اخبار جعلی در ترکیه: تلاش برای کشف حقیقت در سرزمین توطئه

تظاهرکنندگان مخالف دولت روی زنی که روسری به سر دارد ادرار می‌کنند و به طفل نوزادش لگد می‌زنند.

نوآم چامسکی فعال سیاسی سرشناس آمریکا، در یک مصاحبه تلویزیونی از رجب طیب اردوغان رئیس جمهوری ترکیه حمایت می‌کند.

عکس‌های اجساد باد کرده مسلمانان در رودخانه‌ای در میانمار. ویدیویی از جنگنده‌های ترکیه در حال بمباران پیکارجویان کرد در سوریه.

تمام این‌ها اخبار قابل قبولی بود که عده زیادی در ترکیه آنها را خواندند و دیدند ولی همه آنها کاملا جعلی بودند.

ترکیه کشوری است که تشخیص واقعیت از اخبار غیرواقعی و ساختگی به طور فزاینده‌ای دشوار می‌شود و در جامعه‌ای که کاملا دو قطبی است اطلاعات به اسلحه‌ای برای ایجاد شکاف بیشتر در جامعه تبدیل شده است.

چرا مردم ترکیه در محاصره "اخبار جعلی" قرار گرفته‌اند؟

با توجه به گزارش اخبار دیجیتالی رویترز، جای تعجب نیست که ترکیه در صدر فهرست کشورهایی قرار دارد که مردمش از خبرهایی که کاملا ساختگی است شکایت دارند.

در هفته قبل از این بررسی، ۴۹ درصد یعنی تقریبا نیمی از مردم ترکیه گفته بودند که با اخبار جعلی مواجه شده‌اند. این رقم در آلمان تنها ۹ درصد است.

هر روز ادعاهای عجیب و غریب تازه‌ای که نمی شود درست یا نادرست بودن آن را ثابت کرد در رسانه ها دیده می‌شود.

این گونه ادعاها، خوراکی است برای ملتی که معتاد به شنیدن تئوری‌های توطئه هستند- جایی که یک مشاور ارشد رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه ادعا کرد دشمنان آقای اردوغان سعی می کنند با استفاده از تله کینزی (جابه‌جایی اشیا بدون هیچگونه دخالت فیزیکی) او را بکشند و یا این که سرآشپزهای تلویزیون‌های خارجی جاسوس هستند.

لفاظی‌های تحریک آمیز در رسانه‌ها به وفور دیده می‌شود و تخمین زده شده ۹۰ در صد آنها در طرفداری از دولت است. دلیل این روند این است که کانال خبررسانی مخالفان را با زدن برچسب" تبلیغات تروریستی" مرتبا مسدود می‌کنند یا این که این کانال‌ها به دلیل مشکلات مالی از فعالیت باز می‌مانند.

روزنامه‌هایی که قادر به ادامه فعالیت هستند، مظهر روزنامه نگاری نیستند بلکه بلند گوی دولتی‌اند که اخیرا اخبار مربوط به قتل جمال خاشقجی را که دولت به آنان داده بود، به عنوان درز خبر انتشار دادند. همین موضوع سبب شد دنیا خبرهای چاپ شده را قبول کند و برخلاف رویه معمول تردیدی در باره درست یا نادرست بودن آن نکند.

ترکیه یکی از بزرگترین زندان‌ها برای روزنامه نگاران است. سازمان روزنامه‌نگاران بدون مرز، در شاخص آزادی مطبوعات، در میان ۱۸۰ کشور، ترکیه را در مقام ۱۵۷ قرار داده است.

بررسی‌های رویترز نشان می دهد تنها ۳۸ درصد مردم ترکیه به صحت اخبار اعتماد دارند.

چطور یک وبسایت ۵۰۰ خبر جعلی را رو کرد؟

این شرایط، زمینه ای برای راه اندازی اولین وبسایت مستقل بود که کارش تشخیص درست یا نادرست بودن مطالبی است که در اینترنت مشاهده می شود. نام این وبسایت teyit.org به معنای تایید است.

این وبسایت در سال ۲۰۱۶ توسط یک روزنامه نگار جوان به نام مهمت اتاکان فوکا، راه اندازی شد. کسانی که برای این وبسایت کار می کنند وظیفه‌شان بررسی واقعی بودن عکس ها و مطالب اینترنت است.

مهمت اتاکان که دوره کارآموزی را در بخش ترکیه بی‌بی‌سی طی کرده می‌گوید آنها هر روز بیش از ۳۰ گزارش محرمانه در باره مطالب مشکوک دریافت می‌کنند و از بسیاری از مهارت‌های حرفه‌ای روزنامه نگاری و نیز فن‌آوری دیجیتال برای بررسی آنها استفاده می‌کنند.

او می گوید: "برای مقابله با مشکل اخبار جعلی، کافی نیست که تنها مقالاتی در باره اطلاعات نادرست چاپ کنیم. ما می‌خواهیم به مردم آموزش دهیم و به آنها ابزار لازم برای تقویت توانایی‌شان جهت برداشت درست از اخبار را بدهیم."

