فروغ، هدایت و بهرنگی؛ چهره‌های ادبی معاصر ایران، نمادهای روشنفکری ترکیه

صد سال ادبیات معاصر ایرانی نه فقط در ایران که در ترکیه هم تاثیرات گستردۀ فرهنگی و اجتماعی داشته است. مهدی شبانی در این یادداشت برای صفحه ناظران به سه چهرۀ فرهنگی مهم تاثیر گذار ایرانی در ترکیه پرداخته است.

در سالهای اخیر چهره‌های فرهنگی ایران به نمادهای روشنفکری در ترکیه بدل گشته‌اند. سه حوزه سینما، موسیقی و ادبیات از جمله عرصه‌هایی هستند که در جامعه روشنفکری و هنری ترکیه بسیار نقش‌آفرینند. در این میان یکی از پر رنگ‌ترین عرصه‌ها ادبیات است.

ادبیات فارسی از دیرباز چه در دربار عثمانی و چه بعدتر در دوران معاصر نقش مهمی را در شکل‌دهی گفتمان‌های ادبی و اجتماعی در ترکیه داشته‌اند. در دوران گذشته شعر و ادبیات کلاسیک ایرانی بر روی زبان و فرهنگ امپراطوری عثمانی تاثیر مستقیم داشته است. همچنین شعرای کلاسیک فارسی زبان و به صورت ویژه خیام و مولانا چه در گذشته و چه در دوران معاصر بسیار مورد توجه علاقه‌مندان شعر و ادبیات در ترکیه بوده‌ و شعر کلاسیک فارسی و به صورت ویژه غزل فارسی، الهام بخش بسیاری از شاعران کلاسیک ترکیه (ادبیات دیوانی) بوده است.

در سال‌های اخیر اما، ادبیات معاصر ایران و به صورت ويژه بین جوانان و روشنفکران نسل جدید محبوبیت دوچندانی پیدا کرده است. از ادبیات معاصر فارسی آثار زیادی به ترکی ترجمه شده است. از جمله نویسندگان معاصر ایرانی که آثارشان به ترکی ترجمه شده و مورد استقبال نیز قرار گرفته است، می‌توان به سهراب سپهری، احمد شاملو، غلامحسین ساعدی و محمد حسین شهریار اشاره کرد. اما در این میان فروغ فرخزاد، صمد بهرنگی و صادق هدایت به صورت خاص جایگاه ویژه‌ای در سپهر فرهنگی ترکیه دارند، به صورتی که می‌توان آثارشان را در بسیاری از مراکز فرهنگی، کتابفروشی‌ها و حتی کافه‌های این کشور دید. همچنین آثار و زندگی این سه‌تن نیز تاثیر زیادی بر جامعه هنری و روشنفکری ترکیه داشته است.

صمد بهرنگی: فراموش شده در ایران، زنده در ترکیه

هرچه در ایران پس از انقلاب و به صورت ویژه پس از تحولات دهه شصت، صمد بهرنگی و آثارش به گوشه کتابخانه‌ها و کنج‌های دورافتاده در کتابفروشی‌ها تبعید شدند، گویا در ترکیه آثار صمد بهرنگی دیر و پیر نمی‌شوند. هنوز ماهی سیاه کوچولوی در ویترین‌ کتابفروشی‌های بزرگ و به‌روز استانبول خودنمایی می‌کنند و کتاب‌های صمد با ترجمه‌ و چاپ‌های متفاوت در شمارگان بسیار بالا مورد توجه مخاطبین ادبیات کودک در ترکیه قرار دارند.

محبوبیت صمد بهرنگی در ترکیه به حدی بوده است که تا قبل از کودتای سال ۱۹۸۲ سندیکای معلمان انقلابی آثار بهرنگی را بین معلمین عضو این سندیکا پخش کرده تا این آثار به عنوان کتاب‌های آموزشی در کلاس‌های درسی استفاده شده و ایده‌های انقلابی، از طریق کتابهای بهرنگی به نسل جدید نیز منتقل شود. علی‌رغم تغییر نظام آموزشی و ضعیف‌تر شدن سندیکاهای مستقل معلمان و اسلام‌گرا شدن بیشتر مدارس، هنوز صمد بهرنگی یکی از محبوب‌ترین نویسندگان کودک و نوجوان در ترکیۀ امروز باقی مانده است.

