کتاب‌خوان؛ 'چلچلی' انقلاب در آینه ذوق و سلیقه عامه

آدم‌ها اگر در چهل‌سالگی به قرار و پختگی می‌رسند و به آنچه در فرهنگ عامه ایرانی معروف است به «چلچلی»، از انقلاب چهل‌ساله‌شده ایران کمتر بوی قرار و آرامش و خوشدلی به مشام می‌رسد.

با این حال بازار بازخوانی جانبدارانه و غیرجانبدارانه این دوره چهل‌ساله در انواع رسانه‌ها و نیز شبکه‌های مجازی داغ است. از سوی دیگر، بازار بازخوانی دوران پیش از انقلاب نیز از رونق آن یکی چیزی کم ندارد.

در نگاه کلی، به‌نظر می‌رسد فضای سیاسی اجتماعی فرهنگی ایران، هم در این چهل سال و هم در دوران پهلوی، با انبوهی «مسئله» روبه‌رو بوده و هست که ظاهراً و در فرجام، به تعبیر عباس کاظمی جامعه‌شناس، "این سرنوشت همه مسائل ماست که نه با حل مسئله که با منحل شدن پایان می‌یابند."

با همه این احوال، کتاب‌خوانان ترجیح می‌دهند برای بازخوانی یا تحلیل هر دوره تاریخی، افزون بر و جدا از این مطالب متورم و کف‌آلود رسانه‌ای و شبه‌رسانه‌ای، به سراغ کتاب‌های پژوهشی، تحلیلی و یا روایی بروند؛ چه موضوع این آثار برخی مسائل در عصر پهلوی باشد چه تحلیل روایی جامعه‌شناختی دوره‌هایی از چهل سال اخیر و چه بررسی و تحلیل فلسفی مسائل اجتماعی روز.

پیشخان

پرورش ذوق عامه در عصر پهلوی

عنوان اصلی کتاب در کنار عنوان فرعی آن (تربیت زیباشناختی ملت در سیاست‌گذاری فرهنگی دولت) گویاست: پژوهشی درباره سلیقه عامه مردم و تربیت افکار و اذهان ایشان در باب فرهنگ و هنر در روزگار پهلوی.

این کتاب خود را این‌گونه معرفی می‌کند: وزارت فرهنگ و هنر در سال ۱۳۴۸ سندی به نام «سیاست فرهنگی ایران» منتشر می‌کند. «فرهنگ برای همه» یکی از اصول مندرج در این سند رسمی است که یکی از بندهای آن «پرورش ذوق عامه» نام دارد.

این سند نقطه آغاز برنامه‌ریزی برای تربیت ذوق و شم زیباشناختی ملت به ضرب سیاست‌گذاری فرهنگی دولت نبود، بلکه پیشینه آن به آغاز دوران پهلوی می‌رسید. این کتاب مطالعه‌ای در تبار ایده تربیت ملت و پرورش ذوق آن نزد دولتمردان و روشنفکران عصر پهلوی اول است که با تحول و دگرگونی به سیاست مقابله با گسترش فرهنگ عامه‌پسند و پدیده‌هایی چون فیلمفارسی و تئاتر لاله‌زاری در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ تبدیل می‌شود.

در واقع این کتاب روایتگر تلاش گاه نافرجام و گاه مؤثر طیفی از دولتمردان و طیفی از روشنفکران در شکل‌دهی به سلیقه هنری عامه مردم است و هم‌چنان که خود مؤلف گفته، از میان مباحث مورد توجه سیاست‌گذاری فرهنگی، تنها به سیاست هنر در افکار و آرای کارگزاران فرهنگی، دولتمردان، مدیران، روشنفکران، هنرمندان و هنردوستان درون دولت در فاصله سال‌های ۱۳۱۳ تا ۱۳۵۶ پرداخته است تا فراز و نشیب سیاست‌گذاری برای هنرها را با عنایت به ایده «پرورش ذوق عامه» روایت کند.

کتاب با بررسی مسئله پرورش ذوق عامه و تاریخ‌نگاری تبار این ایده در عصر پهلوی اول شروع می‌شود و تلاش فکری متجددانی چون محمدعلی فروغی و غلامرضا رشید یاسمی را در این باره روایت می‌کند.

از شش فصل این کتاب، فصل پنجم آن به‌طور مجزا و نمونه‌وار به مسئله فیلمفارسی و تربیت زیباشناختی مخاطب عام اختصاص دارد و فصل ششم آن نیز مختص واکاوی مسئله تئاتر لاله‌زاری و ادغام آن در سیاست‌گذاری تلویزیون است.

فیلمفارسی و تئاتر لاله‌زاری در دو دهه آخر عصر پهلوی نمادهای "ابتذال" و فرهنگ "عامه‌پسند" تلقی می‌شدند که در این پژوهش به‌عنوان حوزه‌های مقاوم در برابر ایده پرورش ذوق عامه در سیاست‌گذاری فرهنگی نیز طرح و بررسی می‌شوند.

گفتنی آنکه علی قلی‌پور، مؤلف کتاب، حاصل تحقیق خود را به‌گونه‌ای فصل‌بندی و تدوین کرده است که به‌رغم پژوهشی بودن کتاب، به‌سان یک اثر داستانی می‌توان از مطالعه آن لذت هم برد. هرچند، قیمت ظاهراً گزاف ۷۰هزار تومان برای این کتاب ۲۸۸ صفحه‌ای، که نشر نظر برای آن تعیین کرده، ممکن است این عیش را تا حدی منغّص کند.

