شرکای تجاری ایران چه کشورهایی‌اند و پیامد تعرفه‌های آمریکا چیست؟

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا گفته است کشورهایی که با ایران تجارت کنند، مشمول تعرفه ۲۵ درصدی بر تجارت خود با آمریکا خواهند شد.

این اظهارات هم‌زمان با سرکوب اعتراضات ضد حکومتی در ایران مطرح شده که گمان می‌رود هزاران نفر در آن کشته شده باشند.

آقای آترامپ پیش‌تر هم از تهدید به اعمال تعرفه برای تحت فشار گذاشتن کشورها استفاده کرده بود.

درباره این تعرفه‌ها چه می‌دانیم؟

اطلاعات زیادی در این باره در دست نیست. روز دوشنبه، آقای ترامپ در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت: «از این لحظه، هر کشوری که با جمهوری اسلامی ایران تجارت کند، باید تعرفه‌ای ۲۵ درصدی بر هرگونه تجارت خود با ایالات متحده آمریکا بپردازد. این فرمان قطعی و نهایی است. از توجه شما به این موضوع متشکرم!»

رئیس‌جمهور آمریکا جز این، هیچ‌گونه جزئیات بیشتری ارائه نکرده است.

کدام کشورها با ایران تجارت می‌کنند؟

از میان بیش از ۱۰۰ کشوری که با ایران تجارت دارند، چین بزرگ‌ترین شریک صادراتی ایران است.

بر پایه آمار منتشر شده از سوی موسسه «ترید دیتا مانیتور» که بر اساس داده‌های گمرک جمهوری اسلامی ایران تهیه شده، چین در سال منتهی به اکتبر ۲۰۲۵ بیش از ۱۴ میلیارد دلار کالا از ایران خریداری کرده است.

پس از چین، عراق قرار دارد که ۱۰ و نیم میلیارد دلار کالا از کشور همسایه‌اش وارد کرده است. ایران همچنین امارات متحده عربی و ترکیه را در میان بزرگ‌ترین مشتریان خود دارد.

در واقع، صادرات ایران به ترکیه از ۷/۴ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ به ۷.۳ میلیارد دلار در سال گذشته جهش داشته است.

تقریبا تمام ده کالای صادراتی اول ایران مربوط به سوخت هستند. ایران یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت جهان است.

ایران همچنین مواد غذایی از جمله پسته و گوجه‌فرنگی به سایر کشورها صادر می‌کند. اما با فاصله بسیار زیاد، واردکننده‌ای بزرگ‌تر نسبت به صادرکننده است.

مواد غذایی حدود یک ‌سوم واردات ایران را تشکیل می‌دهند. به‌ویژه ذرت، برنج، دانه‌های آفتابگردان و روغن‌ها، همچنین دانه‌های سویا.

اما بزرگ‌ترین واردات ایران طلا است.

در دوازده ‌ماهه منتهی به اکتبر، ایران ۶/۷ میلیارد دلار طلا وارد کرده، در مقایسه با ۴/۸ میلیارد دلار در سال قبل آن.

این تعرفه چگونه ممکن است اجرا شود؟

دونالد ترامپ در پست خود می‌گوید که تعرفه ۲۵ درصدی «از همین حالا اجرایی» و فرمان «قطعی و نهایی» است.

با این حال، هنوز جزئیاتی از سوی کاخ سفید منتشر نشده که نشان دهد این تصمیم در عمل چگونه اجرا خواهد شد یا مشخص کند که شامل کدام کشورها خواهد شد.

ما نمی‌دانیم که آیا این تعرفه شامل همه کشورهایی که با ایران داد و ستد دارند می‌شود، یا تنها شرکای بزرگ تجاری آن.

همچنین مشخص نیست که این مالیات ۲۵ درصدی علاوه بر تعرفه‌های موجود دولت ترامپ که همین الان اجرا می‌شوند خواهد بود یا نه.

ایالات متحده نیز مشخص نکرده که این تعرفه جدید تحت کدام قانون معرفی خواهد شد. تعرفه‌های گسترده‌ای که آوریل گذشته اعلام شدند تحت قانون اختیارات اقتصادی اضطراری بین‌المللی اعمال شدند.

اما این قانون در حال حاضر با چالش حقوقی روبرو است و دیوان عالی ایالات متحده ممکن است به‌زودی و حتی تا روز چهارشنبه در این‌باره رای دهد. دونالد ترامپ روز دوشنبه گفت اگر این تعرفه‌ها تایید نشوند، آمریکا «بدجوری به دردسر خواهد افتاد.»