متین سولماز نویسنده و ناشر می‌گوید: "بعضی از آثار صمد مانند یک هلو، هزار هلو و داستان‌های دیگری که با موضوع فقر فزاینده و با فضایی ایدئولوژیک برای کودکان نوشته شده است، ارتباط چندانی با کودکان امروزی برقرار نمی‌کنند. اما اکثر آثار صمد بهرنگی مثل کوراوغلو و به خصوص ماهی سیاه کوچولو هنوز از بهترین نمونه‌های ادبیات کودک ترجمه شده در ترکیه هستند. ماهی سیاه کوچولو نه فقط بازنمای تفکر انقلابی این نویسنده که در عین حال بازکننده راهی برای فهم خواننده از امکان ایجاد دنیایی بهتر و تن ندادن به تقدیر است و این ایده هنوز برای مخاطبین ترک بسیار جذاب است."

ماهی سیاه کوچولو به اندازه‌ای شناخته شده و محبوب است که در انتخابات شهرداری‌های استانبول، کاندیدای حزب جمهوری خلق -حزب اصلی مخالف دولت اردوغان- برای شهرداری بی‌اغلو (منطقه‌ای که میدان تقسیم در آن قرار دارد.) در بسته‌های تبلیغاتی خود کتاب ماهی سیاه کوچولو را قرار داده و تصویر این ماهی سیاه بر پلاکاردها و کیف‌های دستی فعالین انتخاباتی نقش بسته بود.

به نظر می‌رسد پیام اجتماعی، سیاسی نهفته در داستان‌های صمد بهرنگی هر چقدر در فضای ادبی سیاست‌گریز امروز ایران رو به فراموشی‌است، برخلاف آن هنوز در ترکیۀ امروزی، نویدبخش پیام حرکت جمعی و فرا رفتن از مرز‌های از پیش تعریف‌شده و ایجاد تغییرات سیاسی و اجتماعی است.

فروغ فرخزاد: چهرۀ آرمانی زن معاصر

برخلاف صمد بهرنگی، فروغ فرخزاد در هر دو جامعه ایران و ترکیه به حیات ادبی و اجتماعی خود ادامه می‌دهد. فروغ فرخزاد را می‌توان یکی از چهره‌های اصلی جریان فمینیستی و حقوق زنان در ترکیۀ امروزی دانست.

برای ترکیه‌ای که خشونت علیه زنان یکی از مسائل مهم آن است و آمارهای دولتی از میانگین قتل حداقل یک زن به دست مردان در هر روز سخن گفته و تبعیض و خشونت جنسیتی از دغدغه‌های اصلی فعالین مدنی آن است، شعر فروغ به نمادی از اعتراض به این بی‌عدالتی‌ها تبدیل شده است. در اعتراضات خیابانی اشعار وی بر روی پلاکاردهای فعالین حقوق زنان خودنمایی کرده و از استانبول تا دیاربکر، تصاویر او بر دیوارهای مراکز فرهنگی و کافه‌های محل رفت‌وآمد جوانان روشنفکر دیده می‌شود. شعر "پرواز را به خاطر بسپار، پرنده مردنی‌ست" یکی از اشعار محبوبی است که در رسانه‌های اجتماعی ترکیه دست به دست شده و چندین آهنگ و قطعۀ موسیقایی نیز به زبان ترکی بر روی اشعار او ساخته شده است.

