حاکمیت ملی در عصر جهانی شدن: ساخت دیوار در مرز ترکیه و ایران

در ماه می ۲۰۱۷ خبری در رسانه های ترکیه و ایران منتشر شد مبنی بر اینکه قرار است دیواری بتونی در مرز میان ترکیه و ایران ساخته شود.

طبق اعلام رئیس "اداره مجتمع‌های مسکونی" ترکیه (توکی، که زیرمجموعه نخست وزیری است)، ارگون توران، قرار است در ادامه ساخت ۶۸۸ کیلومتر دیوار در مرزترکیه و سوریه ۱۴۴ کیلومتر دیوار مرزی هم در مرز ترکیه و ایران و جاده ای نیز با همان درازا در مجاورت دیوار ساخته شود.

پروژه در ۵ مرحله و توسط شرکتهای داخلیِ ترک انجام می گیرد که مرحله اولش در ماه اکتبر به پایان خواهد رسید. درطول ۱۴۴ کیلومتر دیوار ۱۵ درِ بزرگ با پنجره های ضد گلوله و مصالح فوق امنیتی ساخته خواهند شد. دیوارها به صورت بلوکهای هفت تنی بتونی هستند که قابلیت جابجایی دارند. بلندای دیوار ۴ متر (۳ متر بتون و یک متر سیم خاردار) و عرض آن ۲ متر است. هزینه ساخت این دیوار بیش از دهها (و احتمالاً صدها) میلیون لیره تخمین زده می شود.

مانند هر دیوار مرزی دیوار ایران و ترکیه برای جلوگیری از تردد بدون کنترل، و در این مورد خاص برای ممانعت از حرکت نیروهای پ‌ک‌ک میان دو کشور، ساخته می شود. مقامات ترکیه مدعی هستند که ۸۰۰ تا هزار نفر از نیروهای پ‌ک‌ک در پایگاه‌هایی در شمال غربی ایران، از جمله در نزدیکی ماکو، حضور دارند.

طبق گزارشها نیروهای پ‌ک‌ک در تعقیب و گریز با نیروهای امنیتی و ارتش ترکیه از این پایگاهها برای عقب نشینی و سازماندهی مجدد استفاده می کنند. جمهوری اسلامی و سپاه پاسداران در ترکیه از سوی رسانه های نزدیک به دولت در مواردی متهم شده اند که با عناصر گروه پ‌ک‌ک با مماشات برخورد می کنند یا حتی از ایشان پشتیبانی کرده اند.

واکنش ایران هم به ساختن این دیوار بتونی مثبت بوده است. در ماه می خبرگزاری دولتی ایران از یک منبع آگاه در وزارت امور خارجه نقل کرد که ایران از برنامه ترکیه برای ساخت دیواری امنیتی در مرز دو کشور مطلع است و از آن استقبال می‌کند. مقام مزبور گفته بود که با توجه به قاچاق سالانه ۲ میلیارد دلار پارچه و پوشاک از ترکیه به ایران، ساخت دیوار مانعی در راه قاچاق خواهد بود و به این دلیل «ما حتی تشویق می کنیم این اتفاق زودتر بیفتد و کالای قاچاق به ایران نیاید.»

بیشتر بخوانید:

البته می توان گفت ساخت دیوار مرزی تنها برای مقابله با پ‌ک‌ک انجام نمی شود و قاچاقچیان کالا هم هدف هستند. حتی در گذشته مواردی رخ داده که دولت در مناطق مرزی به قصد حمله به نیروهای پ‌ک‌ک ساکنان محلی را به اشتباه هدف قرار داده است. معروفترین اتفاق از این نوع "اتفاق اولودره" است که منتقدان دولت از آن با عنوان "قتل عام روبوسکی" یاد می کنند. در شامگاه ۲۸ دسامبر ۲۰۱۱ هواپیماهای جنگی اف ۱۶ ارتش به اشتباه برخی ساکنان روستای روبوسکی در ناحیه اولودره ترکیه را مورد هدف قرار دادند که طی آن ۳۴ شهروند کرد جانشان را از دست دادند. قربانیان قاچاقچیانی بودند که از مسیری که مورد استفاده پ‌ک‌ک نیز بود از عراق به ترکیه گازوئیل و سیگار قاچاق می کردند. در پی اعتراضات قرار شد دولت به خانواده مقتولان غرامت پرداخت کند، ولی هنوز عوامل اصلی واقعه محاکمه یا مجازات نشده اند.