امر روزمره در جامعه پساانقلابی

اگر به یک جامعه‌شناس صرف بگویید کتابی بنویسد درباره رفتارشناسی مردم ایران در چند دهه اخیر، احتمالاً کتابی می‌نویسد که بیشتر به کار جامعه‌شناسان و دانشجویان جامعه‌شناسی می‌آید، ولی اگر همین موضوع را به یک جامعه‌شناس خوش‌ذوق بسپارید، کتابی از آن درمی‌آورد که به دلیل زاویه ‌دید متفاوت و خلاقانه و به‌خصوص کاشتن روایت در بافت متن، هر خواننده‌ای از مطالعه آن لذت می‌برد. کتاب «امر روزمره در جامعه پساانقلابی» عباس کاظمی که اخیراً در انتشارات فرهنگ جاوید به چاپ چهارم رسیده، چنین کتابی است.

عباس کاظمی استاد دانشگاه و جامعه‌شناسی است که خیلی‌ها او را به‌ خاطر اخراجش از دانشگاه تهران در دولت محمود احمدی‌نژاد به یاد می‌آورند. در سال پرآشوب ۸۸ و در زمان ریاست فرهاد رهبر بر دانشگاه تهران، چند روز پس از تشییع ‌جنازه آیت‌الله منتظری، بنا به آنچه سایت کلمه اعلام کرد، عباس کاظمی "به دلیل شرکت در این مراسم و سردادن شعار" از ادامه تدریس در دانشگاه محروم شد.

ایده درخشان کاظمی در این کتاب ۲۳۶ صفحه‌ای، روایت تاریخی از زاویه‌ دید اشیاء است که به نظر می‌رسد اگر نه بهترین دستکم خلاقانه‌ترین راه برای پیوند زدن مطالعات فرهنگی با امور روزمره باشد.

مؤلف پس از گستردن سفره‌ای از پنج نظریه در این باب، یکراست به میان جامعه اشیاء و چیزها می‌رود و با انتخاب و روایت زیست اجتماعی چیزهایی چون کراوات و پیکان و صف و شلوار جین و کنکور و... به مفهوم کردن حیات اجتماعی مردم ایران با همه تناقضات و گرفت‌وگیرهایش می‌پردازد.

توصیه مختصر علی میرسپاسی، استاد دانشگاه نیویورک، درباره این کتاب شاید معرفی راهگشاتری باشد:

امیدوارم که محققان و روشنفکران ایرانی با مطالعه این کتاب به مطالعه زندگی روزمره و جهان زیسته ایرانیان بیشتر علاقه‌مند شوند و از مباحث انتزاعی و بریده از متن جامعه فاصله بگیرند.

با همه این اوصاف ممکن است به نظر برسد این کتاب در برخی موارد دچار گسست موضوعی یا حتی رهاشدگی در تحلیل باشد. اما به گفته مؤلف در یک نشست، این پراکندگی نوعی تکنیک است به قصد فراهم کردن تصویری دیالکتیکی برای بیان روند تغییرات و چرایی وضعیت پیچیده کنونی: از زندگی روزمره زیرزمینی تا برج‌نشینی، ایدئولوژیک شدن شادی در ایران، خشونت در زندگی روزمره و گذر از جامعه انقلابی به جامعه مصرفی.

از مجموعه کتاب‌خوان بخوانید:

آرشیو کتاب‌خوان؛ گزار ش هفتگی کتاب در بی‌بی‌سی فارسی

پسخان

جامعه مصرفی و شهر پسامدرن

این‌که "جامعه مصرفی، شهر را در تصویر خاص آن دوباره شکل داده است" جانمایه این کتاب دیوید کلارک است که ترجمه حمید پورنگ از آن سال گذشته در انتشارات علمی و فرهنگی منتشر شد و اخیراً چاپ دوم آن نیز روانه بازار کتاب شده است.

دیوید کلارک در این کتاب، رابطه میان مصرف و شهر را، متأثر از نظریات پسامدرن و به‌طور خاص اندیشه‌های بودریار، تبیین می‌کند. در این دیدگاه، شهر اساساً یک مصرف‌کده‌ است و شهروندان آن خریدارانی که به‌طور سیال هویت‌های تازه خلق می‌کنند و در حفظ آن می‌کوشند. به تعبیر دیگر، عنصر مصرف در تعریف هویت شهروندان شهرهای امروز نقشی اساسی ایفا می‌کند.

نگاهی گذرا به برخی سرفصل‌های این کتاب ۴۷۲ صفحه‌ای که لحنی فلسفی دارد، شاید بتواند تصویری نیمه‌روشن از کلیت و محتوای آن ترسیم کند:

هر آنچه همیشه می‌خواسته‌اید درباره مصرف بدانید اما می‌ترسید از بودریار بپرسید؛ آوارگی پرسه‌زن یا گم شدن در فضای زیبایی‌شناختی؛ اغوا و سرکوب و مصرف؛ به سوی مسئله پساشهر؛ تبارشناسی مصرف شهری؛ آزادی بازار و قطب‌بندی اجتماعی؛ معنای سبک زندگی؛ آرمانشهر حداقلی؛ فروپاشی مدرنیته یا پایان تاریخ؛ جهانی شدن فرهنگ شهر.

از میان این فصل‌ها، به‌نظر می‌رسد فصل دوم جذاب‌ترین و مهم‌ترین فصل آن باشد که به‌طور دقیق و جزئی‌نگارانه به موضوع مصرف‌گرایی و شهر پرداخته است؛ فصلی با عنوان کلی «هر آنچه همیشه می‌خواسته‌اید درباره مصرف بدانید اما می‌ترسید از بودریار بپرسید» و زیرشاخه‌هایی با این عناوین: یک آشنایی‌زدایی مقدماتی؛ مبادله: هدیه و کالا؛ چشم و هم‌چشمی مالی و تمایزیابی اجتماعی؛ امپراطوری نشانه؛ از مصرف تا شهر.