چرا آمار کشته‌های اعتراضات ایران تا این حد متفاوت است؟

تظاهراتی که از ۷ دی‌ماه (۲۸ ‌دسامبر) در واکنش به مشکلات اقتصادی در ایران به‌راه‌افتاد، به‌سرعت به اعتراضات سراسری ضدحکومتی تبدیل شد و پس از فراخوان رضا پهلوی، ولیعهد پیشین، در روز ۱۸ دی (۸ ژانویه، ۲۰۲۶) به‌شدت بالا گرفت.

ماموران امنیتی سرکوبی خونین را علیه معترضان خیابانی شروع کردند. هم‌زمان اینترنت در ایران تقریبا به صورت کامل قطع شد و ارتباطات تلفنی هم محدود شد؛ اقدامی که گزارشگری مستقل و جریان اطلاعات قابل راستی‌آزمایی از داخل را به میزانی بی‌سابقه محدود کرد.

از زمان قطع ارتباطات، رسانه‌های خارج از ایران، گروه‌های حقوق بشری و شبکه‌های فعالان، برآوردهای بسیار متفاوتی از شمار کشته‌ها ارائه کرده‌اند.

این برآوردها، که اغلب بر مبنای روایت‌های پراکنده شاهدان، ویدیوهای درزکرده، منابع بی‌نام، کادر درمان یا کانال‌های فعالان ارائه می‌شود، به‌سرعت به هزاران نفر رسیده است. تا اینجا بالاترین آمار مطرح‌شده احتمال کشته‌شدن ۲۰ هزار نفر بوده است که نخستین بار توسط شبکه سی‌بی‌اس آمریکا و به نقل از منابعی در داخل و خارج از ایران ارائه شد.

رسانه‌های دولتی در ابتدا از «شمار قابل توجه» کشته در میان معترضان و نیروهای امنیتی سخن گفتند بدون آن‌که آماری از معترضان کشته‌شده بدهند. عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، روز ۲۴ دی به شبکه فاکس‌نیوز گفت شمار کشته‌شدگان «در حد صدها نفر» است. سپس در ۲۷ دی علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، اذعان کرد که «چند هزار نفر» در خشونت‌هایی که آن‌ها را به «اغتشاشگران و فتنه‌گران» نسبت داد، کشته شده‌اند.

با تداوم محدودیت‌های تقریبا کامل ارتباطی تاکنون، راستی‌آزمایی مستقل همچنان بسیار دشوار است و همین امر به طرح ادعاهای به‌شدت متفاوت دامن زده است. روش‌شناسی‌ها متفاوت‌اند و چند سازمانی که آمار کشته‌ها را ارائه می‌کنند، در خارج از ایران مستقر هستند.

برخی آمارها با روش مستندسازی مورد‌به‌مورد تهیه می‌شود. بعضی دیگر به منابع ناشناس یا تعمیم‌های کلی تکیه دارد. در نتیجه، ارقام گزارش‌شده متغیر است و سازوکار مستقلی برای تایید یک رقم قطعی وجود ندارد.

با وجود این عدم قطعیت، هنوز می‌توان گفت این دوره، مرگبارترین دوره خشونت در ایران از زمان شکل‌گیری جمهوری اسلامی تاکنون بوده است. گمان می‌رود بیشتر افراد بین ۱۸ تا ۲۲ دی‌ماه ( ۸ تا ۱۲ ژانویه) کشته شده‌ باشند.

اعداد و ارقام

ارگان خبری مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران (هرانا)، مستقر در واشنگتن، یکی از معدود منابعی است که به طور مستمر و روزانه آمارهای مربوط به اعتراضات اخیر را منتشر می‌کند. این نهاد می‌گوید: «این آمارها صرفا بر پایه اطلاعات موردی تایید شده ارائه می‌شود و با توجه به قطع اینترنت، محدودیت‌های ارتباطی و دشواری دسترسی مستقل به اطلاعات، آمار واقعی ممکن است به مراتب بسیار بالاتر از این ارقام باشد.»

هرانا می‌گوید تا تاریخ ۳۰ دی (۲۰ ژانویه) کشته‌شدن ۴۵۱۹ نفر و بازداشت دست‌کم ۲۶هزار نفر را تایید کرده است. به گزارش هرانا دست‌کم ۱۹۰ نفر از نیروهای امنیتی نیز در میان کشته‌‌ها بوده‌اند.

