'دختر فرمانفرما' در آپارات

این هفته در آپارات فیلم 'دختر فرمانفرما' ساخته محمد‌حسن دامن‌زن به نمایش در می‌آید.

درباره فیلم

در برنامه این هفته آپارات به سراغ یک زن منحصر‌به‌فرد در تاریخ ایران می‌رویم. زنی که از خانواده اشرافی و شاهزادگان دوران قاجار به حساب می‌آمد، اما پشت به پایگاه اجتماعی‌اش کرد، به حزب توده ایران پیوست و کمونیست شد. این دختر تا جایی پیش رفت که نشریات خارجی به او لقب 'شاهزاده سرخ' دادند. فیلم 'دختر فرمانفرما' ساخته محمد‌حسن دامن‌زن، نگاهی دارد به زندگی مریم فیروز، از زبان خودش. مریم فیروز، دختر عبدالحسین میرزای فرمانفرما و نتیجه عباس میرزا، حاکم، وزیر و رئیس الوزرای معروف دوره قاجار و دختر دایی محمد مصدق بوده است. شاید هم بهتر است گفته شود: مریم میرزا، رییس کمیته زنان حزب توده و همسر نورالدین کیانوری دبیر اول حزب توده ایران. حزبی که امسال ۷۴ ساله شد. عملکرد حزب توده در ایران موافقان و منتقدان بسیاری داشته و دارد. اما نام مریم فیروز برای خیلی‌ها یادآور همه خاطرات تاریخ معاصر ایران است. از دوران مصدق گرفته تا انقلاب و تا زندان ها و شکنجه ها و اعدام های سیاسی بعد از انقلاب. مریم فیروز که بعد از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، مخفی شد و بعد از چهار سال به خارج از ایران گریخته بود، در زمان حکومت پهلوی به صورت غیابی به اعدام محکوم شد. او همرا ه با نورالدین کیانوری همسرش در آلمان شرقی سابق ماند تا ۲۶ سال بعد که انقلاب شد و به ایران برگشت. حزب توده در سال های اول انقلاب از حکومت جمهوری اسلامی دفاع می‌کرد، اما در سال ۱۳۶۱ روابط این حزب با نظام حکومتی ایران تیره شد و سران و اعضای این حزب به زندان افتادند و تا پایان عمر زندانی یا تحت مراقبت افراد امنیتی بودند. این سرنوشت تلخ نصیب نورالدین کیانوری و همسرش هم شد. مریم فیروز سال ۱۳۸۶ در سن ۹۵ سالگی ۸ سال بعد از مرگ همسرش از دنیا رفت. این فیلم در سال ۱۳۸۶ همان سال فوت مریم فیروز ساخته شده است.

خلاصه فیلم

مستند 'دختر فرمانفرما' حکایت مریم فیروز است، یک تک‌گویی شیرین از پیرزنی است که باری از تاریخ ایران معاصر را بر دوش دارد . فیلم از خانه محقر و کوچک مریم فیروز آغاز می‌شود، مریم هنگامی که در مقابل دوربین کارگردان زندگی‌اش را روایت می‌کند در نود و پنج سالگی است، اما کهولت سن تاثیری در روایت زندگی او ندارد. آنچه او در این مستند روایت می‌کند مقاومت و ایستادگی او در برابر تمام فشارهای سیاسی، زندان و شکنجه در دو رژیم گذشته و پس از انقلاب ایران است، او همچنان می‌گوید که اشتباه نکرده و از گذشته‌اش هم پشیمان نیست. بخشی از مستند به روایت رابطه او با نورالدین کیانوری است: رابطه عاطفی و عاشقانه‌ای که حتی پس از مرگ کیانوری، همچنان در لحظه‌لحظه‌های زندگی‌اش دیده و شنیده می‌شود. فیلم مستند 'دختر فرمانفرما'، کاندیدا جایزه بهترین فیلم مستند از جشن خانه سینما بوده است.

