادلات تجاری باقی مانده است.

بر اساس داده‌های رسمی مرکز ملی آمار و اطلاعات عمان، حجم مبادلات تجاری این کشور با ایران در سال ۲۰۲۴ ، حدود ۱/۳۳ میلیارد دلار آمریکا بوده است. این رقم بنا بر اظهارات قیس بن محمد یوسف، وزیر تجارت، صنعت و ترویج سرمایه‌گذاری عمان، در ماه مه گذشته و هم‌زمان با سفر مسعود پزشکیان رئیس‌جمهور ایران به عمان، نسبت به سال ۲۰۲۳ رشدی ۵۲ درصدی داشته است.

همچنین، آخرین آمارهای منتشرشده درباره پنج ماه نخست سال ۲۰۲۵ از حجم مبادلاتی معادل ۱/۱۵۳ میلیارد دلار میان دو کشور حکایت دارد.

این نکته را باید در نظر گرفت که اختلاف در آمارها معمولا ناشی از عوامل متعددی است؛ مواردی مانند تمرکز بر تجارت مستقیم در مقابل تجارت جامع (شامل صادرات مجدد از طریق بنادر عمان و امارات)، تفاوت میان سال میلادی و خورشیدی، و یا تاثیر تحریم‌های بین‌المللی که باعث نقص در برخی داده‌ها می‌شود.

پیامدهای تعرفه ترامپ برای امارات و عمان چه خواهد بود؟

اشاره به این داده‌ها برای ترسیم سناریویی احتمالی از پیامدهای تجاری است که امارات و عمان، در صورت عملی شدن تهدید دونالد ترامپ برای اعمال تعرفه ۲۵ درصدی علیه کشورهایی که با ایران مراوده تجاری دارند، با آن روبه‌رو خواهند شد.

تاکید بر «سناریوی احتمالی» به این دلیل است که همه این موارد همچنان در حد فرضیه باقی مانده است، زیرا جز اظهارات خود آقای ترامپ، تاکنون هیچ‌گونه تصمیم رسمی از سوی نهادهای آمریکایی اعلام نشده و سندی هم در ارتباط با این موضوع منتشر نشده است.

در سطح رسمی، ثانی بن احمد زیودی، وزیر تجارت خارجی امارات، اعلام کرده است که نهادهای مسئول در حال بررسی پیامدهای احتمالی تصمیم ایالات متحده هستند و تاکید کرده که این تصمیم می‌تواند پیامدهای قابل توجهی برای امارات داشته باشد.

آقای زیودی یک روز پس از اعلام تصمیم دونالد ترامپ، در کنفرانسی در ابوظبی توضیح داد که ایران تامین‌کننده اصلی شماری از کالاهای اساسی، به ویژه محصولات غذایی، به شمار می‌رود و افزود که دولت همچنان در حال تحلیل سناریوهای احتمالی در صورت اجرا شدن این تصمیم است.

نایل جوابره، کارشناس اقتصادی اماراتی، معتقد است که امارات با نگرانی به هرگونه تصمیم احتمالی آمریکا مبنی بر وضع تعرفه‌های گمرکی بر مبادلات تجاری با ایران می‌نگرد، چرا که حجم مبادلات میان دو کشور بسیار قابل توجه است و امارات، به ویژه در زمینه جذب صادرات ایران، دومین شریک تجاری این کشور محسوب می‌شود. از نظر او، این نگرانی عمدتا بر ماهیت این تعرفه‌ها، دامنه شمول آن‌ها و کالاهایی که ممکن است هدف قرار گیرند، متمرکز است.

آقای جوابره در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی عربی تاکید کرد: «مواد غذایی بیشترین سهم را در صادرات ایران به امارات دارند و این امر به دلیل اختلاف قیمتی قابل توجه آن‌ها با محصولات وارداتی از آمریکا یا اتحادیه اروپا، اهمیت ویژه‌ای دارد.» او توضیح داد که «هرگونه افزایش در تعرفه‌های گمرکی، به افزایش قیمت این کالاها منجر خواهد شد و این موضوع فشار مستقیمی بر مصرف‌کنندگان در داخل امارات وارد می‌کند».

او توضیح می‌دهد که وابستگی امارات به واردات مواد غذایی از ایران در درجه نخست به دلیل قیمت پایین آن‌ها در مقایسه با گزینه‌های دیگر است، در حالی که فرآیند صادرات مجدد کالاهای ایرانی از طریق بنادر امارات کمتر در معرض آسیب قرار دارد، چرا که این کالاها به بازارهای خارجی منتقل می‌شوند و بار مستقیمی بر بازار داخلی تحمیل نمی‌کنند.

با این حال، بر اساس تحلیل آقای جوابره، وضع تعرفه‌های گمرکی آمریکا در صورت اجرا، عمدتا بر قیمت مواد غذایی در داخل کشور اثر خواهد گذاشت و ممکن است باعث جایگزینی واردات از کشورهای دیگر با هزینه‌های بالاتر شود که در نهایت منجر به افزایش فشار بر مصرف‌کننده می‌شود.

اما این کارشناس اماراتی تاکید می‌کند که امارات متحده عربی سیاست تنوع‌بخشی به منابع واردات و صادرات را دنبال می‌کند و علاوه بر راهبردهای روشن در حوزه امنیت غذایی، از حاشیه مانور اقتصادی گسترده‌ای برخوردار است. او همچنین اشاره می‌کند که این کشور طی سال‌های اخیر در زمینه توسعه تولید کشاورزی داخلی با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی سرمایه‌گذاری کرده تا وابستگی به خارج را کاهش دهد.