اولین آثار فروغ با ترجمۀ جلال خسروشاهی به ترکی درآمده و در حال حاضر تقریبا تمام نوشته‌های فروغ با ترجمه‌های گوناگونی به زبان ترکی ترجمه و منتشر شده است. همچنین مستند «خانه سیاه است» نیز یکی از مهمترین فیلم‌های جریان سینمای روشنفکری ترکیه تلقی می‌شود.

بیشتر بخوانید:

یکی از جذاب‌ترین نکاتی که برای خوانندگان ترکیه‌ای فروغ دارای اهمیت است تصویر معشوق از نگاه زن است. در ادبیات کلاسیک ترکیه و حتی در بسیاری از آثار ادبی معاصر این کشور -مانند ادبیات فارسی- معشوق، همواره از نگاه مرد تصویر شده و تصویری که فروغ از زنی عاشق و مردِ معشوقش می‌سازد، هنوز برای جامعه ترکیه تصویری نو، جذاب و پیشرو به نظر می‌رسد. جسارت او و امیدی که در شعرهایش برای رسیدن به دنیایی برابر برای زن و مرد به دست می‌دهد، به نوعی به چراغ راه زنان پیشروی ترکیه برای ایجاد دنیایی عادلانه‌تر تبدیل شده است.

طوبی تورون، وکیل و فعال حقوق زنان درباره فروغ چنین می‌نویسد: "خود فروغ مانند شعلۀ شمعی در میانۀ تاریکی بود. انسانی جسور، پرشور و عصیانگر. شعرش نیز مانند خودش بی‌باک و بیرون از دایرۀ همۀ تعصبات زمانه، جدید بود. بلی، فروغ اینگونه بود و شعر و زندگی‌اش مانیفست زنانگی بود."

برای زنان پیشرو در ترکیه، نه فقط آثار او، که زندگی شخصی و اجتماعی‌ش نیز همواره محل تاثیرپذیری و منبع الهامی برای زندگی آزادانۀ یک زن در جامعه‌ای بسته و مذهبی در جغرافیای خاورمیانه بوده است. تا به حال صدها مقاله دربارۀ شعر و زندگی فروغ به ترکی نوشته شده و چندین تئاتر نیز در مورد زندگی او و یا تاثیر گرفته از شعرهایش بر روی صحنه رفته است. آخرین تئاتری که درباره زندگی فروغ بر روی صحنه رفته "زخم‌هایم از عشق است" نام دارد که در حال حاضر در سالن‌های استانبول در حال اجراست. این تئاتر با بازی نازان کسال در نقش فروغ مورد استقبال منتقدان هم قرار گرفته است. وی در مورد دلایل به صحنه بردن زندگی فروغ در ترکیه امروز، می‌گوید: "وضعیت زنان از زمان فروغ تا الان هیچ تغییری نکرده است. اگر وضعیت بی‌عدالتی علیه زنان تغییری کرده بود، دیگر نیازی به روی صحنه بردن این تئاتر وجود نداشت."

در متن معرفی این اثر چنین آمده است: "این تئاتر داستان مشترکی دربارۀ ماست که در این جغرافیا زندگی می‌کنیم. داستان کسانی که تحت سرکوب، فشار و کمبودها زندگی کرده و به‌رغم همه چیز زندگی را ادامه داده و کلماتشان را دریغ نمی‌کنند. بر صحنه این تئاتر فروغ فرخزاد، کسی که حتی تنِ بی‌جانش را هم برنتافتند و با تاخیر به خاکش سپردند، در برزخ خود، شعرِ زندگیش را خواهد سرود."

صادق هدایت: در جستجوی آن گمشده

برخلاف فروغ و صمد که علاوه بر چهره‌های ادبی، برای فعالین اجتماعی فیگورهایی اجتماعی نیز هستند، صادق هدایت بیشتر در بین علاقه‌مندان جدی ادبیات در ترکیه پرطرفدار است.

