مرتضی کلانتریان؛ مترجم حقوقدانان

"آنچه در یک کتاب برای من مهم است، ارزش انسان و انسانیت است. صرف‌نظر از هرگونه مذهب و اندیشه‌ای که دارند، هر کجا که زندگی می‌کنند، مسئله انسانیت برای من اولویت دارد."

این بخشی از سخنان مرتضی کلانتریان درباره کار ترجمه است که به طور خلاصه، شیوه انتخاب آثار او را توضیح می‌دهد.

آقای کلانتریان که روز یکشنبه ۱۲ خرداد در ۸۷ سالگی درگذشت، جزو نسل حقوقدانان زباندان، ادیب و روشنفکر بود که با ترجمه‌هایشان، سهم مهمی در آشنایی فارسی‌زبانان با ادبیات جهان دارند: محمدعلی فروغی، منوچهر بزرگمهر، حمید عنایت، مصطفی رحیمی و ...

نگاهی به بیش از نیم قرن تلاش حرفه‌ای مرتضی کلانتریان نشان می‌دهد که او نیز پلی را میان ادبیات و حقوق و سیاست در ایران برقرار کرده بود.

«ادبیات و حقوق»؛ از علاقه تا کار

مرتضی کلانتریان که سال ۱۳۱۱ در تنکابن در شمال ایران متولد شده بود، در دانشگاه تهران به خواندن حقوق مشغول شد. پس از اخذ مدرک لیسانس، برای ادامه تحصیلات عالی به فرانسه رفت و پس از دریافت دکترای حقوق از دانشگاه پاریس، به ایران بازگشت.

اما او از همان سال‌ها علاوه بر حقوق، به ادبیات نیز علاقه‌مند بود: "علاقه من به ادبیات از مطالعه کتاب‌های چاپ پنگوئن شروع شد و آن موقع اکثر آثار متعلق به آمریکا و انگلیس بود [...] این ادبیات نخست مرا جذب کرد تا وقتی که وارد فرانسه شده و با ادبیات فرانسه و نویسندگانش آشنا شدم، چون خواندن آثار به زبان اصلی یک حالت دیگری به آدم می‌دهد، یک نوع آلودگی خاصی به آن زبان و ادبیات ایجاد می‌کند و انسان را دچار خودش می‌کند."

کلانتریان پس از بازگشت به ایران، وارد دستگاه قضائی شد و به عنوان قاضی در دادگستری کار خود را آغاز کرد: "وقتی با متهمی مواجه می‌شدم چه در مقام بازپرس و چه در مقام قاضی با او به عنوان یک انسان رفتار می‌کردم. یعنی به هیچ وجه او را تحقیر نمی‌کردم. هیچ‌گاه اهانت و بدرفتاری و خشونت با او نداشتم." او ضمن این کار نیز مطالعه ادبیات و متون فلسفی و حقوقی را رها نکرد.

پس از بازنشستگی، کلانتریان به شغل وکالت روی آورد، اما وکالت را نیز ادامه نداد و بیشتر اوقات خود را به ترجمه متون ادبی و حقوقی اختصاص داد.

ترجمه‌های ادبی؛ نزدیکی به نویسنده

"لطف دیررس" نوشته آلن پیتون، یک نویسنده آفریقای جنوبی، نخستین اثری بود که مرتضی کلانتریان آن را ترجمه و با کمک عبدالله توکل در سال ۱۳۴۸ منتشر کرد: "در ابتدا مطالبی در این کتاب به چشم می‌خورد که با متن کتاب هماهنگ نبود و پس از مدتی بررسی دریافتم که این بخش‌ها به تورات و انجیل مرتبط است. بنابراین، برای ترجمه این اثر ناگزیر شدم توارت و انجیل را دوبار کامل بخوانم که این امر در ترجمه‌های بعدی کمک شایانی به من کرد."

کلانتریان پس از آن نیز ترجمه آثار نویسندگانی را ادامه داد که در ایران شناخته‌شده نبودند. در واقع، او با ترجمه‌هایش بسیاری از نویسندگان مهم جهان را به جامعه کتابخوان ایرانی معرفی کرد: کلود تییه، نویسنده فرانسوی قرن نوزدهم با رمان "دایی من بنژامن» (۱۳۵۶)، آنتونیس ساماراکیس، نویسنده یونانی با رمان «نقطه ضعف» (۱۳۵۶)، ایتالو اسوو، نویسنده ایتالیایی با رمان «وجدان زنو» (۱۳۶۳)، مانوئل واسکز مونتالبان، نویسنده اسپانیایی با رمان «منم فرانکو» (۱۳۷۵) و ...