ویژگی فیلم

فیلم 'دختر فرمانفرما' فیلمی ساده، صمیمی و لطیف است که در آن شخصیت فوق‌العاده قدرتمند مریم فیروز، نقش اساسی را در پیش بردن فیلم دارد و فیلمساز آگاهانه فضای لازم را برای این که شخصیت اصلی فیلم به تصویر کشیده شود فراهم کرده است. شیوه تدوین این فیلم هم باعث شده، که این تک‌گویی اصلا خسته کننده و ملال آور نباشد. این فیلم روایت ماه های آخر زندگی زنی است که ممکن است نسل جوان او را نشناسند.

درباره کارگردان

محمد حسین دامن زن در سال ۱۳۴۰ در میانه به دنیا آمد. در کارنامه این فیلمساز می‌توان به فیلم 'گلن'، برنده بهترین فیلم جشنواره فیلم کوتاه تهران و فیلم 'طرقه'، برنده تندیس بهترین مستند و صدابرداری جشنواره سینما- حقیقت و کاندیدا بهترین فیلم، کارگردانی،صداگذاری در جشن خانه سینما، اشاره کرد.

نگاه کارشناسان برنامه

مسعود بهنود در سال ۱۳۲۵ در تهران به دنیا آمد. او سالها دستی در نویسندگی، روزنامه نگاری و فیلمسازی داشته است. آقای بهنود کار روزنامه نگاری را از سال ۱۳۴۲ شروع کرد. حدود سه دهه در تلویزیون و رادیو مشغول تهیه فیلم و صدا بوده است. چنانکه خودش می گوید هشت فیلم مستند بلند ساخته و در راه اندازی حدود سی نشریه شرکت داشته است. مسعودبهنود در زمینه سیاست و تاریخ معاصر ایران حدود پانزده کتاب نوشته که می توان به کتابهای 'از سید ضیا تا بختیار'، 'دو حرف'، 'حرف دیگر'، 'این سه زن'، 'دربند اما سبز' [یادداشت های زندان]، 'بعد از یازده ستامبر'، 'امینه' و 'خانوم' اشاره کرد. در بخشی از کتاب 'این سه زن' مسعود بهنود به روایتی داستانی – تاریخی از زندگی مریم فیروز می‌پردازد. آقای بهنود چهارده سال پیش به انگلیس مهاجرت کرد و در حال حاضر در لندن زندگی می‌کند.

- مریم فیروز شخصیت مهمی در تاریخ ایران است. من نتوانستم از خلال فیلم بفهمم ، زندگی این زن سه بخش مجزا دارد. من مطلع نیستم که کسانی که پشت دوربین هستند، چقدر از این سه بخش مطلع هستند، چقدر نسبت به بخش اولش آگاهی دارند و چقدر از این ها را واگذار می کنند به کسی که در هشتاد و چند سالگی حافظه اش دچار مشکل شده و نشانی هایی که از خانه پدریش می دهد غلط است.به هر حال من درباره مریم خانم کتابی نوشته ام و به هر حال سالها درباره اش کار کردم و بخش اول زندگیش را که در این فیلم ناگفته ماند را در آوردم. در موقع دیدن فیلم، جاهایی از گفته های ایشان را که به نظرم نادرست می آمد را علامت زدم که به نظرم ایشان نه از روی حقه بازی و یا این که بخواهد چیزی را عوض کند بلکه از روی کهولت سن و یا از روی وفاداری اش به زبان آورده است.من احساس نمی کنم که اگر ذهنم خالی بود و قرار بود از طریق این فیلم سه مرحله بالا پایین شدن های عجیب و غریب زندگی این زن را دریابم، موفق می شدم. هرچند که این فیلم داعیه این را هم ندارد و بهر حال دیدنی است.

