میدان گازی آرش کجاست و چرا محل اختلاف ایران، کویت و عربستان است؟

بهره‌‎برداری از میدان مشترک گازی آرش در دهه گذشته از اختلافات ایران با کویت و عربستان بوده است. همزمان در سال‌های اخیر روابط ایران و عربستان به دلیل سیاست خارجی و منافع ملی متضاد در بعضی مسایل منطقه‌ای متشنج بوده است و با وجود تلاش‌ها هنوز تنش‌ها حل و فصل نشده است. اما ریشه این اختلاف‌ها چیست؟

بهره‌برداری از میدان‌های مشترک همواره از موارد اختلاف کشورهای همسایه بوده است. ایران در حال حاضر ۲۸ میدان مشترک نفت و گاز با همسایه‌هایش دارد و در اکثر میدان‌های در حال بهره‌برداری از سایر کشورها در میزان تولید عقب مانده است. میدان گازی آرش یکی از آنها است.

تحریم‌های متعدد باعث شد تا کشورهای رقیب ایران با بهره‌گیری از منابع مالی و تکنولوژی شرکت‌های خارجی هر سال میزان بیشتری از میادین مشترک برداشت نمایند. ایران فقط در دو سال اخیر توانسته است در میزان تولید در میدان مشترک پارس جنوبی از قطر پیشی بگیرد، هر چند با توجه به سال شروع استخراج قطر از این میدان، ایران در کل از لحاظ میزان تولید از این میدان با قطر فاصله زیادی دارد. باید در نظر داشت که قطر با استفاده از منابع میدان پارس جنوبی، که در این کشور گنبد شمالی نامیده می‌شود، به دومین صادرکننده ال‌ان‌جی جهان تبدیل شده است، هر چند تا پیش از دسامبر اولین صادر کننده بود.

میدان گازی مشترک آرش کجاست و ریشه اختلاف چیست؟

میدان گازی آرش در شمال خلیج فارس در سال ۱۳۴۶ توسط شرکت نفتی ژاپنی "‌ای ـ او ـ سی" ، کشف شد. ذخیره در‌جای گاز این میدان ۲۰ تریلیون فوت مکعب و ذخیره نفت درجای آن هم نزدیک به ۳۱۰ میلیون بشکه برآورد می‌شود.

ایران و کویت در چهار دهه اخیر بر سر منابع این میدان و در کل تعیین مرزهای دریایی (آبی) با هم اختلاف داشتند. در سال ۲۰۰۱، پس از این‌که ایران عملیات اکتشاف در میدان آرش را شروع کرد، کویت بلافاصله بحث شکایت از ایران در مجامع بین المللی را پیش کشید. در زمان ریاست جمهوری محمد خاتمی و پس از سفر امیر کویت به تهران، ایران فعالیت‌های اکتشافی را متوقف کرد و از سکوی ساخته شده برای این میدان در میدان‌های دیگر استفاده شد.

میدان آرش چه ارتباطی با عربستان دارد؟

اختلاف ایران با کویت و عربستان در ماه گذشته و پس از امضای قراردادی بین، کویت و عربستان سعودی برای توسعه میدان گازی آرش افزایش یافت. براساس این قرارداد پیش‌بینی می‌شود روزانه یک میلیارد فوت مکعب گاز طبیعی و ۸۴ هزار بشکه میعانات تولید شود. عربستان هم خود را در میدان آرش سهیم می‌داند. مقام‌های ایران در مواردی سهیم بودن عربستان را زیر سوال برده‌اند.

هم عربستان و هم کویت به گاز طبیعی میدان آرش نیاز دارند. عربستان برای تولید برق مجبور است بخش مهمی از نفت تولیدی را در نیروگاه‌ها به مصرف برساند. این در حالیست که با بهره‌برداری از میدان آرش، در کنار افزایش نقش انرژی‌های تجدیدپذیر در سبد انرژی‌اشد، می‌تواند نفت خام بیشتری صادر کند. کویت هم از منابع میدان آرش در امنیت انرژی خویش بیشترین بهره را خواهد بود.

چرا روابط ایران و عربستان دچار تنش شده است؟

ایران و عربستان به عنوان دو کشور با ذخایر عظیم نفت در بازار جهانی انرژی رقیب هم هستند. عربستان با توجه به روابط خوبش با غرب توانسته است با افزایش ظرفیت تولید نفت نقش حیاتی در بازار نفت و مبادلات بازار جهانی انرژی ایفا کند. روابط پر از فراز و نشیب دو کشور شش سال پیش با حمله گروهی از "طلاب و دانشجویان بسیجی " به سفارت عربستان در تهران و کنسولگری این کشور در مشهد از طرف ریاض بطور کامل قطع شد. این افراد به اعدام یک روحانی شیعه در عربستان اعتراض داشتند.

