آمریکا و ترکیه؛ متحدان ناسازگار در ائتلاف ناتو

آمریکا و ترکیه این روزها حادترین بحران در روابط سیاسی و دیپلماتیک خود را از زمان واقعه تاریخی "نامه جانسون" پشت سر می گذارند. در سال ۱۹۶۴ لیندون جانسون رئیس جمهور وقت ایالات متحده در نامه ای به عصمت اینونو نخست وزیر ترکیه نوشت اگر آنکارا به منظور دفاع از تُرک نشینان قبرس در برابر خشونت یونانی تبارها اقدام به مداخله نظامی در قبرس کند، آمریکا و ناتو از ترکیه حمایت نخواهند کرد. اگرچه ترکیه ۱۰ سال بعد جواب نامه جانسون را با حمله نظامی به قبرس داد، اما در ذهن بسیاری از سیاستمداران و مردم ترکیه ، این رویداد به عنوان سندی از "ریاکاری و پشت کردن" آمریکا به این هم پیمان ناتو یاد می شود.

روابط استراتژیک واشنگتن-آنکارا این روزها هم وارد فازی پرتنش، بحرانی و تقریباً غیرقابل پیش بینی شده است. از یک سو آمریکا نسبت به سرکوب آزادی های مدنی در ترکیه در پی کودتای نافرجام ماه ژوئیه ۲۰۱۶، اظهارات و اقدامات تحریک کننده ی رئیس جمهور ترکیه، بازداشت یکی از کارکنان کنسولگری آمریکا در استانبول و دستگیری برخی دیگر از اتباع آمریکایی در این کشور به شدت معترض است و از سوی دیگر ترکیه نیز از عدم استرداد فتح الله گولن، حمایت نظامی آمریکا از نیروهای کُرد شمال سوریه و پشتیبانی از آنان بر ضد منافع ترکیه به عنوان متحد مهم ناتو در منطقه به ستوه آمده است.

همگی این تحولات به اضافه اقدام اخیر مقامات آمریکا و ترکیه مبنی بر به تعلیق در آوردن صدور روادید برای شهروندان دو کشور به تشدید بحران در مناسبات واشنگتن-آنکارا انجامیده است، بحرانی که با در نظر گرفتن ابعاد ژئوپلیتیک آن به ویژه در سوریه نه تنها بر روابط ترکیه با ناتو بلکه بر توازن قدرت در منطقه و نوع شکل گیری ائتلاف ها و تضادها میان بازیگران اصلی جنگ سوریه (ایران-ترکیه-روسیه) تأثیر بسزایی خواهد گذاشت.

این یادداشت دلایل بروز تنش دیپلماتیک را میان این دو متحد ناتو و تاثیر آن بر دینامیسم ژئوپلیتیک در منطقه به ویژه در شمال سوریه مورد تحلیل قرار می دهد.

چرایی شکل گیری "واگرایی استراتژیک"

این اولین بار نیست که رهبران ترکیه و آمریکا یکدیگر را به بدعهدی و یا نادیده گرفتن مواضع و منافع مشترک در قبال مسائل منطقه ای و بین المللی متهم می کنند. صرفنظر از بحران "نامه جانسون" و موارد دیگر از این دست در دهه های گذشته، در سال ۲۰۰۳ نیز مخالفت ترکیه با درخواست آمریکا مبنی بر استقرار نیروهای نظامی خود در خاک ترکیه تنش زا شد. شاید اینگونه بنظر برسد که تغییر و تحولات میدانی اخیر در جنگ سوریه بخصوص قضیه حمایت آمریکا از نیروهای دموراتیک سوریه (SDF) متشکل از مبارزان کُرد، مسیحی وعرب در مناطق شمالی این کشور سرمنشاء اصلی تمامی مناقشات اخیر میان آمریکا و ترکیه است.

اما با نگاهی موشکافانه تر به مناسبات دو کشور در سالهای اخیر به ویژه پس از وقوع "بهار عربی" و جنگ داخلی در سوریه می توان به ریشه اختلافات و کینه های فروخفته میان این دو هم پیمان استراتژیک در ائتلاف ناتو پی برد. البته پرداختن به کلیه زوایای نمایان و پنهان تاریخ روابط ترکیه و آمریکا از حوصله این مطلب خارج است اما ذکر این نکته مهم ضروریست که ترکیه به طور مشخص از سال ۲۰۱۳ وارد تضاد منافع با آمریکا شد و آن زمانی بود که باراک اوباما به رغم حمله شیمیایى منتسب به ارتش سوریه به منطقه غوطه در نزدیکى دمشق (که "خط قرمز" آمریکا برای مداخله نظامی در سوریه محسوب می شد) به سوریه حمله نکرد و بساط اسد را برنچید. چرا که مقامات عالی رتبه دولت ترکیه از جمله احمد داوود اوغلو تا قبل از این حمله شیمیایی بارها خواستار کناره گیری بشار اسد شده بودند و پیشتر هم تلاش های بسیاری را برای فراهم آوردن زمینه صدور "مُدل ترکیه" به کشورهای غیر دموکراتیک منطقه از جمله سوریه بکار بسته بودند. به همین دلیل این فرصت مناسبی برای اقدام نظامی ناتو علیه دولت اسد بود که از نگاه آنکارا به خاطر خُلف وعده آمریکایی ها و متحدان اروپائی اش عملاً بر باد رفت. از آن مقطع زمانی به بعد بود که ترکیه از شورشیان و مخالفان اسد به نحو جدی تری به حمایت نظامی پرداخت.