هرانا می‌گوید همچنان در حال بررسی گزارش‌های مربوط به ۹۰۴۹ جان‌باخته دیگر است که نشان می‌دهد آمار نهایی احتمالا به شکلی قابل توجه بیشتر خواهد شد.

سازمان حقوق بشر ایران مستقر در نروژ که از آغاز اعتراضات آمارهایی از کشته‌‌ها را تایید می‌کرد، ۲۹ دی (۱۹ ژانویه) خبر داد که از این پس تا دستیابی به مستندات کافی از انتشار آمارهای روزانه خودداری می‌کند. این نهاد حقوق بشری مستقر در نروژ گفته است: «با توجه به گستره این جنایت و محدودیت‌های شدید ارتباطی، از جمله قطع اینترنت، امکان ارائه آمار دقیق مطابق با استانداردهای سازمان حقوق بشر ایران، شامل راستی‌آزمایی چندلایه‌ای و تایید از طریق دست‌کم دو منبع مستقل، در شرایط کنونی ممکن نیست.»

این سازمان روز ۲۴ (۱۴ ژانویه)، در آخرین گزارش آماری‌اش که آن را «براساس مستندات دریافتی از منابع موثق»، توصیف کرد، کشته‌شدن دست‌کم ۳۴۲۸ معترض را تایید کرده بود. به گفته این سازمان رقم اعلام‌شده، تنها شامل مواردی می‌شد که مستقیما یا از طریق دو منبع مستقل تایید شده بودند و با سوابق دفتری بیمارستان‌ها و سردخانه‌ها هم‌خوانی داشتند.

محمود امیری‌مقدم، مدیر سازمان حقوق بشر ایران، تاکید کرده است: «اطلاعات رسیده از شاهدان، خانواده‌ها و سایر شهروندان، همراه با دیگر شواهد موجود، نشان می‌دهد که شمار کشته‌شدها شاید حتی از بالاترین برآوردهای رسانه‌ها هم فراتر برود.»

سازمان حقوق بشری کرد «هه‌نگاو» روز ۲۳ دی (۱۳ ژانویه) اعلام کرد تا این زمان توانسته کشته‌شدن بیش از ۲۵۰۰ نفر در سراسر ایران را تایید کند. این سازمان گفت رقم اعلامی بر گزارش‌های میدانی و مستندات «منابع مستقل و قابل اعتماد» متکی است و افزود که واحد راستی‌آزمایی این سازمان، که به صورت روزانه مشخصات کشته‌ها را بررسی می‌کند، هویت ۸۰ کشته را تایید کرده است.

هه‌نگاو، مانند دیگر گروه‌های مستقر در خارج از ایران، می‌گوید قطع ارتباطات، راستی‌آزمایی را دشوار کرده است.

تلویزیون ایران اینترنشنال در لندن نیز، روز ۲۳ دی اعلام کرد ارزیابی تحریریه این رسانه نشان می‌دهد تنها در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه دست‌کم ۱۲ هزار نفر کشته شده‌اند. این شبکه افزود برآوردش بر اساس اطلاعات منابع مرتبط با نهادهای امنیتی ایران، از جمله شورای عالی امنیت ملی است. روایت مخاطبان هم به عنوان منبعی دیگر معرفی شد. ایران اینترنشنال این نکته را هم اضافه کرد که تایید این اطلاعات در شرایط قطعی ارتباطات همچنان دشوار است.

شبکه سی‌بی‌اس نیز روز ۲۳ دی گزارش داد دو منبع، از جمله یکی در داخل ایران، گفته‌اند دست‌کم ۱۲ هزار و «احتمالا تا ۲۰ هزار» نفر کشته شده‌اند.

روزنامه تایمز بریتانیا روز ۲۷ دی (۱۷ ژانویه) نوشت پزشکان حاضر در محل برآورد کرده‌اند دست‌کم ۱۶۵۰۰ معترض جان باخته‌اند و ۳۳۰ هزار نفر زخمی شده‌اند. این روزنامه گزارش داد ارقامی که از هشت بیمارستان بزرگ چشم‌پزشکی و ۱۶ بخش اورژانس گردآوری شده، حاکی از کشته شدن ۱۶۵۰۰ تا ۱۸ هزار نفر است.