علی امینی‌نجفی منقد هنری، بیش از ۳۰ سال پیش در خارج زندگی می‌کند و با برخی از رسانه‌های فارسی همکاری دارد. تحصیلات او در رشته های هنری و سیاسی بوده است. از سالهای جوانی در دهه ۱۳۵۰ با نوشتن نقد سینما و تئاتر، همکاری با مطبوعات را شروع کرده است. از آقای امینی مقالات بی شمار و چند کتاب منتشر شده است که همه در رشته‌های هنری هستند. از او درباره برتولت برشت، واسلاو هاول، لوئیس بونوئل و پیر پائولو پازولینی آثاری منتشر شده است.

- به عنوان یک برشی از مرحله آخر زندگی مریم فیروز این فیلم، فیلم قابل قبولی است. من این را فقط یک مقطع از یک فیلم کامل تر می دانم. نمی توان آ ن را یک پرتره سینمایی یا تابلویی که از زندگی یک نفر ساخته شده باشد، دانست زیرا اولا یک تک گفتار است و هیچ تلاشی از جانب فیلمساز دیده نمی شود که نکات تیره این زندگی را نشان دهد. از طرف دیگر مریم فیروز در این فیلم، طرف گفتگویی ندارد. اگر این فیلم عنوانش "روزهای آخر مریم فیروز" و یا "یک روز با مریم فیروز" بود برایم خیلی دل نشین بود.یک فیلم خوب باید قبل از هر چیز تامل انگیز باشد، یعنی حداقل اگر پاسخ نمی دهد، در من سوالهای تازه ای برانگیزد ولی این فیلم خیلی درسطح حرکت کرده است و دوربین و میکروفن در این فیلم به طور کامل در اختیار مریم فیروز قرار گرفته شده است هرچند که این به شخصیت قوی مریم فیروز هم بر می گردد.به اعتقاد من کندن مریم فیروز از خانواده اش که در فیلم به آن تاکید می شود، نوعی سطحی نگری است. تمام خوی و منش اشرافی به شهادت این فیلم هم چنان تا آخرین سالهای زندگی اش در او بود. مریم فیروز به هیچ وجه نسبت به خانواده خودش نظر منفی نداشت.برای جوانی که از سوابق تاریخی بی خبر است فیلم با هم دلی، زندگی یک خانم مسنی را روایت می کند که گذشته پر شکوهی داشته و الان زندگی عادی، فروتنانه و کوچکی در یک آپارتمان محقر دارد. این به تنهایی برای روایت یک فیلم مستند خیلی جالب است و هیجانهای کافی را برای یک فیلم دارد ولی این تنها یک نمای خارجی برای این زندگی است. اگر بخواهیم بدانیم پشت این نمای خارجی چیست باید گفت که مریم فیروز حداقل در دو مرحله از تاریخ حزب توده نقش خیلی مهمی داشته که در این فیلم به طور کامل از این مراحل می گذرند. یکی در پیش از ۲۸ مرداد ۳۲ است و یا مطابق روایت های کیانوری در همان روز ۲۸ مرداد که ایشان رابط اصلی حزب توده بوده با آنچه اندرونی دکتر مصدق می دانند و دیگری پس از ۲۸ مرداد است که ایشان به عنوان یک فعال سیاسی، زندگی زیرزمینی فوق العاده پر هیجانی داشته که شایسته یک فیلم سینمایی ارزنده است.

گفتگوی فیلم

گفتگوی علی امینی‌نجفی و مسعود بهنود با برنامه آپارات درباره فیلم 'دختر فرمانفرما' را <link type="page"><caption> اینجا</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/persian/arts/2015/11/151106_av_aparat44int_2015" platform="highweb"/></link> ببینید.

آدرس پست الکترونیک برنامه آپارات:<link type="page"><caption> aparat@bbc.co.uk</caption><url href="mailto:aparat@bbc.co.uk" platform="highweb"/></link>

*ممکن است هنگام پخش خبر فوری، محتویات این صفحه و این برنامه بدون اعلام قبلی تغییر کند.