بیشتر بخوانید:

با گسترش سیطره نظامی داعش در عراق و سوریه و اعلام تشکیل "خلافت اسلامی" در عراق در اواخر ژوئن ۲۰۱۴، جنگ در سوریه ابعاد پیچیده تری پیدا کرد. در ادامه نیز حمایت نظامی آمریکا از نیروهای کُرد یگان‌های مدافع خلق (YPG) و یگان‌های مدافع زنان (YPJ) در آزادسازی شهر کوبانی از دست داعش (شهری استراتژیک در نزدیکی مرز ترکیه) خشم آنکارا را برانگیخت. با اعلام نظام فدرالی خودخوانده در شمال سوریه (منطقه روژآوا) توسط حزب اتحاد دموکراتیک (حزبی که ترکیه آن را زیر شاخه حزب کارگران کردستان «پ.ک.ک» می داند) و همینطور افزایش حملات و بمب گذاریهای داعش و پ.ک.ک در ترکیه، مقامات ترکیه از ملی گرایی کرُد و تروریسم داعش به عنوان "تهدیدی وجودی" برضد امنیت و تمامیت ارضی کشورشان نام بردند.

عملیات نظامی ارتش ترکیه به شمال سوریه موسوم به "سپر فرات" که با مشارکت نیروهای ارتش آزاد سوریه بین اوت ۲۰۱۶ و مارس ۲۰۱۷ صورت گرفت در واقعیت امر دو هدف مرتبط را دنبال می کرد: ۱) مقابله با داعش، ۲) تشکیل مثلث جرابلس-الباب-عزز در شمال حلب به منظور ایجاد منطقه حائل بین دو کانتون "کوبانی" و "عفرین".

اکنون هم در دوران ریاست جمهوری دونالد ترامپ مناسبات آمریکا و ترکیه به دلیل تداوم حمایت مقامات آمریکا از کُردهای شمال سوریه به سردی گرائیده است. برافراشته شدن پوستر عبدالله اوجالان (رهبر زندانی پ.ک.ک) در رقه پس از پاکسازی این شهر از حضور داعش برای اردوغان دیگر هیچ شک و شبهه ای باقی نگذاشت که کُردهای شمال سوریه و آمریکا اهدافی مغایر با اهداف و منافع ترکیه را در سر می پرورانند. اردوغان در سخنرانی اخیر خود در نشست گروه کشورهای مسلمان در حال توسعه موسوم به دی-۸ در استانبول، آمریکا و اروپا را به حمایت از تروریسم (گروه پ.ک.ک) در جنگ سوریه متهم کرد.

البته ذکر این نکته ضروریست که تیره شدن روابط آمریکا-ترکیه دلایل دیگری هم دارد. از جمله این دلایل می توان به اقدامات جنجالی دولت ترکیه پس از کودتای سال گذشته نظیر بازداشت و اخراج هزاران کارمند دولت، روزنامه نگاران و دانشگاهیان در راستای مقابله با "حکومت موازی" به رهبری گولن و نیز رد درخواست ترکیه مبنی بر استرداد او از سوی مقامات آمریکای اشاره کرد.

ماه می گذشته نیز به دنبال درگیری فیزیکی خشونت بار محافظان شخصی اردوغان با گروهی از معترضان در مقابل محل اقامت سفیر ترکیه در واشنگتن، دادگاهی عالی در این ایالت علیه شماری از نیروهای امنیتی وی کیفرخواست صادر کرد. دستگیری یک کارمند کنسولگری آمریکا در استانبول توسط دولت ترکیه به اتهام جاسوسی و ارتباط با شبکه "گولن" که به بروز جنگ روادید میان ترکیه و آمریکا انجامید و نیز بازداشت اندرو برانسون سرپرست آمریکایی کلیسایی در ازمیر در اکتبر ۲۰۱۶ به جرم اقدام علیه امنیت ملی از دیگر موارد تنش دیپلماتیک میان این دو متحد ناتو محسوب می شوند.

