سال بلوا؛ سینمای ایران در سالی که گذشت

یکسال دیگر به عمر سینمای ایران اضافه شد. امسال نشانه‌های تب‌آلود و ملتهب سینمایی را شاهد بودیم که برای ادامه حیات و بروز فردیت در فضایی پر ابهام و ایهام تلاش می‌کند. سالی که سینمای ایران از مرگ کیارستمی تا جایزه فرهادی را تجربه کرد. سالی که جنجال های فراوانش با تغییر مدیریت سینمایی به اوج خود رسید.

ماهواره: فرصت یا محدودیت

بعد از پخش رایگان تیزرهای تبلیغاتی برخی فیلم‌های روی اکران در شبکه های خارجی، پای سینماگران به دادسرای هنر و رسانه در میدان ارگ تهران باز شد. استقبال مخاطب از اکران نوروزی را که به پای این تبلیغات گذاشته بودند؛ علاوه بر فروش‌های میلیاردی احضار و توقیف هم در پی داشت. صاحبان «ابد و یک روز»، «کوچه بی‌نام» و «۵۰ کیلو آلبالو» احضار شدند و با حضور رئيس‌ قوه قضاییه صادق آملی لاریجانی، توضیحاتی راجع به پخش تیزر تبلیغات فیلمشان در شبکه‌های ماهواره‌ای فارسی زبان خارج از کشور دادند. اکران فیلم‌هایی چون «مشکل گیتی» و «آدت نمی‌کنیم» بر پرده سینما متوقف شد و سینماگران که مکلف به پاسخگویی به هرگونه پخش آگهی‌ اثرشان بودند، با بحران تازه ماهواره روبرو شدند.

بند تازه‌ ای به پروانه نمایش پیوست شد: هرگونه تبلیغ فیلم در شبکه‌های ماهواره‌ای موجب لغو پروانه می‌شود. صدا و سیما تعهدنامه‌ای از تهیه‌کننده و کارگردان فیلم‌ها در نظر گرفت تا مسئولیت تبلیغات ماهواره‌ای تولیدات‌شان متوجه آنها گردد. در نهایت ماده ۱۴ وظایف و ماموریت‌های دفتر تبلیغات و اطلاع‌رسانی وزارت ارشاد هجدم اسفندماه با مهر تاییدی از قوه قضاییه، هرگونه فعالیت تبلیغی در شبکه‌های ماهواره‌ای را اقدام علیه جمهوری اسلامی و امنیت ملی به شمار آورد.

هزارتوهای اکران فیلم

اگر سال گذشته بالاترین به رغم سال‌های گذشته که نهادهای فرهنگی موازی وزارت ارشاد بیشترین عامل تنش سینما بودند، امسال اعمال فشار از داخل بدنه وزارت ارشاد و سازمان سینمایی و در جهت کاستن بازتاب‌های بیرونی صورت گرفت. باوجود اینکه حبیب ایل‌بیگی معاون ارزشیابی و نظارت سازمان سینمایی در آستانه جشنواره سی‌و‌چهارم بیشترین مورد ممیزی فیلم‌ها تولید شده را «سیگار» دانسته بود ولی اکران ۹۵ با ممیزی‌های بی‌سابقه‌ای روبرو شد؛ چنانکه پدرام علیزاده کارگردان «خشکسالی و دروغ» گفته، ۴۸ مورد اصلاحیه را بر فیلمش اعمال کرده.

