در جستجوی قطعات گمشده سینمای ایران

حاصل آخرین دوره ریاست حجت‌الله ایوبی بر سازمان سینمایی، خروج رسمی ۳ فیلم از جشنواره فیلم فجر بود؛ «کاناپه» (کیانوش عیاری)، «هجوم» (شهرام مکری) و «لرد» (محمد رسول‌اف) به دلایل مختلف کنار گذاشته شدند تا به گفته سیدرضا صالحی امینی وزیر ارشاد اسلامی جشنواره رنگ و بویی کاملا انقلابی داشته باشد.

وزارت ارشاد اسلامی که پیش از سیدرضا صالحی امیری آماج انتقاد دلواپسان بود؛ با اتخاذ سیاست‌های محافظه‌کارانه مرزهای دلواپسی را تا نقطه خلق اثر پیش کشیده.

سینماگران در عرصه تازه بافت مدیریتی، علاوه بر خودسانسوری و سخن‌ گفتن در حیطه محدودیت‌ها این‌بار با هیات انتخابی کارشناس در امور ممیزی، با بافت فکری محافظه‌کار و آشنا به خطوط قرمز مواجه شدند.

هیات انتخاب این دوره از جشنواره فیلم فجر به طور روشن نمایانگر، کادری بسته برای حضور دیدگاه‌ها و برداشت‌های متفاوت در جشنواره بود.

اگر ۴۴ فیلم حاضر در جشنواره و حواشی آن را فاکتور بگیریم؛ حدود ۶۰ فیلم که مجوز تولید از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دریافت کرده‌اند؛ واجد شرایط به شمار نیامده‌اند و قدر مسلم ۳ فیلم از این مجموعه به اصلاحات ممیزی متعدد کنار گذاشته شده‌اند.

چنین امری اثبات‌کننده حد تقلیل جشنواره‌ای سینمایی به یک جشنواره‌ ممیزمحور است؛ فجر واقعیت بحران‌زده‌ای را به نمایش در می‌آورد که وابستگی و علاقه‌اش نه سینما بلکه وجوه امنیتی و سیاسی است.

نتیجه بهره‌برداری نادرست از هنر، تاثیرگذاری قدرت سیاسی و محافظه‌کاری را دو چندان کرده؛ از همین رو برای نادیده‌ گرفتن این بحران، سینما و تفکر، تحت عناوین ایدئولوژیک کنار گذاشته شدند.

گزارش وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی از جلوگیری شرکت ۱۰ فیلم نامناسب و فمینیستی در دیدار با آیت‌الله مکارم شیرازی؛ دلیل این ادعاست که جشنواره فیلم فجر همه سینمای ایران نیست و به جستجوی قطعات گمشده آن باید بود(قطعاتی که شاید در رسانه‌ها حتی نامی از آنها برده نمی‌شود).

ترجیع‌بند سیاست‌زدگی جشنواره فیلم فجر این بار به موضوع مهم و پیچیده‌ای بدل شد که راست‌نمایی آن از محصولات سال جاری سینمای ایران را باید سنجید؛ چرا که وزارتخانه مربوطه تلاش کرد تا از عینک دلواپسان ‌دست به انتخاب آثار سینمایی بزند.

بیشتر از سینمای ایران:

در این بین، کنار گذاشتن «کاناپه» تازه‌ترین ساخته کیانوش عیاری نمونه واضحی از محافظه‌کاری و تصمیمات غیرهنری در یک جشنواره سینمایی است.

سرتراشیدن بازیگران زن و استفاده از کلاه‌‌گیس، عصیان از حجاب دانسته شد و خلاقیت فیلمساز این هراس را پدید آورد که مبادا تماشاگر را به اشتباه بیندازد که بازیگران فاقد حجاب اسلامی هستند.

نگرانی از ترویج استفاده از کلاه‌گیس در سینما و بدعت‌گذار شدنش، «کاناپه» را گروگان گرفته تا مقامات بالادستی نسبت به نمایش آن تصمیم‌گیری کنند؛ در حالی که بارها در سینمای متعهدی نظیر «محمد(ص)»(مجید مجیدی) از کلاه‌گیس استفاده شده.

محمدعلی حسین‌نژاد یکی از اعضای هیات انتخاب که نظر مثبتی نسبت به این فیلم داشته، درباره دلایل حذفش از جشنواره فجر گفته، فیلم مشکل خاصی ندارد و دیگران احتیاط می‌کنند تا بهانه به کسانی که اساسا با اصل سینما و هنر مخالف هستند، ندهند.

کاناپه فیلمی به غایت به روز توصیف شده و داستان یک روزنامه‌نگار قدیمی را روایت می‌کند که برای دخترش خواستگار می‌آید و او برای رنگ ‌و رو بخشیدن به اوضاع خانه کاناپه‌ای از خیابان می‌آورد.

در جشنواره سی‌و‌پنجم فیلم فجر جایی برای شکستن طلسم شش ساله دوری «محمد رسول‌اف» از سینما نبود؛ «لرد» فیلمی که می‌توانست استاندارد جشنواره فیلم فجر را ارتقا‌ء بخشد از سوی کمیته انتخاب و شورای پروانه نمایش غیرقابل نمایش اعلام شد.