"سه قطره خون" اولین داستانی‌ که از صادق هدایت به ترکی ترجمه شده است، در نشریه وارلیک توسط مترجمی ناشناس در اول دسامبر ۱۹۵۷ منتشر شده است. بیست سال بعد "سگ ولگرد" به ترکی ترجمه شده و بوف کور نیز اولین بار با ترجمه بهجت نجاتی‌گیل در سال ۱۹۷۷ و به عنوان اولین رمان مدرن ایرانی به ترکی منتشر شد. در سال‌های اخیر بیشتر آثار هدایت به ترکی ترجمه شده‌ ولی بوف کور اثری‌ست که او را در ترکیه و در میان علاقه‌مندان جدی ادبیات جاودانه کرده است.

اوعوز دمیرآلپ نویسندۀ "کتابخوانِ کور، خوانشی بر صادق هدایت با مرکزیت رمان بوف کور"، یکی از مهمترین کتاب‌هایی که درباره صادق هدایت و رمان بوف کور به ترکی نوشته شده‌است، چنین می‌گوید: "در میان رمان‌ها و داستان‌هایی که خوانده‌ام بوف کور برای من روایتی جادویی است. بوف کور چطور مرا جادو کرده است؟ این رمان ترکیبی فوق‌العاده از فرهنگ اگزوتیک شرقی با ادبیات مدرن غربی است."

بوف کور با ترجمه‌های گوناگون و ده‌ها بار چاپ، جای خود را در بین کتاب‌های ادبیات کلاسیک ترجمه‌ شده در ترکیه باز کرده و "یسپ کاساب‌اوغلو" کارگردان ترک نیز از سال ۲۰۱۸ اجرایی از بوف کور را در شهر ازمیر به صحنه برده است و با استقبال مخاطبین، این تئاتر هنوز در حال اجراست.

منتقدین ادبی ترکیه بارها صادق هدایت را با کافکا مقایسه کرده و از این رمان به عنوان نمونه‌ای موفق از تفکر اصالت وجود (اگزیستانسیالیسم) در کشورهای شرقی یاد کرده‌اند. با توجه به علاقه‌مندی وسیعی که روشنفکران ترکیه به این مکتب فکری دارند، استقبال از این رمان از تمامی رمان‌‌ها و داستان‌های دیگری که از فارسی به ترکی ترجمه شده بیشتر بوده است.

همچنین یکی از مهمترین دلایل محبوبیت این رمان در زبان ترکی را می‌توان به تصاویر و مفاهیمی نسبت داد که در بوف کور به کلام در می‌آید. این تصاویر هنوز برای ترکیه‌ای که جامعه‌ای چندپاره و معلق بین بین دو دنیای سنت و مدرنیته است، جذابیت داشته و خود را در آن باز‌ می‌یابد.

هولیا سویشکرجی، منتقد ادبی، بوف کور را اینگونه معرفی می‌کند: "بوف کور رمانی عمیق و تاریک‌ است که مزۀ خون می‌دهد. هنگام خواندنش شگفت‌زده می‌شوی. در متن، واقعیت و رویا روبروی هم هستند، در هم آمیخته می‌شوند و در نهایت در درون هم پدیدار می‌شوند. خیره‌کننده‌ترین نکتۀ این رمان؛ ساختار داستانی یکه، شگفت انگیز و متفاوت آن است. بوف کور، بیشتر از هرچیز رمان تکه‌پارگی، جدایی، تغییر و تحول است."

به نظر می‌رسد فضای فرهنگی نسبتا همسان هر دو کشور ایران و ترکیه و مشابهات تاریخی، سیاسی و اجتماعی هر دو کشور باعث علاقه‌مندی هر دو طرف به آثار ادبی یکدیگر باشد. در حال حاضر و به خصوص از طرف نسل جوان روشنفکران ترکیه اشتیاق جدی‌ای نسبت به ادبیات معاصر ایران وجود داشته و آثار نویسندگان نسل جدید‌تر ایرانی نیز کم کم جای خود را در ردیف‌های کتابفروشی‌ها و ذهن علاقه‌مندان جدی ادبیات در فضای فرهنگی ترکیه باز می‌کنند.