دیوارکشی در مرز ایران و ترکیه اولین نمونه از دیوارکشی هایی نیست که حکومت‌ها در سالهای اخیر انجام داده اند. در دهه‌های گذشته موج فزاینده ای از دیوارکشی در کشورهای مختلف دنیا با نظامهای مختلف و اهداف متنوع رخ داده است، گرچه برخی تحلیلگران معتقدند این دیوارکشی‌ها اشتراکاتی نیز دارند. دیوارکشی هم در آمریکای شمالی و جنوبی انجام شده است (ساخت دیوار مرزی میان آمریکا و مکزیک به دستور ترامپ آخرین نمونه از این دست است) و هم در آسیای مرکزی و خاورمیانه‎ (دیوار در اطراف شهر بیت الحم در اسرائیل، دیوار مرزی هند و پاکستان، دیوار بتونی در بغداد میان مناطق شیعه و سنی‌نشین، دیواری با چندلایه حفاظتی در مرزِ عربستان و یمن، و...).

حتی در اتحادیه "بدون مرزِ" اروپا، برخی از کشورها اخیرا قوانین کنترل گذرنامه وضع کرده اند تا مانع ورود موج پناهجویانی که از کشورهای جنگ‌زده خاورمیانه و شمال آفریقا به اروپا می آیند، شوند. اسپانیا هم بین مراکش و شهرهای آفریقایی اش دیوار بلندی کشیده است.

برای فهم این دیوارکشی‌ها، تحلیلی بر اساس نظریات وندی براون، فیلسوف سیاسی چپِ فمینیست آمریکایی در کتاب دولتهای دیواردار؛ حکمرانی رو به زوال، قابل تامل است.

مطابق نظر براون، ما در جهانی پساوستفالیائی زندگی می کنیم. (پیمان وستفالیا پیمانی بود که پس از پایان جنگ‌های سی ساله مذهبی در اروپای قرن هفدهم (۱۶۴۸-۱۶۱۸) میان بسیاری کشورهای مختلف اروپایی بسته شد و اساس ایده مدرن دولت-ملت محسوب می شود.) در نظر براون ساختن دیوارهای مرزی به صورتی متناقض‌نما کم شدن قدرت سیاسی دولتها در جهان معاصر را نشان می دهد.

دیوارها از یک طرف قرارند نماد قدرت دولت-ملتی باشند که آنها را می سازد، ولی از طرف دیگر و با کمال شگفتی، نمادی هستند از کاهش قدرت دولتها در عرصه کنشگری بین‎المللی. به بیان براون، «آنچه در طرح اولیه قرار است بیانگر قدرت حکومت باشد، کاهش آن قدرت را در مقایسه با سایر انواع قدرت جهانی آفتابی می کند.» (ص. ۲۴) آنچه به نظر براون در مورد این دیوارکشی‎ها جالب است آن است که گرچه آنها برای «تعریف» یا «تاکید بر» مرزهای دولت-ملت ساخته می شوند، برای دفاع در برابر حملات یک ملت مهاجم با ارتشی ساختارمند ساخته نمی شوند و کارکرد دژ و باروهای دنیای قدیم را ندارند.

درعوض دیوارهای جدید قرار است از دولت در برابر بازیگرانی غیردولتی و فراملی دفاع کنند، یعنی در برابر افراد، گروهها یا جنبشهایی که پشت‌گرم دولت خاصی نیستند و و عمدتاً زیرزمینی عمل می کنند. به بیان دیگر، «ادغام [انتگراسیون]، قاچاق، جنایت، ترور و حتی اهداف سیاسی که دیوارها قرار است جلویشان را بگیرند در مورارد نادری تغذیه شونده از دولتی خاص هستند، یا در پی تحقق منافع ملی خاصی پی‌ریزی شده اند.» (ص. ۲۱) پس این دیوارها، به صورتی پارادوکسیکال، از جهانی پساوستفالیائی حکایت می کنند که در آن دولتها به رغم اهمیت شان دیگر تنها کنشگران اصلی جهان سیاست و روابط بین‌الملل نیستند.

چه با تحلیل براون موافق باشیم و چه کاربرد آنرا در مورد مرزهای تازه ساخته شده میان ترکیه و ایران منتفی بدانیم، آنچه واضح است آنست که تهدیدهای امنیتی در ترکیه و خاورمیانه در پی جنگهای سوریه و عراق افزایش یافته است و دولتها ساختن دیوار را راهی برای حفاظت از خود و شهروندانشان در برابر این تهدیدها می دانند.