آقای جوابره در پایان تاکید می‌کند که بنادر بزرگ امارات تحت تاثیر این تحولات قرار نخواهند گرفت، چرا که حجم کالاهای ایرانی که از این بنادر صادر می‌شود به دلیل تحریم‌ها طولانی علیه تهران محدود است. به باور او، اقتصاد امارات از گزینه‌های متعددی برخوردار است و توان بالایی برای سازگاری با هرگونه تغییرات احتمالی تجاری دارد.

در مورد وضعیت عمان، خلفان طوقی، کارشناس اقتصادی عمانی، توضیح می‌دهد که کشورهای خلیج فارس به طور کلی با احتیاط تصمیم اعلام‌شده از سوی دونالد ترامپ را دنبال می‌کنند. او در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی عربی تاکید کرد که عمان لزوما به شکل قابل توجهی متاثر نخواهد شد، زیرا این کشور بیشتر نقش یک مسیر ترانزیتی برای صادرات مجدد کالاهای ایرانی را دارد و صادرکننده مستقیم و عمده‌ای به ایران محسوب نمی‌شود. به باور او تاثیر هرگونه تعرفه گمرکی آمریکا بر اقتصاد عمان نسبتا محدود خواهد بود و بیشتر متوجه تجار است تا آن‌که به شکلی جدی بر اقتصاد کلان کشور اثر بگذارد.

در حوزه واردات، او توضیح می‌دهد که عمان کالاهایی مانند دام، مصالح ساختمانی و مواد شیمیایی از ایران وارد می‌کند، اما به ایران به عنوان تنها منبع تامین وابسته نیست؛ چرا که از شبکه گسترده‌ای از شرکای تجاری برخوردار است که قادرند هرگونه کمبودی را جبران کنند؛ چه از کشورهایی مانند لبنان و اردن و چه از شاخ آفریقا (مثلا در زمینه تامین دام). به همین دلیل او تاثیر احتمالی تصمیم آقای ترامپ را ناچیز می‌داند.

آقای طوقی پیش‌بینی می‌کند که عمان بار مالی تعرفه ۲۵ درصدی را نخواهد پذیرفت و به سمت گزینه‌های جایگزین، به ویژه در مورد کالاهای غذایی، حرکت خواهد کرد. او تاکید می‌کند که امنیت غذایی عمان به دلیل راهبرد ملی امنیت غذایی و توافق‌های تجارت آزاد که امکان واردات از ده‌ها کشور را فراهم می‌کند، تهدید نخواهد شد و می‌گوید ایران تنها یکی از شرکای متعدد این کشور است.

از منظر صادرات نیز، او اشاره می‌کند که صادرات عمان به ایران محدود به کالاهایی مانند دخانیات، تجهیزات پزشکی و محصولات برقی است و معتقد است که بیشترین آسیب از هرگونه تشدید تعرفه‌ای متوجه مراکز تجاری دیگر در خلیج فارس، به ویژه دوبی، خواهد بود. به باور او، هدف آمریکا از این سیاست، تضعیف تدریجی اقتصاد ایران از طریق افزایش نرخ تورم و فشار اقتصادی است، نه توسل به گزینه نظامی که فعلا به تعویق افتاده است.

از نظر سیاسی، آقای طوقی تاکید می‌کند که عمان به ایفای نقش سنتی خود به عنوان میانجی دیپلماتیک ادامه خواهد داد تا از تمام مسیرهای مذاکره میان تهران و واشنگتن حمایت کند. او هرگونه تشدید نظامی را تهدیدی مستقیم نه فقط برای عمان، بلکه برای کل منطقه می‌داند. این کارشناس عمانی تاکید می‌کند که روابط عمان و ایران حتی در صورت کاهش مبادلات تجاری، به صورت بنیادین آسیب نخواهد دید، چرا که این روابط تابع ملاحظات عرضه و تقاضا است.

بنابراین روشن است که تهدیدهای آمریکا مبنی بر وضع تعرفه‌های گمرکی بر مراودات تجاری با ایران، بسته به نوع و میزان درگیری هر یک از کشورهای حوزه خلیج فارس در تبادلات تجاری با تهران، آثار متفاوتی بر آن‌ها خواهد داشت.

در حالی که نگرانی امارات بیشتر بر پیامدهای احتمالی بر قیمت کالاهای غذایی و امنیت غذایی مصرف‌کننده متمرکز است، عمان به دلیل تنوع منابع و وابستگی محدودتر به ایران، کمتر تحت تاثیر قرار می‌گیرد. با این حال، هر دو کشور از حاشیه‌های اقتصادی و توان سازگاری برخوردارند و می‌توانند از طریق تنوع‌بخشی به شرکا و فعال‌سازی گزینه‌های جایگزین، با این تحولات کنار بیایند.

در نهایت، عامل تعیین‌کننده به میزان جدیت آمریکا در اجرای این تعرفه‌ها و این پرسش بازمی‌گردد که آیا این اقدام به عنوان ابزاری برای فشار سیاسی به کار گرفته خواهد شد یا به مثابه نوعی سیاست اقتصادی بلندمدت، آن هم در شرایطی که منافع منطقه‌ای به شدت درهم‌تنیده و به هم وابسته‌اند.