پرونده رمزآلود رضا ضراب تاجر ایرانی تبار شهروند ترکیه که به اتهام نقض قوانین و مقررات تحریم ایران با استفاده از رشوه دادن به برخی روسای بانک های ترکیه ای اکنون در فلوریدا مورد پیگرد قضایی قرار گرفته است، به ابهام بیشتر در روابط سیاسی و دیپلماتیک آمریکا و ترکیه دامن زده است. این رویدادها با توجه به ابعاد انکارناپذیر ژئوپلیتیکی و امنیتی در منطقه بخصوص در سوریه بر نوع تعامل دو هم پیمان ناتو با یگدیگر تأثیر منفی قابل ملاحظه ای گذاشته و آن ها را به سوی یک واگرایی استراتژیک سوق داده است.

اما دورنمای این مناسبات را چگونه می توان ارزیابی کرد؟

ایران و روسیه؛ صید ماهی از آب گل آلود

در سال ۱۹۵۲ وقتی ترکیه به عضویت پیمان ناتو در آمد، اتحاد جماهیر شوروی مهمترین نگرانی این ائتلاف بود و مقابله با شوروی از طریق اصل توازن قوا مهم ترین دلیل وجودی عضویت ترکیه به شمار می آمد. در مقطع کنونی اما بزرگترین نگرانی ایالات متحده و ناتو مقابله با نفوذ ایران و روسیه در منطقه است.

اما جالب اینجاست که ترکیه به دلیل اختلافاتی که بدان اشاره شد به همگرایی نسبی اما قابل توجه با روسیه و ایران (دو نگرانی عمده آمریکا) روی آورده است. با فروپاشی دکترین "عمق استراتژیک" در منطقه که پیشتر توسط داوود اوغلو و اردوغان به عنوان الگوی موفق سیاست خارجی ترکیه تبلیغ می شد، اکنون مقامات ترکیه به ماندن اسد بر مسند قدرت خو گرفته اند و شکست پروژه ملت سازی کُردها را در سوریه و عراق به عنوان اولویت سیاست خارجی در دستور کار قرار داده اند. از آنجایی که ایران نیز نسبت به نتایج همه پرسی استقلال کردستان عراق و احتمال تشکیل کردستان مستقل در منطقه به شدت نگران است بر سر این قضیه با ترکیه مواضع همسو و مشترک دارد.

از سوی دیگر روسیه با استفاده فرصت طلبانه از خلأ قدرت در منطقه و شکاف راهبردی میان آمریکا و ترکیه می کوشد عرصه را برای آمریکا و متحدانش در این رقابت ژئوپلیتیک تنگ تر سازد. بی تردید نقش راهبردی و کلیدی روسیه در شکل گیری و پیشبرد مذاکرات آستانه به منظور برقراری صلح میان رژیم اسد و شورشیان سوری و نیز فروش سامانه اس-۴۰۰ به ترکیه مثال های بارزی هستند که از دورتر شدن ترکیه از آمریکا (ناتو) و گرایش بیشتر به سمت مسکو خبر می دهند.

در مورد آینده مناسبات آمریکا و ترکیه در چارچوب ائتلاف ناتو باید اشاره کرد که سرنوشت روابط این دو متحد ناتو در کوتاه مدت و در بعد ژئوپلیتیک به نوع واکنش مقامات آنکارا و واشنگتن در برابر تحرکات نیروهای کُرد در شمال سوریه به ویژه در کانتون عفرین بستگی دارد. با آزاد سازی رقه توسط نیروهای دموکراتیک سوریه و نظر به حضور نظامی ترکیه در شمال ادلِب، کانتون عفرین احتمالاً به کانون جدید تنش میان دو کشور تبدیل خواهد شد.

در نبود یک استراتژی مشخص از جانب دولت ترامپ در قبال جنگ سوریه و مسئله کُردها، روسیه به منظور جلوگیری از تنش احتمالی بین آمریکا و ترکیه در شمال غرب سوریه از هم اکنون چانه زنی با مقامات شاخه سیاسی YPG را در رقه با همکاری اسد آغاز کرده است تا بلکه از بروز خشونت ها در دوران پسا داعش در سوریه جلوگیری شود.

در دراز مدت اما به نظر می رسد تا زمانی که حزب اسلام گرای عدالت و توسعه و شخص اردوغان زمام امور را در ترکیه در دست دارند باید به بروز اختلافات میان واشنگتن و آنکارا عادت کرد. اردوغان هم در اظهارات اخیر خود با وام گرفتن از یک ترانه تُرکی خطاب به کُردها تهدید کرده "یک شب ناغافل می آییم!". حال باید دید آیا این جمله تهدید آمیز در کنار دیگر لفاظی های اخیر اردوغان علیه آمریکا به مذاق ترامپ خوش خواهد آمد یا نه؟