در سال‌های اخیر جنگ در یمن هم به اختلاف‌های دو کشور افزوده است. عربستان و متحدانش ایران را به حمایت از حوثی‌های یمن متهم می‌کنند. این گروه مسئولیت حمله‌هایی را علیه مناطق حساس در خاک عربستان به عهده گرفته است.

در ماه‌های اخیر چند دور گفت‌وگو بین مقامات ایران و عربستان به میزبانی بغداد انجام شده است. هفته گذشته هم دور پنجم مذاکرات برگزار شد. دو طرف‌ می‌گویند از روند گفت‌وگوها راضی‌اند. اما معلوم نیست که در مورد استفاده مشترک از میدان آرش توافقی صورت گرفته است یا نه. بهره‌برداری مشترک از میدان آرش شاید یکی از مباحث مهم در دور بعدی گفت‌وگوهای ایران و عربستان باشد.

مشکلات حقوقی میدان مشترک آرش چیست؟

پس از توافق اخیر عربستان و کویت ایران بلافاصله به آن واکنش نشان داد. سعید خطیب‌زاده، سخنگوی وزارت خارجه ایران، گفت توافق جدید که هدفش توسعه میدان مشترک گازی آرش/الدُره «غیرقانونی»‌ است. آقای خطیب‌زاده بر محفوظ بودن حق ایران برای بهره‌برداری از میدان آرش تاکید کرد. بعضی کارشناسان انرژی در ایران بر این باور هستند که مهم این نیست که چند درصد میدان مشترک در خاک ایران قرار گرفته باشد مثلا اگر ۱۰ درصد آن در حوزه حاکمیتی ایران باشد به این معنی نیست که فقط ۱۰ درصد منابع موجود در این میدان متعلق به ایران است. میدان مشترک به هر اندازه که در خاک یک سرزمین واقع شده باشد آن کشور می‌تواند با استفاده از ظرفیت‌های مالی و تکنولوژیکی برای بهره‌برداری اقدام کند. بهترین روش برداشت از میادین مشترک با تکیه بر برداشتن صیانتی بهره‌برداری مشترک از میدان خواهد بود. با توجه به ادامه تحریم‌‌ها و مشخص نبودن زمان توافق احتمالی هسته‌ای، به نظر نمی‌رسد ایران با تکیه بر منابع مالی و تکنولوژی شرکت‌های داخلی بتواند به‌زودی برداشت از منابع این میدان را شروع کند.

براساس اطلاعات موجود و قوانین بین‌المللی، نظیر عمق آب و فاصله تا سرزمین خشکی، مرز دریایی در سال‌های قبل از انقلاب اسلامی تعیین شد ولی ایران هنوز آن را قبول دارد. براساس این مرزبندی، حدود ۴۰ درصد ساختمان نفتی و گازی میدان آرش، در آب‌های ایران واقع شده است. سال‌ها پیش شرکت ملی نفت ایران برای تعیین میزان ذخایر درجا یک حلقه چاه اکتشافی (چاه شماره یک آرش) حفر کرد. موقعیت این چاه نزدیک خط مرزی مورد قبول تهران است.

نظر کویت در مورد برداشت ایران چیست؟

روابط ایران با کویت در قیاس با روابطش با عربستان با فراز و نشیب زیادی همراه نبوده است و به نظر می‌رسد دو کشور مایل به بهره‌گیری از منابع میدان آرش در جهت گسترش همه جانبه روابط بین دو کشور باشند. پس از اعتراض ایران به توافق کویت با عربستان بر سر منابع میدان آرش ، احمد ناصر آل‌محمد الصباح، وزیر خارجه کویت، تاکید کرده که میدان آرش موضوع سه‌جانبه کویت، عربستان و ایران است. مسئله اصلی در برداشت از این میدان در مرحله اول تداوم تحریم‌ها و عدم حل مشکلات بسیار در روابط ایران با عربستان است.

پس از تحولات اخیر در مورد میدان مشترک آرش جواد اوجی وزیر نفت ایران در حساب توییتری خود نوشت که مطالعات جامع میدان مشترک آرش با حفاری چاه اکتشافی و انجام لرزه‌نگاری تکمیل شده و به زودی با نصب جکت (پایه)، عملیات حفاری در این میدان آغاز خواهد شد. آقای اوجی با تاکید بر تمایل ایران برای شروع مذاکره و همکاری برای توسعه این میدان با کشورهای همسایه بر اراده ایران برای بهره برداری از این میدان تاکید کرده بود.

اگر اولویت سه کشور برداشت صیانتی از منابع این میدان باشد باید توافقی جامع بین سه کشور برای تعیین مرز آبی صورت گیرد تا هر کشور با توان فنی و مالی خود اقدام به برداشت کند. به نظر می‌رسد در مورد آینده این منابع میدان با توجه به مشکلات حقوقی موجود فقط حقوقدان‌های آشنا با قوانین مرزهای آبی بتوانند نظری مطابق با واقعیت ارائه کنند.