از سینمای ایران بیشتر بخوانید:

تغییر در سازمان سینمایی؛ محافظه‌کاری پیشا انتخاباتی

من عصبانی هستم: اغتشاش و خشونت در سینمای اجتماعی ایران

در جستجوی قطعات گمشده سینمای ایران

حجاب در سینمای ایران و ترفندهای کارگردانان برای گریز از آن

عباس کیارستمی؛ آبروی سینمای ایران

جشنواره فجر؛ از داوری پرحاشیه تا ماجرای 'دوتابعیتی‌ها'

'سه نقطه‌ای' که تیتر یالثارات شد

اظهارات علی جنتی در دیدار اردی‌بهشت ماه خود با آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی، از صدور مجوز ساخت و اکران «۵۰ کیلو آلبالو» مانی حقیقی ابراز ندامت کرد و پاسخ تندروهایی که فیلم را دارای نگاهی وهن‌آلودی به سنت ازدواج می‌دانستند، با اعلام توقیف رسمی آن داد. به فاصله کوتاهی، اظهارات انتقادی محمدحسین لطیفی و سید‌ضیاءالدین دری از اعضای شورای صدور پروانه نمایش وقت، مبنی بر محتوای غیراخلاقی «ارادتمند، نازنین، بهاره، تینا» و عدول عبدالرضا کاهانی از سیناپس مورد تایید شورای پروانه ساخت، توقیف این فیلم و تغییر اعضای شورای پروانه نمایش را در پی داشت. اعمال دیگر نهادها نیز به قوت خود باقی ماندند، چنانکه محمد حمزه‌زاده رئیس سازمان سینمایی حوزه هنری، روی آنتن تلویزیون، نمایش مشکلات اجتماعی را «لاشه‌خواری» قلمداد کرد و تاکید کرده که حوزه هنری آثاری را که آرمان‌های انقلاب، جنگ و مردم را زیر سوال می‌برند، نمایش نمی‌دهد.

یالثارات و توهین به هنرمندان

هفته‌نامه یالثارات با انتشار مطلبی با تصاویر زوج‌های حاضر بر فرش قرمز شانزدهمین جشن حافظ(به مدیریت علی معلم)، این هنرمندان را مورد هتاکی قرار داد. استفاده از واژه‌ای که سینماگران مرد را بی‌غیرت وصف کرد، واکنش شدید سینماگران و پیرو آن لغو مجوز این نشریه را به دنبال داشت. حجت‌الله احد آزادی‌خواه سخنگوی کمیسیون فرهنگی مجلس نیز به جشن حافظ واکنش نشان داد و آن را «جشن هنجارشکنانه» لقب داد و وزارت ارشاد را متهم به بی‌توجهی در مقابله با ولنگاری‌های فرهنگی کرد. دادستان تهران از برگزاری جشن حافظ به شدت انتقاد کرد و در عین حال برخورد با یالثارات را منوط به داشتن شاکی خصوصی دانست. یالثارات با دستور مقامات قضایی دوباره انتشار یافت؛ این بار به تحلیل واژه بکار برده‌ شماره قبلی‌ پرداخت و مطلب تندی نسبت به موفقیت اصغر فرهادی و شهاب حسینی در فستیوال کن نوشت. هتاکی‌های مکرر یالثارات بخصوص مطلب « سونامی کثیف آلبالوهای جنسی» در جشن انجمن منتقدان و نویسندگان سینما با اعتراض هایی روبرو شد و اعلام شد مانی حقیقی، ترانه علیدوستی و اصغر فرهادی شکواییه‌ای علیه این نشریه به مراجع قضایی مطرح خواهند کرد.

حوزه هنری، شورای پروانه نمایش موازی

اکران فیلم «پنجاه کیلو آلبالو» در مجموعه سینماهای حوزه هنری که واکنش‌ گروه‌های تندرو را به همراه داشته، این نهاد را بر آن داشت تا دست به گزینش تولیدات سینمای ایران برای اکران بزند. محسن مومنی شریف رئيس حوزه هنری اعلام کرد، هیچ فیلمی را توقیف نمی‌کنیم ولی اکران فیلم‌ها در سینماهای حوزه اقتضائاتی دارد. سال ۹۵، پاسخ حوزه هنری به اعتراض صاحبان فیلم‌ها پذیرفته نشده در این گروه، نداشتن جای کافی برای اکران بود. آنچنان که فیلم‌هایی «لانتوری»، «خشکسالی و دروغ» از سوی حوزه تحریم شدند و شائبه تحریم «فروشنده» هم وجود داشت. رئيس شورای عالی تهیه‌کنندگان تحریم‌‌های حوزه هنری را گروگانگیری هنرمندان و فیلم‌های سینمایی خواند و خواستار برخورد قاطع صالحی وزیر ارشاد شد. برخورد سلیقه‌ای حوزه، واکنش کمیسیون فرهنگی مجلس را به دنبال داشت ولی تغییری در این روند صورت نگرفت.