با اینکه رسو‌ل‌اف اعمال هرگونه ممیزی بر فیلم را پذیرفته بود ولی مدیران سینمایی به اذعان فیلمساز ترجیح دادند فیلم او را «خفه» کنند. گفتمان فیلم مبارزه با فساد اداری و اجتماعی در اداره یک مزرعه است و از مضمون فیلم اینگونه بر می‌آید که وجوه سیاسی و اجتماعی‌اش عرصه‌ای برای اکرانش نگذاشته.

گره کور سیاه‌نمایی سینمای اجتماعی ایران را دچار تکرار کرده و پرداختن به فسادهای مالی آنطور که امسال مدیران جشنواره بدان می‌بالیدند از زاویه دید یک فیلمساز مستقل شفاف و قاعدتا غیرقابل نمایش است.

شهرام مکری فیلمساز آوانگارد، گرفتار دست‌اندازهای سینمای فرسوده است؛ تجربه‌گرایی، تمایل به راه‌های تازه برای ارتباط با تماشاگر بدل شده و شاید همین فیلم تازه‌اش «هجوم» را با مشکل روبرو کرده.

با اینکه تلقی هیات انتخاب از «هجوم» روشن نشده ولی پیش‌تازی مکری علاوه بر مواظبت و ارشاد از سوی ممیزی؛ سینمای کلیشه‌گرای موجود را برنمی‌تابد. در حالی‌که حضور فیلمسازان چون مکری در جشنواره فیلم فجر و بر پرده سینماها در ایجاد تغییر سلیقه‌ها موثر است. «هجوم» درباره یک قتل است که چند مامور در حال تحقیق درباره آن هستند.

نگارنده به یاد ندارد بر پرده سینماهای ایران تصویری از موسیقی متال دیده باشد؛ شاید همین خرقه عادت منجر به عدم صدور مجوز برای فیلم «بوف کور» ساخته احمدرضا معتمدی شد. این فیلم داستان که به درد و رنج جوانان امروزی می‌پردازد، تعامل دو گروه موسیقی سنتی و متال را روایت می‌کند.

معتمدی که در قبال کنارگذاشتن فیلمش تا پایان جشنواره سکوت کرده بود، نامه‌ای به حسن روحانی رئيس جمهوری نوشت و توضیح داد که فیلمش اثری درباره موسیقی بوده که در آن گسست فرهنگی، معنایی و زبانی نسل جدید را به نمایش گذاشته.

«کارت پرواز»(مهدی رحمانی) یکی از دو فیلمی بود که باوجود جلب نظر هیات انتخاب از جشنواره کنار گذاشته شد. موضوع ملتهب و تلخ فیلم فتوای حذف آن را صادر کرد؛ قصه فیلم داستان دختر و پسر جوانی است که با بلعیدن مواد مخدر به ترانزیت مشغولند. موضوع اجتماعی فیلم به سیاه‌نمایی تعبیر شده و خبرها حاکی است که برای نمایش عمومی اصلاحیه‌های بسیاری به آن وارد شده.

«سرطانی» تازه‌ترین فیلم حسین شهابی نیز باوجود اعمال ممیزی و تغییر عنوان فیلم از «دوران سرطانی»، به جشنواره فیلم فجر راه نیافت. این فیلم زندگی نویسنده ادبی مشهوری را روایت می‌کند که دچار سرطان خون شده و همسرش تلاش می‌کند با کار شبانه‌روزی هزینه‌های درمانش را تامین کند. پیام دهکردی و مرضیه وفامهر در این فیلم بازی می‌کنند؛ وفامهر پیش‌تر به خاطر بازی در فیلم «تهران من حراج» بازداشت و زندانی شد. شهابی انسان‌شناسی بصری خود را به خوبی در فیلم «روز روشن» به نمایش گذاشت.

تهمینه میلانی به پشتوانه بسط موضوع حقوق زنان همواره با اصلاحات و انتقاد مواجه بوده و این بار نیز فیلم تازه‌اش «ملی و راه‌های نرفته‌اش» که مضمونی فمینیستی دارد، برای حضور در جشنواره فیلم فجر دچار مشکل شد.

تصویر زنان جامعه امروز از دریچه آسیب‌شناسانه به خودی خود می‌تواند محل مناقشه باشد؛ چنانکه در «ملی و راه‌های نرفته‌اش» خشونت خانگی مضمون اصلی است و به ازدواج نادرست یک دختر جوان می‌پردازد.

جشنواره سی‌و‌پنجم فیلم فجر فرصتی برای دیدهای وسیع و خلاق که تصویر واقعی از جهان پیرامون دارند؛ به روز و نترس‌ هستند نبود. شیوع سینماهراسی و مدیریت نابلد این عرصه، با تغییر مدیریت کنونی هم قاعدتا تاثیرات مخرب خود را بر سینما و فیلمسازان تا مدتها خواهد گذاشت.