از میان ترجمه‌های ادبی، ترجمه «سیمای زنی در میان جمع»، نوشته هاینریش بل، نویسنده آلمانی (۱۳۶۲) معروف‌ترین اثر است. همچنین این مترجم آثار داستانی دیگری، مثل "خاطرات یک بچه ناقل"» نوشته وامبا (لوئیجی برتلی، نویسنده ایتالیایی) (۱۳۷۵) و "ظرافت جوجه تیغی" اثر موریل باربری (۱۳۸۸) را ترجمه کرد.

کلانتریان درباره ترجمه‌های ادبی خود گفته بود: "تمام ترجمه‌های ادبی من کتاب‌هایی است که با طرز فکر نویسندگان آنها احساس نزدیکی می‌کنم"»

او در اغلب این آثار طنزی گزنده را می‌یافت که در هر کدام از کتاب‌ها به شیوه‌ای خاص نمایان بود: در «خاطرات یک بچه ناقلا» و «دایی من بنژامن» ساده و زودیاب، در «مرگ کثیف» و «لطف دیررس» اندوهگین و دردآلود، در «منم فرانکو» و «وجدان زنو» گزنده و سوزان، در «سیمای زنی در میان جمع» و «نقطه ضعف» سرشار از دلسوزی و همدردی.

همچنین «مرد رویاها: زندگی‌نامه جان رید» اثر رابرت روزنستون (۱۳۸۴)، از دیگر ترجمه‌های اوست. جان رید، روزنامه‌نگار آمریکایی بود که با کتابش درباره انقلاب روسیه با عنوان «ده روزی که دنیا را تکان داد» معروف شد.

ترجمه‌های فلسفی و حقوقی؛ طعم ادبی

اما بخش مهم دیگری از ترجمه‌های کلانتریان، آثار حقوقی و فلسفی را شامل می‌شود که معروفترین آنها «قرارداد اجتماعی» ژان ژاک روسو، فیلسوف فرانسوی عصر روشنگری است که در سال ۱۳۷۹ در تهران منتشر شد. مرتضی کلانتریان خود گفته بود که مصطفی رحیمی، دیگر حقوقدان و روشنفکر ایرانی، در چاپ و ترجمه این کتاب و همچنین کتاب «مرگ کثیف» نوشته پیر ژان رمی، نویسنده فرانسوی (۱۳۵۶) که جزو جریان «رمان نو» است، دخیل بود.

«قرارداد اجتماعی»، مهم‌ترین اثر روسو به شمار می‌رود که با دید انتقادی نسبت به نظریه‌های گذشته درباره قرارداد اجتماعی، به رابطه میان آزادی و نظم اجتماعی می‌پردازد. کلانتریان درباره ترجمه این کتاب گفته بود: «تنها کتاب سفارشی است که من ترجمه کردم.» با این که این کتاب پیشتر به قلم غلامحسین زیرک‌زاده به زبان فارسی ترجمه شده بود، اما مدیر نشر آگه به کلانتریان پیشهاد داده بود تا ترجمه تازه‌تری از این کتاب ارائه کند.

«رؤیا و تاریخ؛ آمریکا در دو قرن» نوشته کلود ژولین روزنامه‌نگار فرانسوی (۱۳۵۷)، «حقوق بین‌الملل در جهانی نامتحد» (۱۳۷۰) و «نقش زور در روابط بین‌الملل» (۱۳۷۵) نوشته آنتونیو کاسسه حقوقدان ایتالیایی، «بررسی یک پرونده قتل» زیر نظر میشل فوکو (۱۳۷۵)، «بشریت و حاکمیت‌ها؛ سیری در حقوق بین‌الملل» نوشته مونیک شمیلیه ژانرو (۱۳۸۲)، «ادبیات و حقوق» (۱۳۸۱) و «فلسفه حقوق» نوشته میشل تروپه حقوقدان فرانسوی، «اندیشه‌های حقوقی» (۱۳۸۲) نوشته فیلیپ مالوری و «رساله‌ای کوچک درباره فضیلت‌های بزرگ» از آندره کنت-اسپونویل فیلسوف فرانسوی، «یک رأی داوری و دو نقد» نوشته رنه ژان دوپونی، ژان فلاوین لالیو و فرانسوا ریگو (۱۳۷۹) از دیگر کتاب‌هایی است که در این دسته از آثار ترجمه مرتضی کلانتریان جای می‌گیرند.