جشنواره سی‌و‌پنجم فیلم فجر حاشیه پررنگ‌تر از اصل

توقیف «کاناپه»، «هجوم» و «لرد» اولین قدم‌ها برای این جشنواره جنجالی بود؛ کاناپه به دلیل استفاده نامتعارف کلاه‌گیس برای بازیگران زن اثری خوانده شد که بالادستی‌ها باید برایش تصمیم بگیرند. لرد باوجود پذیرش اعمال ممیزی از سوی کارگردان پذیرفته نشد و عدم ورود هجوم نیز سلیقه هیات انتخاب بیان شد. ترکیب هیات انتخاب که از ابتدا با انتقاد سینماگران روبرو شده بود، با شروع جشنواره تشدید و فیلم‌های پذیرفته شده نازل‌ و سطحی قلمداد شد. بهروز افخمی و مسعود فراستی در برنامه «هفت» سیاست‌های جشنواره‌ای سازمان سینمایی را در جهت تضعیف سینما دانستند؛ چنانکه حجت‌الله ایوبی رئیس سازمان سینمایی وقت و افخمی روی آنتن بر یکدیگر تاختند و خواستار استعفای طرف مقابل شدند. «هفت» سیاست کوبنده‌تری با اعلام اسامی کاندیداها اتخاذ کرد و از سوی دیگر اعتراض شرکت‌کنندگان نسبت به فهرست نهایی هیات داوران، پای کمیسیون فرهنگی مجلس را به داستان باز کرد.

بازداشت دستیار آنکه لویکه؛ نماینده فستیوال فیلم برلین

توقیف چمدان آنکه لویکه نماینده فستیوال فیلم برلین در فرودگاه بین‌المللی امام خمینی و ضبط پاسپورت نازنین دستوری دستیار و مترجم دوتابعیتی وی، از اتفاقات کم نظیر سینمای ایران است. لویکه و دستیارش که به رسم همیشه برای انتخاب فیلم برای شرکت در برلیناله، به ایران سفر کرده بودند، هنگام خروج متوقف می‌شوند و چمدان حاوی ۶۰ فیلم ایرانی لویکه ضبط شد. برنامه تلویزیونی ۲۰:۳۰ فستیوال برلین را سیاسی و دادستان تهران، فیلم‌های ضبط شده را «زیرزمینی و غیرمجاز» خواند و گزارش کرد که این دو نفر با برخی «محکومان فتنه» ارتباط برقرار کرده‌اند. در نهایت سینمای ایران با فیلم «تمارض» عبد آبس در بخش فووروم شرکت کرد و جایزه‌ای نیز کسب کرد. امیر اسفندیاری مدیربخش بین‌المللی فارابی حضور کمرنگ سینمای ایران در برلیناله را بی‌ارتباط با حواشی حضور لویکه دانسته و گفت که قرار نیست هر سال شش فیلم در برلیناله داشته باشد.