خبرگزاری رویترز ۲۸ دی به نقل از «یک مقام ایرانی در منطقه» نوشت که مقام‌ها کشته شدن دست‌کم ۵ هزار نفر، از جمله حدود ۵۰۰ نیروی امنیتی، را تایید کرده‌اند. این مقام گفته بود «انتظار نمی‌رود آمار نهایی به شکل چشمگیری بیشتر شود.»

جمهوری اسلامی پیشتر گزارش‌های خبرگزاری رویترز را رد کرده است. این خبرگزاری در جریان اعتراض‌های سال ۱۳۹۸ (۲۰۲۱) از کشته شدن حدود ۱۵۰۰ نفر خبر داده بود؛ رقمی که مقام‌های ایران آن را «دروغ محض» خواندند. عفو بین‌الملل بعدها تعداد افراد شناسایی شده را ۳۲۴ اعلام کرد. عفو بین‌الملل تاکید کرد که تعداد واقعی کشته‌شدگان آبان ۹۸ احتمالاً بسیار بیشتر از این تعداد بوده است. وزارت کشور ایران در نهایت شمار کشته‌های آن سال را ۲۰۰ تا ۲۲۵ نفر برآورد کرد.

حکومت ایران درباره آمارهای اعلام‌شده چه گفته است؟

مقام‌های جمهوری اسلامی و رسانه‌های حکومتی از اعلام آمار رسمی کشته‌ها خودداری کرده‌اند. خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران، ارقامی از کشته‌شدگان نیروهای امنیتی منتشر کرده است. این خبرگزاری روز ۲۱ دی‌ماه گزارش داد ۱۱۴ نفر از نیروهای امنیتی در سراسر کشور (به جز تهران) کشته شده‌اند و تعداد کشته‌ها را «قابل توجه» توصیف کرد.

صداوسیما و دیگر رسانه‌های داخلی هم درگیری‌ها و کشته شدن افراد را تایید کرده‌اند.

عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، ۲۴ دی (۱۴ ژانویه) در گفت‌وگو با تلویزیون فاکس‌نیوز آمریکا گزارش‌های ۱۲ هزار یا بیشتر کشته را «بی‌اساس» خواند و اسرائیل را متهم کرد که عمدا شمار کشته‌ها را بزرگ‌نمایی می‌کند تا آمریکا را به مداخله وادارد. او مدعی شد «تروریست‌ها» برای «دامن‌زدن به هرج‌ومرج» و کشاندن دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، به درگیری، غیرنظامیان و پلیس را کشته‌اند و افزود رقم واقعی «در حد صدها نفر» است.

سه روز بعد، آیت‌الله علی خامنه‌ای گفت «اغتشاشگران و فتنه‌گران» «چند هزار نفر را کشته‌اند» و ناآرامی‌ها را به ترامپ، نهادهای اطلاعاتی خارجی، اسرائیل و «جوانان فریب‌خورده» نسبت داد.

سازمان پزشکی قانونی ایران، که زیر نظر قوه قضائیه فعالیت می‌کند، گزارش رسانه‌های خارج از ایران درباره تعداد کشته شدگان اعتراضات را «ادعاهای خارجی» و «خبرسازی» خوانده است.

سخنگوی قوه قضائیه ایران، گزارش ۱۲ هزار کشته در رسانه‌هایی که او آن‌ها را «صهیونیستی» توصیف کرد، «دروغ محض» خواند و گفت با «آمار واقعی تفاوت فاحشی دارد.» اصغر جهانگیر مسئولیت هرگونه مرگ را متوجه کسانی دانست که مردم را «به ناآرامی تحریک کرده‌اند.» او همچنین گزارش‌ها درباره دریافت هزینه از خانواده‌ها برای تحویل اجساد را رد کرد و گفت روندهای پزشکی قانونی رایگان است.

نبود گزارش‌دهی رسمی و شفاف، محدودیت دسترسی آزاد رسانه‌ها و قطع گسترده اینترنت، نه‌تنها روند خبررسانی درباره اعتراضات را به‌شدت دشوار کرده، بلکه برآورد دقیق از ابعاد واقعی سرکوب و شمار جان‌باختگان و مجروحان را نیز تا به‌شدت دشوار ساخته است. در چنین شرایطی، اختلاف میان آمارهای منتشرشده گاه چشمگیر است و در برخی موارد بر پایه برآوردها و گمانه‌زنی‌ها شکل گرفته است.