در طی دو سال گذشته وبسایت تایید، توانسته ۵۲۵ خبر جعلی را شناسایی کند. بسیاری از این اخبار سیاسی هستند و از عکس های دستکاری شده یا رسانه‌های اجتماعی جعلی برای دادن خبرهای نادرست در باره سیاستمداران استفاده شده.

بعضی از این خبرها پیامدهای جدی‌تری دارند.

وقتی عکس های سه مرد در اینترنت منتشر و ادعا شد آنان مسبب کشته شدن ۳۹ نفر در جریان حمله به کلوپ شبانه رینا، در استانبول هستند، وبسایت تایید، این سه نفر را پیدا کرد و خلاف این ادعا را ثابت کرد.

یکی از متهمان به بی‌بی‌سی گفت علیه ۶ رسانه در ارتباط با افترا، پرونده تشکیل شده.

او می گوید مردم ترکیه در باره باورهایشان تعصب دارند و می‌خواهند همان چیزهایی را که قبول دارند بخوانند؛ در برابر علم یا حقیقت مقاومت نشان می‌دهند و در عوض عقاید غیرعلمی یا اسطوره‌ای را می‌پذیرند.

شماری از داستان‌هایی که وبسایت تایید، جعلی بودنشان را ثابت کرده بین‌المللی هستند.

در اوج خشونت علیه مسلمانان روهینگیا در میانمار، وزیر دارایی ترکیه عکس‌هایی را توییت کرد که گفته می شد قربانیان را نشان می‌دهد. وبسایت تایید، کشف کرد که این عکس‌ها متعلق به جای دیگری هستند و او ناچار شد توییت خود را حذف کند.

حتی ملیح گوکچک، شهردار سابق آنکارا که به خاطر باورش به تئوری‌های توطئه شهرت دارد، مجبور شد عکسی را که ادعا کرده بود از خساراتی است که سیل به یک جاده وارد کرده از توییتر خود حذف کند. وبسایت تایید، نادرست بودن این ادعا را ثابت کرده بود و او حتی از وبسایت مورد بحث به خاطر کشف حقیقت تمجید کرد.

چگونه من هدف اخبار جعلی قرار گرفتم

ولی من هنوز منتظرم که آقای گوکچک ادعای بی‌اساس خود را مبنی بر این که درست قبل از حمله بمبگذاران انتحاری به استادیوم فوتبال بشیکتاش در سال ۲۰۱۶، بی‌بی‌سی یک اتاق مشرف به استادیوم را در یک هتل کرایه کرده بود، پس بگیرد.

در این انفجارها عده زیادی در نزدیکی استادیوم استانبول کشته شدند.

گفته شده بود به دلیل نزدیک بودن به محل حادثه توانسته بودم ظرف چند دقیقه به طور زنده این حمله را پوشش دهم و نتیجه گیری شده بود که ما یا در این حمله دست داشته و یا جلوتر از آن باخبر بوده‌ایم.

وبسایت تایید، بی اساس بودن این اتهامات پوچ را ثابت کرد و نشان داد که اولین پخش زنده برنامه من از دفتر بی‌بی‌سی ۹۰ دقیقه بعد از حمله بوده و صبحت‌های ویدیویی من غلط ترجمه شده بود.

پس از چهار سال زندگی در ترکیه حالا به این نوع ادعاهای بی اساس عادت می‌کنم.

روزنامه‌های طرفدار دولت اغلب می‌نویسند من را از لندن برای برانگیختن ناآرامی‌های اجتماعی به ترکیه فرستاده‌اند. برای زندگی در ترکیه شخص باید پوست کلفت باشد.

افزایش "وبسایت‌های حقیقت‌یاب جعلی"

مهمت آتاکان فوکا، می گوید: "سطح دانش خبری مردم ترکیه خیلی پایین است. خبرها بیشتر تبلیغاتی است. مردم به بقیه تهمت می‌زنند که تروریست یا طرفدار دولتند و برای تقویت عقاید خودشان ،داستان های جعلی درست می کنند."

در کشوری که آکنده از بی‌اعتمادی و تفرقه است، حتی از خود حقیقت یابی هم به عنوان یک ابزار استفاده می‌شود.

یک وبسایت ادعا می‌کند برای بررسی خبرها به صورت مستقل کار می‌کند در حالی که در واقع توسط یک ستون‌نویس سرشناس روزنامه صباح که عمدتا طرفدار دولت است، و همسر او اداره می‌شود. این وبسایت در عوض این که حقیقت داشتن خبر یا عکس‌ها را بررسی کند، خط مشی دولت را به پیش می‌برد و انتقادها از آقای اردوغان را بی‌اساس جلوه می‌دهد.

مهمت آتاکان فوکا می‌گوید: "آزادی اخبار در ترکیه وجود ندارد به همین جهت از وبسایت‌های حقیقت یاب جهت تبلیغات استفاده می‌شود. آنها یک سلاح دیگر دولت هستند."

کنترل اطلاعات، داستان‌های جعلی کم اهمیت و دامن زدن به شکاف "ما و آنها"، روش‌هایی هستند که دولت‌های خودکامه از آن استفاده می‌کنند.

همه اینها چالش‌های عمده‌ای هستند که کسانی که می‌خواهند کشف حقایق از تشخیص اخبار جعلی فراتر رود، با آن مواجهند.