اجرای این تعرفه پیشنهادی می‌تواند دشوار باشد. برآورد شده که ایران در سال ۲۰۲۴ میلیاردها دلار از صادرات نفت درآمد داشته، آن هم با استفاده از ناوگانی از کشتی‌های سایه که ردیابی آن‌ها دشوار است و همچنین فروش نفت خود به یوان چین به‌جای دلار آمریکا.

این اقدام چه تاثیری بر روابط آمریکا و چین خواهد داشت؟

در ظاهر، اعلام این تصمیم از سوی آقای ترامپ خطر از سرگیری تنش‌های تجاری میان آمریکا و چین را به همراه دارد.

اگر رئیس‌جمهور آمریکا واقعا منظورش همان چیزی باشد که نوشته، این بدان معنا است که کالاهای چینی صادر شده به آمریکا باید فورا مشمول تعرفه ۲۵ درصدی شوند.

اما به گفته بلومبرگ اکونومیکس این کالاها هم‌اکنون به‌طور متوسط مشمول تعرفه‌ای ۳۰/۸ درصدی هستند.

پس آیا تعرفه جدید علاوه بر تعرفه فعلی اعمال خواهد شد؟ یا استثنائاتی در نظر گرفته خواهد شد؟

چین پیش‌تر نشان داده که در برابر اقداماتی که آن را نامتناسب می‌داند، آمادگی مقابله دارد.

چنین مقابله‌ای را هم از طریق اعمال تعرفه‌های خود انجام داده و هم مهم‌تر از آن با اعلام محدودیت بر صادرات عناصر معدنی کمیاب، که آمریکا به‌شدت برای صنایع فناوری خود به آن‌ها نیاز دارد.

چین در حال حاضر کنترل عمده عرضه جهانی این مواد را در دست دارد و این به آن کشور اهرم فشار مهمی می‌دهد. اهرمی که به پکن کمک کرد تا در ماه نوامبر به یک آتش‌بس موقت تجاری با آمریکا دست یابد و تنش‌ها را کاهش دهد.

در نتیجه، اعمال تعرفه ۲۵ درصدی جدید بر چین در حال حاضر اقدامی بسیار تحریک‌آمیز تلقی می‌شود و پکن پیش‌تر هشدار داده که «تمام اقدامات لازم را برای دفاع از حقوق و منافع قانونی خود اتخاذ خواهد کرد.»

تحلیلگران تردید دارند که این تصمیم واقعا عملی شود، به‌ویژه با توجه به این‌که تاثیر واقعی بسیاری از اعلام‌های قبلی دونالد ترامپ با آنچه در ابتدا اعلام شده بود مطابقت نداشته است.

بر سر اقتصاد ایران چه خواهد آمد؟

ذخایر عظیم نفتی ایران این کشور را در زمره ده تولید کننده بزرگ نفت جهان قرار می‌دهد و این باید منبع ثروت فراوان باشد.

اما اقتصاد ایران سال‌ها است که با سوءمدیریت مالی عمومی، کاهش فروش نفت و تحریم‌های شدید بین‌المللی فلج شده است.

بسیاری از جمعیت ۹۲ میلیونی این کشور برای تامین نیازهای اولیه مانند غذا و خدمات عمومی با مشکل مواجه‌اند و هزینه‌های زندگی در مرکز اعتراضات اخیر قرار دارد.

بر اساس تحلیل بی‌بی‌سی، میزان هزینه‌کرد خانوار در مقایسه با اوج آن در سال ۲۰۰۸ کاهش یافته و محدودیت‌های دولت در اشتغال زنان موجب شده نرخ اشتغال از ۴۲/۴ درصد در بیست سال گذشته به حدود ۳۷ درصد کاهش یابد.

در عین حال، گرانی هم به‌دلیل تورم بالا تشدید شده است. تورمی که در ماه اکتبر در پی تغییراتی در سیاست‌های دولتی که موجب سقوط ارزش ریال در برابر دلار آمریکا شده‌اند، به ۴۸.۴ درصد رسید.

این مسئله واردات را حتی گران‌تر کرده است. وارداتی که بسیار حیاتی‌اند، چرا که سرمایه‌گذاری ناکافی در سامانه‌های برق و آب موجب شده این زیرساخت‌ها غیرقابل اعتماد باشند و وعده‌های دولت برای افزایش تولید داخلی از مواد غذایی تا کالاهای مصرفی را تضعیف کرده‌اند.

کاهش یارانه سوخت در ماه دسامبر و احتمالا کاهش بیشتر تجارت خارجی به‌دلیل این تعرفه‌های جدید، می‌تواند باعث افزایش بیشتر تورم و نزدیک‌تر شدن اقتصاد به فروپاشی شود.