سعید محبی، حقوقدان و دوست کلانتریان درباره این کتاب‌ها معتقد است که «این گروه از آثار کلانتریان دستاورد سفر حقوقدانی است که به عرصه هنر و ادبیات سفر کرده است. نگاه او در زمینه ترجمه آثار حقوقی، نگاه خشک و عالمانه حقوقی نیست، بلکه طعم و لحن ادبیات دارد.»

در حوزه گردآوری و ترجمه نیز او در زمانی که در دادگستری فعالیت داشت، کتابی را با نام «مجموعه نظرهای مشورتی در زمینه مسائل کیفری» (۱۳۵۶) منتشر کرد و در سال‌های پس از انقلاب نیز کتاب «داوری؛ بررسی مهم‌ترین نظام‌های داوری بین‌المللی در جهان» (۱۳۷۴) را به چاپ رساند.

شکایت از اوضاع نشر در ایران

مرتضی کلانتریان از شمارگان پائین کتاب‌هایی که در زمینه حقوق ترجمه می‌کرد، شکایت داشت: «ما بیش از هزار نفر فقط دانشجوی حقوق در دانشگاه‌ها داریم. پس چطور تیراژ کتاب این‌قدر پایین است.»

همچنین از در دسترس نبودن برخی از کتاب‌هایش انتقاد داشت: «صحبت کردن درباره کارهایم برای من آسان نیست. مقدار زیادی از این کارها در دسترس نیست و من اگر صحبتی هم بکنم، فایده‌ای ندارد.»

این در حالی است که سانسور بر آثار ترجمه کلانتریان نیز سایه انداخته بود. به عنوان نمونه، او مجموعه‌ای از آثار دنی دیدرو، نویسنده و فیلسوف فرانسوی ترجمه کرد که سال‌ها در وزارت ارشاد در انتظار مجوز ماند و از سرنوشت آنها خبری نیست. او به خبرگزاری ایسنا گفته بود: «از وقتی در دادن مجوزها کم‌لطفی می‌کنند، دیگر ترجمه رمان را کنار گذاشتم؛ یعنی چاره‌ای نداشتم که قید ترجمه رمان را بزنم. در رمان مسائلی هست که نمی‌توان از بودن آن‌ها گذشت، در حالی‌که همان کلمات در دیوان‌های شعرهای کلاسیک ما هم موجودند.»

یک بار نیز در سال ۱۳۸۶ در گفت‌وگو با یکی از رسانه‌های ایران از «کنار گذاشتن» کار ترجمه سخن گفته بود: «دیگر علاقه‌ای در کار نیست. کسی مشتاق نیست و ترجمه کاری عبث و بیهوده است.»

اما کلانتریان همچنان به ترجمه ادامه داد و در سال‌های آخر عمر خود نیز آثاری از ادبیات معاصر فرانسه را ترجمه کرد که از آن میان می‌توان به «افسانه پدران ما» نوشته سورژ شالاندن و «دیدار به قیامت» نوشته پیر لومتر اشاره کرد. «دیدار به قیامت» که برنده جایزه گنکور ۲۰۱۳ شد، درباره جنگ جهانی اول است و فیلمی نیز بر اساس آن به همین نام در فرانسه ساخته شده است.

اهمیت آثار مرتضی کلانتریان فقط به انتخاب کتاب‌ها محدود نمی‌شود. او در برگردان به زبان فارسی، به انتخاب کلمات و نوع زبان نیز حساس بود.خودش در جایی توضیح داد که چگونه با مشورت فردوس وزیری، نویسنده ادبیات کودکان، به «دست‌اندازهای نثر» خود پی برد و «از آن پله‌های غرور پایین» آمد.

او گفته بود که دو کتاب «تاریخ بیهقی» و «تاریخ مشروطه ایران» نوشته احمد کسروی را زیاد می‌خواند.