اسکارو فرهادی

سال ۹۵ یکی از پرحاشیه‌ترین و پرثمرترین سال‌های فعالیت سینمایی اصغر فرهادی است؛ کسب اسکار بهترین فیلم خارجی زبان ۲۰۱۷، جایزه بهترین فیلمنامه و بهترین بازیگری مرد از فستیوال فیلم کن و عنوان پرفروش‌ترین فیلم سال ایران برای «فروشنده»، فرهادی را با سالی پراتفاق مواجه کرد. تحریم مراسم اسکار از سوی ترانه علیدوستی و اصغر فرهادی در واکنش به فرمان منع مهاجرتی دونالد ترامپ برای هفت کشور دنیا از جمله ایران؛ از او بیش از پیش چهره‌ای جهانی ساخت که دیگران یا به دیده تردید به او نگاه می‌کنند یا زبان به ستایشش می‌گشایند. سال پرهیاهوی فرهادی همانقدر که او را به یک فعال حقوق بشر ارتقا داد، آماج انتقادات تندروهای داخلی و خارجی نیز کرد؛ منتقدانی چون یالثارات «فروشنده» را فیلمی مروج بی‌غیرتی و عامل بی‌آبروی ایران دانستند و برخی دیگر بر انتخاب «انوشه انصاری» و «فیروز نادری» ایراد وارد کردند.

خانه تکانی آخرسال سازمان سینمایی

پانزدهم اسفندماه حجت‌الله ایوبی از سمت خود برکنار شد و جای خود را به محمدمهدی حیدریان مشاور وزیر ارشاد داد. حجم بالای اعتراض به جشنواره فیلم فجر، عدم پاسخگویی ایوبی به درخواست حضور نماینده‌ای از کمیسیون فرهنگی مجلس در شورای پروانه نمایش و اختلاف با حبیب ایل‌بیگی از دلایل برکناری و نه استعفای ایوبی بود. ایوبی استعفا را ناتوانی در ادامه خدمت به فرهنگ و کشور خوانده بود. با اینکه در دوران ریاست ایوبی بر سینما، «آشغال‌های دوست داشتنی»، «عصبانی نیستم»، «رستاخیز»، «مادر قلب اتمی» و «خانه پدری» توقیف شدند ولی آثاری چون قصه‌ها، پاداش، یک شب، گس و خواب تلخ به نماایش درآمدند.

سال مخاطب میلیاردی

اکران ۷۰ فیلم در یازده ماه سال ۹۵ درآمدی ۱۵۸ میلیارد تومانی برای سینمای ایران به همراه داشته. علی سرتیپی گفته، سینما ۲۳ میلیون و ۹۰ نفر مخاطب داشته و از افزایش دو برابری فروش نسبت به سال گذشته حکایت دارد. فیلم «فروشنده» با رقم ۱۵ میلیارد و ۷۱۴ میلیون و ۳۰۹ هزار تومان صدرنشین فروش بوده؛ «من سالوادور نیستم» با رقم ۱۴ میلیارد و ۳۳۰میلیون و ۴۹۱ هزار تومان دومین فیلم پرفروش سینمای ۹۵ و «۵۰ کیلو آلبالو»، «سلام بمبئی»، «ابد و یک روز» و «بارکد» جزو پرفروش‌ترین‌ها بودند.

مرگ در می‌زند

مرگ «عباس کیارستمی» بر اثر سکته مغزی شوک بزرگی برای سینمای ایران بود؛ تلاش‌ جامعه سینمای ایران برای عقب راندن سایه مرگ از فراز زندگی، این فیلمسازی ستایشگر حیات، بی‌ثمر بود و باوجود انتقال وی به فرانسه ۱۴ تیرماه سال ۹۵ از دنیا رفت. مرگش بهت و اعتراض به دنبال داشت. خلاء‌های پرونده درمان کیارستمی و قصور پزشکی، انگشت اتهام به سوی جامعه پزشکی نشانه گرفت و روابط این دو قشر را بر سر احقاق حق تیره کرد. صدور ۳ ماه محرومیت از درمان در بیمارستان جم برای پزشک معالج وی، کمپین پرونده پزشکی کیارستمی را هنوز فعال نگه داشته است. جعفر والی، داوود رشیدی، بهمن زرین‌پور، دنیا فنی‌زاده، جمشید ارجمند، محمد زرین‌دست، اصغر بیچاره، حسن جوهرچی، خسرو شجاع‌زاده و علی معلم از جمله کسانی بودند که در سال ۹۵ سینمای ایران آنها را برای همیشه از دست داد.